Begroting 2027

Programmabegroting 2027 - 2030 Sterke dorpen, sterke toekomst 1 Programmabegroting 2027 - 2030 De Wolden Gemeente De Wolden Bezoekadres: Raadhuisstraat 2 7921 GD Zuidwolde Postadres: Postbus 20 7920 AA Zuidwolde Telefoon: 14 0528 E-mail: [email protected] Internet: www.dewolden.nl 2 Inhoudsopgave Programmabegroting 2027 - 2030 De Wolden .................................................................................... 2 Inleiding ........................................................................................................................................ 4 Kerngegevens ................................................................................................................................ 9 Leeswijzer ................................................................................................................................... 10 Deel A. Beleidsbegroting................................................................................................................ 12 Programmaplan ............................................................................................................................ 13 Veiligheid en weerbaarheid ......................................................................................................... 15 Samenwerking en participatie ..................................................................................................... 24 Ruimte en wonen ...................................................................................................................... 31 Leefbaarheid en welzijn ............................................................................................................. 39 Economie en duurzaamheid ........................................................................................................ 50 Sociaal en maatschappelijk......................................................................................................... 61 Leefomgeving en beheer ............................................................................................................ 83 Financiën en organisatie ............................................................................................................ 98 Reserves ................................................................................................................................ 108 Paragrafen ................................................................................................................................. 110 Lokale heffingen .................................................................................................................. 111 Weerstandsvermogen en risicobeheersing ............................................................................... 122 Onderhoud kapitaalgoederen ................................................................................................. 132 Financiering ........................................................................................................................ 145 Bedrijfsvoering .................................................................................................................... 151 Verbonden partijen .............................................................................................................. 152 Grondbeleid ........................................................................................................................ 166 Openbaarheid ...................................................................................................................... 170 Recapitulatie per programma ....................................................................................................... 171 Deel B. Financiële begroting ......................................................................................................... 172 Overzicht van baten en lasten financiële resultaat .......................................................................... 173 Uiteenzetting van de financiële positie ........................................................................................... 174 Recapitulatie per programma ....................................................................................................... 175 Incidentele baten en lasten .......................................................................................................... 176 Structurele reservemutaties ......................................................................................................... 183 Overzicht naar taakvelden ........................................................................................................... 184 Vaststellingsformulier .................................................................................................................. 186 Bijlagen ................................................................................................................................. 187 Staat van investeringen ........................................................................................................ 188 Staat van reserves en voorzieningen ...................................................................................... 204 3 Inleiding Voor u ligt de programmabegroting 2027-2030 van de gemeente De Wolden. Met deze begroting geven wij uitvoering aan de ambities uit het collegeprogramma Eigen-Wijs De Wolden, sterke dorpen, sterke toekomst. Een akkoord waarin vertrouwen, naoberschap en de kracht van onze dorpen centraal staan. Het is een koers die ruimte biedt aan eigen initiatief, uitgaat van de kracht van onze inwoners en tegelijk vraagt om wijze keuzes voor de toekomst. Zo werken wij aan een gemeente die leefbaar, financieel gezond en toekomstbestendig blijft. Onze gemeente De Wolden is een gemeente waarin inwoners verantwoordelijkheid nemen voor hun omgeving, waar verenigingen en vrijwilligers het verschil maken en waar de kracht van de gemeenschap iedere dag zichtbaar is. Die kracht vormt het fundament van deze begroting. Wij geloven dat sterke dorpen de basis zijn voor een sterke toekomst. Daarom investeren wij in leefbaarheid, voorzieningen, ontmoeting en de ruimte voor initiatieven vanuit onze inwoners. Onder de noemer Eigen-Wijs De Wolden 2040 werken wij in partnerschap samen met dorpen verder aan een gemeente waarin inwoners niet alleen worden gehoord, maar ook daadwerkelijk invloed hebben op hun leefomgeving. Een gemeente die ruimte biedt aan eigen ideeën en waarin de overheid ondersteunt waar nodig en loslaat waar het kan. Maatschappelijke opgaven De komende jaren staan wij tegelijkertijd voor grote maatschappelijke opgaven. Vanuit de gedachte van Eigen-Wijs De Wolden kiezen wij daarbij voor oplossingen die passen bij het karakter van onze gemeente: dichtbij inwoners, met ruimte voor eigen initiatief en met oog voor de verschillen tussen onze dorpen. De druk op de woningmarkt blijft hoog en daarom blijft wonen onze hoogste prioriteit. Met de ambitie om in de periode 2027-2036 meer dan duizend woningen toe te voegen zetten wij in op voldoende en passende woningen voor starters, gezinnen, senioren en andere doelgroepen. Daarbij investeren wij in een snelle en betrouwbare dienstverlening rondom ruimtelijke plannen en vergunningen. Tegelijkertijd bieden wij inwoners meer mogelijkheden om op hun eigen wijze invulling te geven aan hun woonwensen, bijvoorbeeld door ruimte te bieden aan nieuwe woonvormen en initiatieven vanuit de samenleving. Daarnaast werken wij aan een toekomstbestendig buitengebied waarin landbouw, natuur, wonen en duurzaamheid in balans zijn. Ook hier kiezen wij voor een eigen-wijze aanpak die aansluit bij de identiteit van De Wolden. Wij ondersteunen ondernemers, investeren in economische ontwikkeling en zetten in op een energietransitie die past bij de schaal en het karakter van onze gemeente. Daarbij zoeken wij steeds naar praktische en gedragen oplossingen, met ruimte voor ondernemerschap, innovatie en initiatieven uit de samenleving. Zo bouwen wij samen aan een duurzame toekomst voor onze inwoners en ondernemers. Ook in het sociaal domein zijn de uitdagingen groot. De vraag naar ondersteuning verandert en de druk op zorg en jeugdhulp neemt toe. Wij blijven investeren in sterke en zorgzame gemeenschappen, preventie en ondersteuning dichtbij huis. Daarbij maken wij bewust de beweging van zorg naar gezondheid. Niet door steeds meer zorg te organiseren, maar door te investeren in wat mensen nodig hebben om gezond, zelfstandig en betrokken te blijven. Dat past bij Eigen-Wijs De Wolden: uitgaan van de eigen kracht van mensen en gemeenschappen, ondersteund waar nodig. Samen met inwoners, maatschappelijke organisaties, onderwijs en zorgpartners bouwen wij verder aan een sterk sociaal fundament. Ook op het gebied van opvang en integratie staan wij voor een belangrijke maatschappelijke opgave. De Wolden neemt ook in 2027 haar verantwoordelijkheid voor de opvang van Oekraïense vluchtelingen en alleenstaande minderjarige vreemdelingen. Vanuit de gedachte van Eigen-Wijs De Wolden kiezen wij voor een aanpak die uitgaat van betrokkenheid, menselijkheid en oog voor onze dorpen. Samen met inwoners, vrijwilligers, maatschappelijke organisaties en onderwijsinstellingen werken wij aan een omgeving waarin mensen zich welkom voelen en tegelijkertijd de leefbaarheid en het draagvlak binnen onze gemeenschap worden behouden. Financiële druk Tegelijkertijd zien wij dat de financiële positie van gemeenten landelijk onder druk staat. De onzekerheden rondom de ontwikkeling van het gemeentefonds en de structurele financiering van gemeentelijke taken blijven groot. Dat vraagt om financiële discipline, realistische keuzes en voortdurende aandacht voor de houdbaarheid van onze begroting. Eigen-wijs betekent immers ook dat wij verstandig omgaan met de middelen die ons zijn toevertrouwd. Waar mogelijk investeren wij in onze ambities, waar nodig maken wij keuzes en sturen wij bij. 4 Dat is in deze begroting deels gelukt. We hebben het collegeprogramma uitgewerkt in het collegeuitvoeringsprogramma. Hieruit blijkt dat we in totaal € 638.000 aan nieuw beleid hebben toegevoegd, terwijl we ongeveer € 300.000 aan besparingen hebben gerealiseerd. Hiermee voldoen we nog niet volledig aan ons uitgangspunt van ‘nieuw voor oud’. Dat is begrijpelijk. We staan aan het begin van een nieuwe bestuursperiode, waarin we investeren in de uitvoering van de ambities uit het coalitieakkoord en tegelijkertijd inspelen op actuele maatschappelijke opgaven. Tegelijkertijd blijft ‘nieuw voor oud’ voor ons een belangrijk financieel uitgangspunt. De komende jaren blijven we daarom kritisch kijken naar bestaand beleid, processen en budgetten, zodat we stap voor stap meer ruimte creëren om nieuwe ambities vanuit bestaande middelen te kunnen financieren. Investeringen Ondanks de financiële druk blijven wij in gesprek met inwoners, ondernemers, maatschappelijke organisaties en onze dorpen over nieuwe plannen, wensen en ontwikkelingen. Denk bijvoorbeeld aan de Baete in Ruinen, de Dorpsstraat in Koekange en de ontwikkelingen in Ruinerwold met betrekking tot de uitwerking van de gebiedsvisie. Dit past binnen onze eigen-wijze aanpak, waarin initiatief vanuit de samenleving en het samenwerken met de samenleving een belangrijke plaats inneemt. Tegelijkertijd vragen de financiële vooruitzichten om realisme. De ruimte voor nieuwe investeringen staat de komende jaren onder druk en zal niet vanzelfsprekend aanwezig zijn. Dat betekent dat niet ieder initiatief of iedere wens (direct) kan worden gerealiseerd. Bij nieuwe investeringen zullen wij daarom steeds een zorgvuldige afweging maken tussen maatschappelijke meerwaarde en financiële haalbaarheid. Uitvoering en sturing Om onze ambities waar te maken hebben wij het collegeprogramma vertaald naar een Collegeuitvoeringsprogramma (CUP). Hierin zijn de doelen, projecten en acties voor de komende jaren concreet uitgewerkt. Als nieuw college hebben wij ervoor gekozen om al in het eerste begrotingsjaar een groot deel van onze plannen in gang te zetten. Dat past bij de ambities die wij hebben voor De Wolden en bij onze wens om voortvarend aan de slag te gaan met de opgaven die voor ons liggen. Tegelijkertijd realiseren wij ons dat niet alles tegelijkertijd uitgevoerd kan worden. De uitvoering is afhankelijk van beschikbare capaciteit, financiële ruimte en ontwikkelingen van buitenaf. Daarom zullen wij waar nodig prioriteiten stellen, faseren en bijsturen. Het CUP zien wij daarbij als een tussenstap naar een integrale Langetermijnagenda (LTA). Hierin brengen wij plannen, programma's en opgaven samen in één overzichtelijke agenda voor de toekomst van De Wolden. Zo ontstaat meer samenhang tussen beleid, uitvoering en investeringen en kunnen raad, college en organisatie beter sturen op de ambities van Eigen-Wijs De Wolden. Speerpunten In deze begroting leest u wat wij in 2027 willen gaan doen. De keuzes die wij maken sluiten aan bij de uitgangspunten van Eigen-Wijs De Wolden: vertrouwen geven, ruimte bieden aan eigen initiatief en tegelijkertijd wijze keuzes maken voor de toekomst van onze gemeente. Een aantal noemenswaardige speerpunten lichten wij hieronder toe: Eigen-Wijs De Wolden 2040 We werken uit wat wij exact onder Eigen-Wijs De Wolden 2040 verstaan, wat dit betekent en hoe wij hier de komende jaren vorm en inhoud aan willen geven. Daarbij staat centraal hoe wij ruimte bieden aan eigen initiatief, eigen verantwoordelijkheid en de eigen kracht van onze dorpen. Wij werken uit hoe we invulling geven aan het partnerschap met dorpen en hoe dit via dorpsvisies en uitvoeringsagenda's samenkomt. Daarbij komen we met een voorstel voor een vernieuwde regeling Initiatiefrijk De Wolden die aansluit bij de ambitie van Eigen-Wijs De Wolden 2040. Met deze regeling willen wij inwoners nog beter ondersteunen bij het realiseren van hun eigen ideeën voor hun dorp en leefomgeving. Wonen Wonen is onze topprioriteit en daar werken we vol energie in 2027 verder aan. Qua regelgeving en beleid zorgen we dat we helemaal actueel zijn: we maken een nieuw volkshuisvestingsprogramma, we stellen een leegstandsverordening op en we werken beleid uit voor kamerverhuur, woningdelen, erfdelen, mantelzorgwoningen, familiewoningen en woningsplitsing. Veiligheid We zijn gestart met het project Weerbaarheid en veerkracht en willen in 2027 inzichtelijk hebben wat dit voor onze gemeente betekent. Daarbij kijken we niet alleen naar de rol van de overheid, maar ook naar de 5 eigen kracht van inwoners, verenigingen en dorpen. We zien een belangrijke rol weggelegd voor dorpshuizen en brandweerkazernes als noodsteunpunten en/of noodstroomvoorzieningen. In 2027 zullen we de raad daar een concreet voorstel voor doen. Economie Op het gebied van economie gaan we onder andere bezig met het opstellen van een nieuw Economisch Actieplan. Ons doel daarbij is dat de lokale economie in onze gemeente versterkt wordt. Hierin willen we onder andere afspraken maken met onze ondernemers over bijvoorbeeld het gezamenlijk beheer van bedrijventerreinen en de uitvoering van de bedrijventerreinenvisie. Verder werken we de stedenbouwkundige plannen voor uitbreiding van het bedrijventerrein Zuidwolde en de bedrijfskavels in Koekange in 2027 uit. Daarbij sluiten we aan bij het ondernemende en eigen-wijze karakter van De Wolden. We geven ondernemers ruimte om kansen te benutten, te innoveren en te investeren in de toekomst van onze gemeente. Landbouw In 2027 zetten wij het Transitiefonds Toekomstgerichte Landbouw voort en ondersteunen wij initiatieven voor monomestvergisting en groengasproductie. Daarmee bieden wij agrarische ondernemers ruimte om op hun eigen wijze invulling te geven aan een toekomstbestendige bedrijfsvoering. In lijn met de gedachte van Eigen-Wijs De Wolden werken wij daarnaast aan een eigen Programma Landelijk Gebied. Hierin geven wij samen met onze gebiedspartners richting aan de toekomst van ons buitengebied, met oog voor landbouw, natuur, water, leefbaarheid en economische ontwikkeling. Zo kiezen wij voor oplossingen die passen bij de identiteit van De Wolden en maken wij wijze keuzes voor een vitaal platteland, een sterk agrarisch perspectief en een duurzaam buitengebied. Tot slot Met deze begroting zetten wij een eerste stap in de uitvoering van ons collegeprogramma. Een collegeprogramma dat ambitieus is, maar ook een programma dat niet in één jaar uitgevoerd hoeft en kan worden. In 2027 leggen we de basis door meer invulling te geven aan Eigen-Wijs De Wolden 2040, zodat we daar in de komende jaren verder op kunnen bouwen. Want, sterke dorpen maken De Wolden. Met deze begroting investeren wij in die kracht en leggen wij de basis voor een sterke toekomst voor huidige en toekomstige generaties. Het college van burgemeester en wethouders: Inge C.J. Nieuwenhuizen, Rudi Hooch Antink, Gerrie Hempen-Prent en Marcel Hulst 6 Financieel perspectief Hieronder zie u het financieel meerjaren perspectief. De tabel begint met de stand van de kaderbrief 2027 en bevat vervolgens alle financiële doorrekeningen van de programma's in deze begroting. Omschrijving (bedragen x €1.000) 2027 2028 2029 2030 - = nadeel/ + = voordeel Stand Kaderbrief 2027 -1.616 -2.170 -1.673 -344 Mutaties per programma na de Kaderbrief 01 Veiligheid en weerbaarheid -35 -19 -19 -19 02 Samenleving en participatie -10 39 119 42 03 Ruimte en wonen -345 -530 -531 -466 04 Leefbaarheid en welzijn 49 223 1.626 1.632 05 Economie en duurzaamheid -78 -116 -162 -223 06 Sociaal en maatschappelijk -348 496 638 254 07 Leefomgeving en beheer 404 374 388 290 08 Financiën en organisatie 842 -119 -1.673 -1.750 Saldo reserves 53 15 15 8 Totaal mutaties begrotingssaldo 532 363 401 -232 Saldo lasten en baten programma's -1.084 -1.807 -1.272 -576 Verschil kadernota versus begroting In de kadernota voorspelden we een fors tekort voor 2027 en de daaropvolgende jaren. Zoals uit bovenstaande tabel blijkt is nog steeds sprake van een tekort in de komende jaren. In de tabel hieronder is het nadelige begrotingssaldo gesplitst naar structureel en incidenteel resultaat. Samenstelling begrotingssaldo naar incidenteel en structureel 2027 2028 2029 2030 (bedragen x €1.000) (+ is voordeel/ - = nadeel) Structureel begrotingssaldo 258 -1.235 -735 16 Incidenteel begrotingssaldo -1.342 -572 -537 -592 Totaal saldo begrotingssaldo -1.084 -1.807 -1.272 -576 College uitvoeringsprogramma Een groot deel van het begrotingstekort bestaat uit incidentele baten en lasten. Dit wordt veroorzaakt doordat rekening is gehouden met het opnemen van posten die voortkomen uit het collegeuitvoeringsprogramma. Voor de volgende onderdelen is geld opgenomen in deze begroting: 7 Posten college uitvoeringsprogramma (bedragen x €1.000) 2027 2028 2029 2030 Beleidsondersteuning voor analyse dorpen Structureel 63 63 63 63 Opstellen plan Eigen-Wijs De Wolden Incidenteel 50 - - - Onderzoek levensloopbestendige woningen Incidenteel - - 50 - Koersdocument omgevingsplan Incidenteel 480 624 575 599 Onderzoek vormen van participatie door jongeren Incidenteel - 10 10 10 Opstellen lobby agenda en advies Incidenteel 45 - - - Totaal 638 697 693 672 Het merendeel van de extra middelen is (incidenteel) benodigd voor de totstandkoming van een omgevingsplan dat uiterlijk 1 januari 2032 (wettelijke deadline) gereed moet zijn. De overige posten hebben veelal betrekking op het uitvoeren van onderzoeken en het opstellen van plannen voor de uitvoering van nieuw beleid. In deze begroting zijn de lasten kritisch beoordeeld en is nagegaan of inkomsten kunnen worden verhoogd. In totaal heeft deze beoordeling tot circa € 300.000 aan besparing opgeleverd. Voor de komende jaren ligt het accent nog meer op het maken van keuzes om te komen tot een sluitende begroting in overeenstemming met de uitgangspunten in het coalitieakkoord. In het collegeprogramma is afgesproken dat we zorgen voor een sluitende begroting, waarbij opgemerkt is dat we voor 2027 en 2028 eventueel onze algemene reserve aanspreken om het tekort op te vangen. Voor de komende jaren ligt er nog een opgaaf. Taakstelling in begroting In de begroting 2026 zijn taakstellingen opgenomen. In de voorliggende begroting zijn deze taakstellingen gerealiseerd dan wel afgeboekt met uitzondering van de taakstelling voor het sociaal domein. Deze taakstelling is nog circa € 200.000 vanaf 2028. Voor het realiseren van deze taakstelling zijn plannen opgesteld. Deze vragen echter nog nader onderzoek en concretisering voordat deze verwerkt worden. Zie voor meer informatie programma 4 Leefbaarheid en welzijn en programma 6 Sociaal en maatschappelijk. Verder merken wij op dat herijkingen van het subsidiebeleid en onze beheerplannen plaatsvindt. In deze begroting hebben we vanaf 2028 financieel al rekening gehouden met dat de subsidie van Initiatiefrijk De Wolden en de structurele verhoging van de subsidie aan de zwembaden wordt opgelost binnen het totaal aan subsidies. Daarnaast is er al een 10% besparing doorgevoerd op het groen en grijs, maar de beheerplannen dienen hier nog wel voor vastgesteld te worden. Gemeenschappelijke regelingen De bijdragen aan gemeenschappelijke regelingen zijn gebaseerd op de door hen ingediende begrotingen. We zien dat de lasten jaarlijks toenemen als gevolg van loon- en prijsstijgingen waarop we weinig invloed hebben. Om de financiële effecten van indexaties bij verbonden partijen te beheersen trekken wij zoveel mogelijk gezamenlijk op met andere gemeenten. Door een gecoördineerde aanpak willen wij onze invloed op de besluitvorming en de totstandkoming van indexeringsvoorstellen en andere kostenontwikkelingen vergroten. Woonlasten De begroting laat een stijging zien van 3,3% van de gemeentelijke woonlasten voor een gemiddeld huishouden ten opzichte van de begroting 2026. De tarieven voor de onroerend-zaakbelasting, de rioolheffing en de afvalstoffenheffing nemen toe met 3,3%. Voor een gemiddeld huishouden gaat het dan om een stijging van zo'n € 29 op jaarbasis. Septembercirculaire 2026 De septembercirculaire is niet verwerkt in de onderliggende begroting, maar wel van invloed op het meerjarig financieel beeld. We proberen vóór behandeling van de begroting in de raadsvergadering op 5 november de raad te informeren over de consequenties. 8 Kerngegevens Gegevens per 1 januari van elk jaar 2027 2026 (Volgens primitieve (Volgens primitieve A: Sociale structuur begroting 2027) begroting 2026) Aantal inwoners - < 20 jaar 4.891 4.919 - van 20 t/m 64 jaar 13.044 13.173 - van 65 t/m 74 jaar 3.596 3.585 - van 75 jaar en ouder 3.220 3.093 Totaal 24.751 24.770 Aantal periodieke bijstandsgerechtigden - personen tot pensioengerechtigde leeftijd (Wwb) 205 203 Aantal uitkeringsgerechtigden ingevolge de: - IOAW 8 10 - IOAZ 2 2 - BBZ 1 1 Aantal tewerkgestelden in sociale 41 41 werkvoorzieningsschappen/ geplaatste aja's Aantal unieke jeugdigen 393 444 Aantal unieke Wmo-cliënten (oud en nieuw) 1.394 1.193 B: Fysieke structuur Oppervlakte van de gemeente, waarvan 22.428 ha. 22.429 ha. - binnenwater 207 ha. 206 ha. Aantal woonruimten: - woningen/wonen 10.653 10.604 - logies 773 772 Gemiddelde woningbezetting 2,32 2,34 C: Financiële structuur Per Per Financiële structuur (x € 1.000) uit de primitieve begroting Totaal Totaal inwoner inwoner - Gewone lasten (totaal programma's inclusief overhead 86.603 3.499 73.776 2.978 c.a.)* - Opbrengst belastingen en heffingen (zie lokale heffingen) 14.042 567 13.173 532 - Algemene uitkering gemeentefonds, inclusief 3D- 53.366 2.156 51.058 2.061 taakdecentralisaties en inclusief extra middelen jeugd - Vaste schuld per 1 januari 23.325 942 22.575 911 - Reserves en voorzieningen per 1 januari 56.325 2.276 54.052 2.182 - Boekwaarde geactiveerde investeringen per 1 januari 56.939 2.300 54.086 2.183 9 Leeswijzer Dit boekwerk met de verschillende begrotingsstukken van de raad kent twee delen. In deel A is de ‘Beleidsbegroting’ opgenomen. In deel B is de ‘Financiële begroting’ uitgewerkt. BELEIDSBEGROTING Programmaplan Onze missie en visie en de uitgewerkte programma's vormen samen het 'Programmaplan'. Per programma geven we aan welke beleidsfuncties daaronder vallen en wat de beoogde maatschappelijke effecten en doelen zijn. Vervolgens geven we aan wat de gemeente daarvoor gaat doen en welke speerpunten aan de orde zijn. Ook tonen we per programma de baten en lasten alsmede in voorkomende gevallen het nieuwe beleid met eventueel bijbehorende investeringen. Financiën en organisatie Er is een aantal onderwerpen waarvoor de wetgever voorschrijft dat wij hier afzonderlijk inzicht in geven. Deze onderdelen hebben wij opgenomen in het onderdeel 'Financiën en organisatie'. De voorgeschreven onderdelen zijn de volgende: • de algemene dekkingsmiddelen: Hieronder rangschikken we onder meer de diverse gemeentelijke belastingen, de uitkering uit het gemeentefonds, beleggingen en de rente van reserves. • de overhead: Het ‘Besluit begroting en verantwoording provincies en gemeenten’ (BBV) schrijft voor dat de gemeente onderscheid moet maken in de kosten die we maken bij de uitvoering van het primaire proces en de kosten wegens ondersteuning van dit proces. De kosten voor het primaire proces nemen we op in de verschillende programma’s en alle lasten voor de ondersteuning van dit proces in het ‘overzicht overhead’. • de heffing vennootschapsbelasting: Sinds 1 januari 2016 bestaat voor gemeenten de plicht om over de 'winst' die wij maken op ondernemersactiviteiten winstbelasting (vennootschapsbelasting) te betalen. • Onvoorziene uitgaven: Een ander verplicht onderdeel is het bedrag dat we ramen voor onvoorzien. In de primitieve begroting hebben we daarvoor verschillende bedragen opgenomen. Naast een algemene post voor onvoorzien hebben we een stelpost geraamd wegens vrijval kapitaallasten van bedrijfsmatige investeringen. Ook is hieronder een cumulerende stelpost wegens kapitaallasten/nieuw beleid geraamd. • Mutaties reserves: Het sluitstuk van de financiën in de beleidsbegroting vormen de toevoegingen en onttrekkingen aan c.q. van de reserves. Paragrafen In de paragrafen behandelen we onderwerpen die van belang zijn voor het inzicht in de financiële positie van de gemeente. Het is als het ware een dwarsdoorsnede van de begroting. Via deze paragrafen kan de raad de beleidsuitgangspunten vaststellen. FINANCIELE BEGROTING Overzicht van baten en lasten en financieel resultaat In dit overzicht zijn de baten en lasten en het saldo gerangschikt per programma. Ook is het voorgeschreven dat we het resultaat tonen, voor- en nadat stortingen of onttrekkingen uit (een) reserve(s) heeft (hebben) plaatsgevonden. Daarbij brengen we ook de geraamde incidentele baten en lasten in beeld. Financiële positie We geven een algemene beschrijving van de financiële positie. Daarnaast gaan we in op onze uitgangspunten voor de opstelling van de begrotingsstukken en de daaruit voortvloeiende dekkingsvoorstellen. Ook stippen we in het kort het verloop van de investeringen, financiering alsmede het verloop van de reserves en voorzieningen aan. 10 Meerjarenraming en de toelichting Onderdeel van de financiële begroting vormt de uitkomst van de meerjarenramingen met toelichting. Nieuw beleid Naast een inhoudelijke afweging die we van de raad verwachten, kan het zo zijn dat de raad een financiële afweging moet maken. Uit de toegekende categorie per speerpunt kan de raad afleiden wat naar het oordeel van het college de financiële afweging is, ook gelet op de beschikbare financiële ruimte in de komende jaren. Bij het maken van de afweging hebben we de onderstaande criteria gehanteerd: 1. Onvermijdelijk: uitvloeisel van wet- en/of regelgeving, of de gemeente loopt, wanneer we de activiteit niet uitvoeren, een aanzienlijk juridisch, financieel en/of bedrijfsrisico. 2. Aanpassing op basis van realisatiecijfers. 3. Nieuw beleid (lokale ambitie). 4. Niet realiseerbare taakstelling c.q. bezuiniging. 11 Deel A. Beleidsbegroting 12 Programmaplan Hieronder staat een samenvatting van het collegeprogramma, waaraan het college in de huidige periode wil werken. Collegeprogramma Eigen-Wijs De Wolden, sterke dorpen, sterke toekomst In het collegeprogramma staan sterke dorpen (en daarmee een sterke toekomst) centraal. We kiezen voor een bestuursstijl die we typeren als "Eigen-Wijs": vertrouwen geven waar het kan, ruimte bieden aan initiatief uit de samenleving en keuzes maken die passen bij de identiteit van De Wolden. De kracht van de gemeente ligt in sterke dorpen, het naoberschap, het verenigingsleven en de betrokken inwoners. Tegelijkertijd zien we dat de komende jaren grote uitdagingen met zich meebrengen, zoals woningnood, druk op het sociaal domein en een verslechterende financiële positie van gemeenten. Daarom staat het akkoord nadrukkelijk in het teken van prioriteren: niet alles kan tegelijk. Ambities Er zijn op 10 thema's ambities geformuleerd die hieronder kort worden toegelicht. 1. Leefbaarheid Leefbare dorpen met ruimte voor ontmoeten, verenigingen, voorzieningen en eigen initiatief zijn de basis van onze gemeente. 2. Wonen We bouwen door en zorgen dat iedereen die hier wil (blijven) wonen een passende woning kan vinden. 3. Landbouw en natuur We werken aan een toekomstbestendig buitengebied door samenhang tussen landbouw, natuur, water en leefomgeving. 4. Ontheemden We bieden ontheemden een plek en stimuleren deelname aan onze samenleving, met oog voor draagkracht van de dorpen 5. Duurzaam We werken stap voor stap aan een duurzame toekomst met haalbare oplossingen die passen bij onze inwoners, ondernemers en omgeving. 6. Sociaal domein Iedere inwoner moet mee kunnen doen. We zorgen voor sterke sociale gemeenschappen met goede zorg en ondersteuning, dichtbij en toegankelijk. 7. Economie We versterken de lokale economie en geven ondernemers de ruimte om te groeien en te vernieuwen. Een sterke lokale economie zorgt voor levendige dorpen, werkgelegenheid en kansen voor ondernemers. 8. Dienstverlening We willen een gemeente zijn die duidelijk communiceert, meedenkt en doet wat zij belooft: praktisch, toegankelijk en betrokken. 9. Basis thema's Ook in de basis blijven we investeren in wat ertoe doet: een veilige, gezonde en leefbare omgeving, met oog voor onze dorpen en slim gebruik van onze middelen. 10. Financiën De Wolden blijft financieel gezond door discipline en duidelijke keuzes: investeren waar het kan, bijsturen waar het moet. 13 Programma’s De programmabegroting is opgebouwd uit de volgende 8 programma’s: 1. Veiligheid en weerbaarheid 2. Samenleving en participatie 3. Ruimte en wonen 4. Leefbaarheid en welzijn 5. Economie en duurzaamheid 6. Sociaal en maatschappelijk 7. Leefomgeving en beheer 8. Financiën en organisatie Reserves Het onderdeel financiën en organisatie omvat de volgende onderdelen: • algemene dekkingsmiddelen • onvoorziene uitgaven • overhead • vennootschapsbelasting. 14 Veiligheid en weerbaarheid 'Inwoners moeten zich veilig voelen in hun eigen dorp en erop kunnen vertrouwen dat zij in tijden van crisis of spanning op elkaar en op de gemeente kunnen rekenen.' Programmahouder: Inge Nieuwenhuizen 15 Wat speelt er in De Wolden? Openbare orde en veiligheid Veiligheid raakt iedereen. We werken integraal en geprioriteerd aan vraagstukken omtrent veiligheid. Zo zetten we onze capaciteit in waar die het meeste effect heeft. Ondermijning Ondermijnende criminaliteit maakt gebruik van legale structuren zoals bedrijven, vastgoed, vergunningen en zorgvoorzieningen. We zetten verder in op de aanpak van ondermijning. We gaan stap voor stap van afzonderlijke activiteiten naar een meer planmatige en datagestuurde werkwijze. Binnen de Drentse Aanpak Ondermijning zetten we in op zorgfraude, jonge aanwas en vastgoed. We hebben ondermijning in het buitengebied als aanvullend speerpunt benoemd. Preventie alcohol- en drugsmisbruik In De Wolden drinken jongeren meer en op jongere leeftijd dan gemiddeld. Het drugsgebruik is relatief gering. Begin 2024 stelde de raad het preventie- en handhavingsplan alcohol en drugs vast, met een aanpak gericht op educatie en bewustwording, regelgeving en handhaving. Het tegengaan van alcohol- en drugsgebruik in het verkeer is een belangrijk speerpunt. Huiselijk geweld en femicide Huiselijk geweld en femicide omvatten niet alleen fysiek geweld, maar ook psychische mishandeling, seksueel geweld, verwaarlozing, financieel misbruik, stalking en eerwraak. We werken samen met onze maatschappelijke partners in het voorkomen van huiselijk geweld, kindermishandeling en femicide. In 2027 zetten we verder in op het versterken van de samenwerking tussen gemeente, Welzijn De Wolden, Veilig Thuis Drenthe en het Zorg en Veiligheidshuis Drenthe. Weerbaarheid en veerkracht Inwoners moeten zich veilig voelen en erop kunnen vertrouwen dat zij in tijden van crisis op elkaar en op de gemeente kunnen rekenen. Door internationale spanningen, cyberdreigingen en extreem weer neemt de kans op langdurige crises en uitval van voorzieningen toe. Een samenredzaam, weerbaar en veerkrachtig De Wolden is hier beter op voorbereid en herstelt sneller. Digitale weerbaarheid De samenleving digitaliseert snel en dat biedt kansen, maar brengt ook risico’s met zich mee. Daarom versterken we de digitale weerbaarheid van jongeren, ouderen, ondernemers en mensen met beperkte digitale vaardigheden. Samen met bibliotheken, scholen en welzijnsorganisaties vergroten we digitale geletterdheid en bewustzijn. Ook binnen de gemeentelijke organisatie investeren we in kennis en bewustwording rond digitale veiligheid. Hiervoor zijn in de begroting middelen opgenomen. Bibob Het aantal en de complexiteit van Bibob-onderzoeken neemt toe. Dit vraagt om actueel beleid, eenduidige werkprocessen en voldoende specialistische onderzoekscapaciteit. We voeren de specialistische Bibob in eigen regie uit. Wet veilige jaarwisseling De Wet veilige jaarwisseling, die op 1 augustus 2026 in werking is getreden, introduceert een landelijk verbod op het afsteken van consumentenvuurwerk. De wet is gericht op het terugdringen van letsel, schade en overlast, het beschermen van hulpverleners en het beperken van milieuschade. Stichtingen en verenigingen kunnen onder voorwaarden een ontheffing krijgen voor het afsteken van F2-vuurwerk. De beoordeling van aanvragen vraagt om integrale samenwerking en afstemming met interne en externe partners. 16 Toezicht en handhaving De huidige BOA-uitrusting met onder meer bodycams en portofoons is op orde. Het nieuwe BOA-bestel leidt tot wijzigingen in de uitrusting en stelt aanvullende eisen aan opleiding en training, onder andere voor het gebruik van handboeien. Voor de huidige BOA’s wordt rekening gehouden met extra opleiding- en examenkosten. Een veilige leefomgeving vraagt niet alleen om toezicht en handhaving, maar ook om een goed ingerichte openbare ruimte. Verkeersveilige wegen, goede verlichting, overzichtelijke ruimtes en goed onderhouden voorzieningen dragen bij aan de veiligheid van inwoners. Inclusiebeleid en anti-discriminatie Per 1 januari 2028 komt er een landelijk discriminatiemeldpunt. Tot die tijd blijft de voorziening voor De Wolden ingekocht via het Drents Meldpunt. Zolang de landelijke voorziening nog niet operationeel is, blijft deze taak bij de gemeente liggen. Om inclusie en diversiteit onder de aandacht te brengen, sluit de gemeente aan bij landelijke en provinciale acties zoals Orange the World, de Drentse Regenboogweek en deelt zij informatie over initiatieven zoals Veilige Kleedkamers Drenthe van SportDrenthe met lokale sportverenigingen. 17 Wat willen we bereiken? Openbare orde en veiligheid • Inwoners, ondernemers en recreanten ervaren De Wolden als een veilige woon- en leefomgeving. • Inwoners voelen zich fysiek en sociaal veilig in hun eigen huis en in hun buurt en dorp. • Huiselijk geweld en femicide worden voorkomen door vroeg signaleren, goede samenwerking en passende hulp. • De Wolden blijft één van de veiligste gemeenten van Nederland. Digitale weerbaarheid • Inwoners, ondernemers en medewerkers herkennen digitale risico's en weten hoe zij zich daartegen kunnen beschermen. Preventie alcohol- en drugsmisbruik • Gedragsverandering: jongeren, ouders en volwassenen vinden het vanzelfsprekend dat er geen alcohol gedronken wordt onder de 18 jaar en daarboven met mate. • Voor iedereen is het vanzelfsprekend dat je geen drugs gebruikt. • Geen alcohol- en drugsgebruik in het verkeer Weerbaarheid en veerkracht • We willen dat de samenleving ook tijdens een langdurige crisis blijft functioneren. • De gemeente blijft haar belangrijkste taken uitvoeren en de crisisorganisatie is ook bij uitval van internet en telefoon toegerust om te handelen. • Inwoners weten in hun eigen dorp waar ze terechtkunnen voor hulp, informatie en voorzieningen zoals noodstroompunten. • Ook weten inwoners wat er nodig is om zelfredzaam, en – vooral – samenredzaam te zijn. Zo werken we aan sterke dorpen waarin mensen naar elkaar omzien, ook in tijden van crisis. Toezicht en handhaving • Een geactualiseerde kadernota handhaving waarbij we de bevindingen van het rekenkameronderzoek over handhaving meenemen. • Een jaarplan waarin we op basis van prioriteiten bepalen waar de toezichthouders en handhavers worden ingezet. Zo benutten we de beperkte capaciteit zo effectief mogelijk. • De prioriteiten liggen bij veilige bouwwerken, ondermijning en het voorkomen van alcoholmisbruik. Inclusiebeleid en anti-discriminatie • We accepteren geen enkele vorm van discriminatie en werken aan een inclusieve gemeente waarin iedereen welkom is. • De dienstverlening, voorzieningen en openbare ruimte zijn toegankelijk voor iedereen, zowel fysiek als digitaal. We communiceren in begrijpelijke taal en houden bij nieuwe (bouw-)projecten en beleid rekening met toegankelijkheid en inclusie. • Meer kennis en bewustzijn bij inwoners en ondernemers over toegankelijkheid en inclusie 18 Wat willen we daarvoor doen? Openbare orde en veiligheid • We stellen een Integraal Veiligheidsplan (IVP) op, waarbij we specifiek aandacht hebben voor ondermijning, zorgfraude, zorg en veiligheid (o.a. huiselijk geweld en femicide) en digitale weerbaarheid. Vervolgens geven we uitvoering aan dit IVP. • We geven uitvoering aan de Wet Veilige Jaarwisseling. • We onderzoeken de mogelijkheid van een meldpunt voor huiselijk geweld en femicide. • Op basis van lokale risico's op het thema ondermijning voeren we planmatige toezicht- en interventieacties uit, versterken we de gemeentelijke informatiepositie en vergroten de bewustwording en meldingsbereidheid. • We voeren het project 'De boer op' (ondermijning buitengebied) uit. • We actualiseren het Bibob-beleid en richten een organisatiebreed werkproces in. • We faciliteren demonstraties en betogingen en zorgen dat deze veilig kunnen plaatsvinden. Digitale weerbaarheid • We organiseren voorlichtingsbijeenkomsten voor o.a. kwetsbare groepen over phishing, bankfraude en digitale gevaren. Preventie alcohol- en drugsmisbruik • We maken jaarlijks een risicoanalyse. Op basis daarvan bepalen wij onze inzet op plaatsen waar de grootste gezondheids- en of veiligheidswinst kan worden behaald. • We richten onze aanpak gericht op educatie en communicatie, regelgeving en handhaving. Maatschappelijke weerbaarheid • We werken goed samen met dorpen. Het dorp staat centraal en de gemeente biedt ruimte voor maatwerk. Wat in het ene dorp werkt, past niet automatisch bij een ander dorp. Dat vraagt soms om andere keuzes en een andere manier van werken. • In 2026 is gestart met het project Weerbare Samenleving en Organisatie. We onderzoeken samen met de dorpen hoe noodsteunpunten eruit kunnen zien en wat nodig is voor een weerbare samenleving. Ook zorgen we voor noodstroomvoorzieningen bij dorpshuizen en brandweerkazernes. • We werken van buiten naar binnen: vanuit inwoners en dorpen richting onze organisatie en bestuur, met een eigen-wijze aanpak om de zelf- en samenredzaamheid van inwoners breder in de samenleving te verankeren. • We bereiden de gemeentelijke crisisorganisatie voor op langdurige crises, waarbij ook internet en telefoon uitvallen. • We werken aan een volledig en getest bedrijfscontinuïteitsplan zodat de gemeente haar belangrijkste taken kan blijven uitvoeren in tijden van crisis. Toezicht en handhaving • We werken met een jaarplan waarin de inzet van toezichthouders en handhavers op basis van prioriteiten wordt bepaald. • Samen met betrokkenen stellen we een kadernota handhaving vast. Hierin leggen we vast welke handhavings- en toezichtstaken prioriteit hebben en hoe we deze uitvoeren. • Wij werken samen met de beheerders van de openbare ruimte om signalen over verkeersonveilige situaties, beschadigingen, illegaal gebruik van de openbare ruimte, afvaldumpingen en andere vormen van overlast vroegtijdig te signaleren en integraal op te pakken. Inclusiebeleid en anti-discriminatie • We stellen een nieuwe lokale inclusie- en diversiteitsagenda op. • We blijven meedoen aan landelijke en provinciale acties in het kader van inclusie en diversiteit. 19 Wat mag dat kosten? Product Realisatie Begroting Begroting Begroting Begroting Begroting Bedragen x € 1.000 2025 2026 2027 2028 2029 2030 110 Crisisbeheersing en brandweer 1.787 1.815 2.019 2.009 2.009 2.009 120 Openbare orde en veiligheid 690 690 710 693 693 694 623 Toegang en Eerstelijnsvrz Integraal 44 57 57 57 57 57 Totaal Lasten 2.521 2.562 2.786 2.759 2.759 2.760 110 Crisisbeheersing en brandweer -3 120 Openbare orde en veiligheid -18 -8 -8 -8 -8 -8 623 Toegang en Eerstelijnsvrz Integraal -1 Totaal Baten -22 -8 -8 -8 -8 -8 110 Crisisbeheersing en brandweer 1.784 1.815 2.019 2.009 2.009 2.009 120 Openbare orde en veiligheid 672 682 701 685 685 685 623 Toegang en Eerstelijnsvrz Integraal 44 57 57 57 57 57 Totaal Saldo 2.500 2.554 2.777 2.751 2.751 2.751 Taakvelden: 110 Crisisbeheersing en brandweer 120 Openbare orde en veiligheid 623 Toegang en eerstelijnsvoorziening Integraal Omschrijving Categorie 2027 2028 2029 2030 bedragen x € 1.000 "+" = nadeel, "-" = voordeel Lasten Mutaties vanuit kaderbrief 2027-2030 110 Bijdrage Veiligheidsregio Drenthe 1 197 197 197 197 110 CMO Stamm antidiscriminatie 4 10 PM PM PM 110 CMO Stamm, budget van programma 7 1 6 6 6 6 120 Uitstapprogramma prostituees (DUUP) 2026-2031 2 5 5 5 5 218 208 208 208 Aanvullende mutaties 110 Weerbare samenleving 3 PM - - - 120 Drentse aanpak ondermijning 1 22 - - - 120 Kostenverdeling (zie programma 8) 1 18 24 24 24 110/120 Besparingen (zie programma 8) 2 -5 -5 -5 -5 35 19 19 19 Totaal lasten 253 227 227 227 Baten Mutaties vanuit kaderbrief 2027-2030 n.v.t. n.v.t. n.v.t. n.v.t. Aanvullende mutaties n.v.t. n.v.t. n.v.t. n.v.t. Totaal baten n.v.t. n.v.t. n.v.t. n.v.t. Saldo 253 227 227 227 20 Toelichting op de cijfers Lasten Mutaties vanuit de kaderbrief 2027-2030 110 Bijdrage Veiligheidsregio Drenthe Op basis van de ontwerpbegroting 2027-2030 van de Veiligheidsregio Drenthe (VRD) wordt de bijdrage aan de VRD het komende jaar met € 197.000 verhoogd. De jaarlijkse bijdrage voor onze gemeente aan de Veiligheidsregio Drenthe komt hiermee op € 1.861.000. Financiële aanpassingen zijn nodig om de basis op orde te houden, de informatiepositie te versterken en de opgave voor de Drentse samenleving uit te voeren. Ook zijn aanpassingen als gevolg van loon- en prijscompensatie van personeel noodzakelijk. Bovengenoemde aanpassing is gebaseerd op de ontwerpbegroting van de VRD. Deze moet nog worden goedgekeurd door het algemeen en dagelijks bestuur van de VRD. 110 CMO Stamm antidiscriminatie In de begroting voor 2026 staat beschreven dat de gemeente verantwoordelijk blijft voor het aanbieden van een antidiscriminatievoorziening zolang het Rijk het stelsel niet heeft gewijzigd. In de begroting is rekening gehouden met een jaarlijkse uitgave van € 6.000 terwijl dit in voorgaande jaren ook al hoger was. Deze hogere bijdrage is niet structureel in de begroting verwerkt. De begroting is daarom aangepast met € 10.000. Het Rijk wil naar één landelijke organisatie voor discriminatiemeldingen. Het kabinet werkt de plannen op dit moment uit. Uiteindelijk moeten de Tweede en Eerste Kamer de plannen goedkeuren. Op dit moment is de verwachting dat het nieuwe stelsel op 1 januari 2028 van start gaat. Als optie wordt er nu vanuit gegaan dat de overeenkomst in 2027 wordt verlengd als het landelijke nieuwe stelsel nog niet is ingevoerd. Een deel van het budget van € 6.000 is opgenomen bij programma 7 en moet naar programma 1 worden overgeheveld. Dit betreft een administratieve correctie. 120 Financiering Decentralisatie Uitkering Uitstapprogramma’s Prostituees (DUUP) 2026-2031 Op basis van de afgesproken verdeelsleutel wordt de jaarlijkse bijdrage aan de gemeente Assen verhoogd met € 5.000. Aanvullende mutaties 110 Weerbare samenleving In 2026 is gestart met de uitvoering van het project Weerbare Samenleving en Organisatie. Voor de continuïteit van de organisatie en de crisisorganisatie is de benodigde formatie tot september 2027 gedekt uit de reserve Kwaliteitsontwikkeling SWO. Voor het versterken van de weerbaarheid van de samenleving is financiële dekking tot april 2027. De opgehaalde inzichten vormen de basis voor een vervolgplan met bijbehorende kosten voor 2027. Deze plannen en kosten zullen in 2027 ter besluitvorming voorgelegd worden. Daarin worden ook de kosten voor noodstroomvoorziening meegenomen. Afhankelijk van de hoeveelheid noodstroomvoorzieningen en het type noodstroomvoorziening gaan we uit van een kostenpost van enkele tonnen. 120 Drentse aanpak ondermijning In 2024 hebben de Drentse gemeente, waterschappen en de provincie de intentieovereenkomst Drentse Aanpak Ondermijning (DAO) ondertekend. Doel hiervan is een gezamenlijke stap naar voren te doen in de aanpak van ondermijning. De hiermee gepaard gaande kosten voor 2027 bedragen € 22.000 en waren niet in de begroting opgenomen. 21 Beleidsindicatoren Als gemeente zijn we verplicht om een set met beleidsindicatoren op te nemen in de begroting. Hieronder vindt u de meest recente cijfers die op dit programma van toepassing zijn. De gegevens zijn gepubliceerd op www.waarstaatjegemeente.nl/. 01 Veiligheid en Weerbaarheid Beleidsindicator Eenheid Jaar De Wolden Nederland Bron Misdrijven - Diefstallen uit woning per 1.000 inwoners 2025 2,2 1,2 CBS - Geregistreerde diefstallen Misdrijven - Geweldsmisdrijven per 1.000 inwoners 2025 1,6 4,6 CBS - Geregistreerde criminaliteit Vernielingen en misdrijven tegen per 1.000 inwoners 2025 2,2 5,7 CBS - Geregistreerde openbare orde en gezag criminaliteit Misdrijven - Winkeldiefstallen per 1.000 inwoners 2025 0,2 2,1 CBS - Geregistreerde diefstallen Verwijzingen Halt per 1.000 jongeren 2025 9 10 Stichting Halt Beleidsindicator Omschrijving indicator Misdrijven - Diefstallen uit woning Het aantal diefstallen uit woningen per 1000 inwoners Misdrijven - Geweldsmisdrijven Het aantal geweldsmisdrijven. Voorbeelden van geweldsmisdrijven zijn seksuele misdrijven, levensdelicten zoals moord en doodslag en dood en lichamelijk letsel door schuld (bedreiging, mishandeling, etc.). Vernielingen en misdrijven tegen "Hieronder vallen brandstichting, alle vormen van vernieling en misdrijven tegen de openbare orde en gezag openbare orde en het openbaar gezag. Voorbeelden van misdrijven tegen de openbare orde en tegen het openbaar gezag zijn opruiing, huis-, computer- en lokaalvredebreuk, deelneming aan een criminele of terroristische organisatie, openlijke geweldpleging, godslastering, discriminatie en het doen van een valse aangifte. Omdat het delict mensenhandel vaak onder dezelfde feitcode geregistreerd wordt als het delict mensensmokkel worden deze twee delicten samengeteld en weergegeven bij de gewelds- en seksuele misdrijven." Misdrijven - Winkeldiefstallen Het aantal winkeldiefstallen per 1.000 inwoners Verwijzingen Halt Het aantal verwijzingen Halt per 1.000 inwoners van 12 t/m 17 jaar. Jongeren van 12 t/m 17 jaar die een licht strafbaar vergrijp plegen, worden door de politie of leerplichtambtenaren naar Bureau Halt verwezen voor een passende Halt-straf. Zij krijgen leeropdrachten en er volgen gesprekken met de jongere en de ouders. Op deze manier kunnen jongeren rechtzetten wat zij fout hebben gedaan, zonder dat zij in aanraking komen met het Openbaar Ministerie. Betrokkenheid verbonden partijen De volgende verbonden partijen dragen bij aan uitvoering van dit programma en het realiseren van de programmadoelen: • Veiligheidsregio Drenthe te Assen Voor meer informatie over de wijze waarop en het financiële belang wordt verwezen naar de paragraaf Verbonden partijen. 22 Beleidsdocumenten Openbare orde en veiligheid • Kadernota Veiligheid, Toezicht & Handhaving 2022-2026 • Beleidsregels Hard- en Softdrugs 2022 • Beleidsregels hinderlijke en gevaarlijke honden 2022 • Beleidsregels BIBOB 2017 (Wet Bevordering integriteitsbepalingen door het openbaar bestuur) • Algemene Plaatselijke Verordening De Wolden Preventie alcohol en drugs • Preventie- en handhavingsplan alcohol en drugs 2024 -2027 • Uitvoeringsplan alcohol en drugs 2024-2027 Inclusie • Lokale Inclusieagenda: De Wolden Gewoon Toegankelijk 23 Samenwerking en participatie 'We werken samen, binnen én buiten onze gemeente, maar altijd vanuit onze eigen koers en met oog voor wat goed is voor De Wolden.' Programmahouder Inge Nieuwenhuizen 24 Wat speelt er in De Wolden? Regionale samenwerking Samenwerking is voor De Wolden cruciaal. Eigen initiatief en een eigen-wijze aanpak blijven ons uitgangspunt, maar de opgaven worden groter en complexer. Vraagstukken rond economie, bereikbaarheid, gezondheid en wonen stoppen niet bij gemeentegrenzen en kunnen we niet alleen oplossen. Daarom werken we regionaal samen. Door kennis, kracht en middelen te bundelen, kunnen we beter inspelen op ontwikkelingen die onze inwoners raken en samen toekomstbestendige oplossingen realiseren. Ook worden rijksmiddelen steeds vaker via de regio verdeeld. We participeren in Regio Zwolle (22 gemeenten en 4 provincies) en zijn lid van de P10 (een landelijk netwerk van 33 plattelandsgemeenten). Via de P10 behartigen we onze belangen als plattelandsgemeente op landelijk niveau. Daarnaast biedt het netwerk veel kennis en ervaring over thema’s die voor plattelandsgemeenten relevant zijn. Binnen Regio Zwolle werken we aan brede welvaart voor onze inwoners, op basis van de gezamenlijke economische, fysieke en sociale opgaven uit de ‘Meerjarige agenda 2024-2028 Regio Zwolle stapt door’. Vanuit Regiodeal II zijn we gestart met projecten uit ons Gebiedsarrangement ‘Gedeeld Geluk, als kompas voor Zuidwest Drenthe’ om de leefbaarheid en leefomgeving te verbeteren. Op basis van deze succesvolle regiodeal-aanvraag verkennen De Wolden, Hoogeveen, Meppel en Westerveld samen met de provincie Drenthe een meer structurele samenwerking in Zuidwest-Drenthe. Dit moet bijdragen aan een sterkere profilering en positionering binnen Regio Zwolle, Drenthe, (Noord- )Nederland en mogelijk Europa. Daarbij betrekken we ook de strategische samenwerkingsagenda en - afspraken binnen VDG-verband. We blijven kritisch op samenwerking en zetten ons in voor wat daadwerkelijk bijdraagt aan onze doelen. Lobby We zien de meerwaarde van een sterkere lobby voor De Wolden. Daarom onderzoeken we welke rol lobby voor onze gemeente kan spelen en op welke thema’s dit meerwaarde biedt. Participatie In De Wolden geloven we in de kracht van onze samenleving. Daarom werken we vanuit vertrouwen en gelijkwaardigheid samen met inwoners, dorpen, (belangen)verenigingen, ondernemers en maatschappelijke partners. We geven ruimte aan eigen initiatief en zorgen dat inwoners niet alleen worden betrokken, maar ook invloed kunnen hebben op hun leefomgeving. Dat is in de kern Eigen-Wijs De Wolden 2040. Samen werken aan sterke dorpen en een sterke toekomst vormt de basis van het collegeprogramma. Ook het rekenkameronderzoek naar inwonersparticipatie uit 2025 onderstreept het belang van verdere versterking van participatie. Daarnaast verplicht de Wet versterking participatie op decentraal niveau ons om de inspraakverordening te vervangen door een participatieverordening. In 2026 zijn we gestart met een integrale participatieaanpak. In 2027 werken we deze verder uit en leveren we concrete resultaten op. We blijven inwoners, jong en oud, actief betrekken. Nieuwe inwoners benaderen we actief en we besteden extra aandacht aan jongeren, zodat we weten wat er onder hen leeft en speelt. Bestuurlijke, algemene en juridische zaken Op 17 maart 2027 vinden de Provinciale Staten- en waterschapsverkiezingen plaats. Als gemeente zijn we verantwoordelijk voor de organisatie. Met een online communicatiecampagne stimuleren we zoveel mogelijk kiesgerechtigde inwoners om te gaan stemmen. Communicatie Het college wil de communicatie met inwoners, ondernemers en maatschappelijke organisaties verbeteren. Informatie vanuit de gemeente wordt niet altijd als tijdig, volledig en toegankelijk ervaren. Tegelijkertijd willen we inwoners vroegtijdig betrekken bij plannen en besluitvorming. Dit vraagt om betrouwbare, herkenbare en toegankelijke communicatie die aansluit bij verschillende doelgroepen en hen via passende kanalen bereikt. 25 Wat willen we bereiken? Regionale samenwerking • Meer focus op wat regionale samenwerking ons brengt en wat dit van ons vraagt. • We versterken de samenwerking in Zuidwest-Drenthe en onderzoeken de mogelijkheid van een gezamenlijke gebieds- of samenwerkingsagenda. Lobby • We zetten lobby gericht in op thema's die bijdragen een de realisatie van onze ambities. Participatie • Ruimte voor initiatieven vanuit de samenleving, zowel bij nieuwe initiatieven als bij onderhoud en beheer van de openbare ruimte. • Inwoners, organisaties en ondernemers krijgen de ruimte om mee te denken en invloed uit te oefenen op het gemeentelijke beleid en de besluitvorming. Bestuurlijke, algemene en juridische zaken • We willen dat inwoners zich meer betrokken voelen bij de lokale democratie en weten hoe en waar zij invloed kunnen uitoefenen. We hebben daarbij specifiek aandacht voor groepen die in de participatie en besluitvorming minder gemakkelijk worden bereikt, zoals jongeren, nieuwe inwoners en inwoners die zich minder nadrukkelijk laten horen. • Ieder kind in De Wolden maakt op jonge leeftijd kennis met de lokale democratie en het gemeentebestuur. We streven ernaar dat iedere basisschoolleerling tijdens de basisschoolperiode ten minste één keer het gemeentehuis bezoekt. Communicatie • We willen inwoners tijdig, duidelijk en volledig informeren en hen waar nodig betrekken bij gemeentelijke plannen en besluiten. • Daarbij willen we niet alleen de inwoners bereiken die de gemeente al actief volgen, maar juist ook het stille midden. Naast bestaande communicatiemiddelen zoeken we daarom naar nieuwe manieren om inwoners te bereiken en te betrekken. 26 Wat willen we daarvoor doen? Regionale samenwerking • Via enkele strategische sessies brengen we focus aan in onze ambities, verwachtingen en inzet rond regionale samenwerking. • We kijken daarbij onder meer naar onze deelname aan de Human Capital Agenda van Regio Zwolle en de Arbeidsmarktregio Drenthe. • Met de bijdrage uit Regiodeal II Regio Zwolle voor het gebiedsarrangement Gedeeld Geluk, als kompas voor Zuidwest Drenthe voeren de vier gemeenten de komende jaren verschillende projecten uit om de leefbaarheid en leefomgeving te verbeteren. • We leren daarbij van elkaars aanpak. • Met de Reestdalgemeenten in Regio Zwolle verkennen we hoe we samen innovatie en verduurzaming van de landbouwsector kunnen bevorderen. Participatie • We ontwikkelen participatiebeleid en een participatieverordening, met extra aandacht voor de borging in de ambtelijke organisatie. • We blijven nieuwe inwoners actief uitnodigen om te participeren, onder andere via een jaarlijkse bijeenkomst en uitnodigingen voor verkiezingen en de nieuwjaarsreceptie. • We versterken de verbinding met inwoners via het Pizzapuntenoverleg voor jongeren en Boompje opzetten, waarin maatschappelijke thema’s worden besproken met een brede afvaardiging van inwoners. Bestuurlijke, algemene en juridische zaken • Om de opkomst bij de verkiezingen voor Provinciale Staten te bevorderen, zetten we een gerichte online campagne in die inwoners informeert en stimuleert om te stemmen. • We organiseren jaarlijks een kennismaking met de lokale democratie voor leerlingen uit groep 6, 7 en 8 van basisscholen in De Wolden. Het programma bestaat uit Democracity van ProDemos, een rondleiding en een kennismaking met de burgemeester en andere leden van het gemeentebestuur. Communicatie • We zetten per onderwerp en doelgroep een passende mix van communicatiemiddelen in, waaronder de gemeentepagina, website, sociale media, persberichten en andere digitale en papieren kanalen. • De wekelijkse gemeentepagina blijft een herkenbaar kanaal voor gemeentelijke en bestuurlijke informatie. • In 2027 onderzoeken we andere manieren van communicatie om inwoners, waaronder het stille midden, beter en tijdiger te bereiken en meer mogelijkheden te bieden voor informatie en participatie. 27 Wat mag dat kosten? Product Realisatie Begroting Begroting Begroting Begroting Begroting Bedragen x € 1.000 2025 2026 2027 2028 2029 2030 010 Bestuur 2.988 2.653 2.584 2.345 2.343 2.340 020 Burgerzaken 1.133 1.101 1.105 999 1.078 1.158 610 Samenkracht en burgerparticipatie 247 330 307 39 39 39 Totaal Lasten 4.368 4.084 3.996 3.383 3.460 3.537 010 Bestuur -84 020 Burgerzaken -589 -543 -532 -501 -483 -483 Totaal Baten -673 -543 -532 -501 -483 -483 010 Bestuur 2.904 2.653 2.584 2.345 2.343 2.340 020 Burgerzaken 544 558 573 497 595 675 610 Samenkracht en burgerparticipatie 247 330 307 39 39 39 Totaal Saldo 3.695 3.541 3.464 2.881 2.977 3.054 Taakvelden: 010 Bestuur 020 Burgerzaken 610 Samenkracht en burgerparticipatie Omschrijving Categorie 2027 2028 2029 2030 bedragen x € 1.000 "+" = nadeel, "-" = voordeel Lasten Mutaties vanuit kaderbrief 2027-2030 010 Bestuur 2 61 61 61 61 610 Kwartiermaker integrale aanpak participatie 3 28 - - - 89 61 61 61 Aanvullende mutaties 010 Kostenverdeling (zie programma 8) 1 5 6 6 6 010 Formatie wethouder inclusief ondersteuning 1 -60 -60 -60 -60 010 Besparingen (met name accountantscontrole) 2 -87 -95 -98 -101 020 Verkiezingen 2 9 - -77 3 020 Verkiezingen interne doorberekening kosten software vanuit de SWO 1 5 5 5 5 020 Gemeentewinkel 4 5 5 5 5 020 Kostenverdeling (zie programma 8) 1 20 27 27 27 610 CUP Opstellen plan Eigen-Wijs De Wolden 3 50 - - - 610 CUP Beleidsanalyse ondersteuning dorpen 3 63 63 63 63 610 CUP Onderzoek participatie jongeren 3 - 10 10 10 10 -39 -119 -42 Totaal lasten 99 22 -58 19 Baten Mutaties vanuit kaderbrief 2027-2030 n.v.t. n.v.t. n.v.t. n.v.t. Aanvullende mutaties n.v.t. n.v.t. n.v.t. n.v.t. Totaal baten n.v.t. n.v.t. n.v.t. n.v.t. Saldo 99 22 -58 19 28 Toelichting op de cijfers Lasten Mutaties vanuit de kaderbrief 2027-2030 010 Bestuur In de begroting voor 2026 is € 349.000 opgenomen als budget voor salarissen van de gemeenteraad. Dit bedrag is al een aantal jaren niet gewijzigd. De werkelijke kosten waren in 2025 € 386.000. Rekening houdend met het "Rechtspositiebesluit decentrale politieke ambtsdragers" zullen de kosten in 2027 waarschijnlijk € 410.000 bedragen. Daarom hebben we het budget met € 61.000 verhoogd. 610 Kwartiermaker integrale aanpak participatie Op het gebied van participatie komen er veel uitdagingen op de gemeente af. Zo moet elke gemeente een participatieverordening ontwikkelen en liggen er diverse opdrachten vanuit het onderzoek van de Rekenkamer naar inwonersparticipatie en het aangenomen amendement om met een plan van aanpak te komen. Daarbij hebben we een duidelijke ambitie op het vlak van Eigen-Wijs De Wolden. Deze opdrachten vragen om integrale aanpak op dit thema. Het college heeft in februari 2026 besloten om middelen beschikbaar te stellen om hiervoor een kwartiermaker aan te trekken. Vanwege de omvang van dit traject loopt de opdracht door in 2027. Voor 2027 nemen we € 28.000 op. Aanvullende mutaties 010 Formatie wethouder inclusief ondersteuning Na de verkiezingen is het de formatie van het college teruggebracht naar 3 wethouders. De salarislasten, inclusief de bijbehorende ondersteuning zijn daarom verlaagd met € 60.000. 010 Besparingen (met name accountantscontrole) De kosten voor de accountantscontrole zijn verlaagd. De verlaging is onder meer het gevolg van de aanbesteding, maar ook omdat in het afgelopen jaar minder meerwerk in rekening is gebracht. Het totaal van de besparing is in 2027 € 87.000 en loopt op naar € 101.000 in 2030. 020 Verkiezingen De kosten voor de organisatie van verkiezingen zijn voor de komende jaren in beeld gebracht. Hierbij is rekening gehouden met gewijzigde kosten (onder andere drukwerk en bezorging), de kosten van het opleiden van (externe) medewerkers tijdens de verkiezingsdagen en de kosten van de ingevoerde telmethode en centraal tellen in het kader van kwaliteitsverbetering en een betrouwbare uitslag. In 2027 levert dit een nadeel op van € 9.000. De volgende 2e Kamerverkiezingen zijn gepland in 2030. Eerder gingen we in de meerjarenbegroting nog uit van 2029. Dit financiële effect is verwerkt: voor 2029 levert dat een voordeel op van € 77.000. 020 Verkiezingen, interne doorberekening kosten software vanuit de SWO Bij inwonerszaken is geen rekening meer gehouden met een budget voor software voor verkiezingen (jaarlijks € 5.000). Dit wordt bij de SWO (ICT) opgenomen. Dit betekent een hogere doorbelasting van interne kosten vanuit de SWO op taakveld 020. 020 Gemeentewinkel, waarde transport De begroting wordt bijgesteld met € 5.000 voor het waardetransport dat door Brinks wordt uitgevoerd. In de kadernota 2026 is dit budget ten onrechte geschrapt; dit zijn onvermijdelijke kosten. 610 CUP Opstellen plan Eigen-Wijs De Wolden We werken uit wat wij exact onder Eigen-Wijs De Wolden 2040 verstaan, wat dit betekent en hoe wij hier de komende jaren vorm en inhoud aan willen geven. Tevens beschrijven we hoe invulling geven aan het partnerschap met dorpen en hoe dit via dorpsvisies en uitvoeringsagenda's samenkomt. Hier hebben we incidenteel € 50.000 voor nodig. 610 CUP Beleidsanalyse ondersteuning dorpen Het collegeprogramma legt vooral de nadruk op onze samenwerking met dorpen en haar inwoners. Daarom maken we structureel budget van € 63.000 vrij voor beleidsondersteuning in de gesprekken met de dorpen. 29 610 CUP Onderzoek participatie jongeren We onderzoeken wat ervoor nodig is om betrokkenheid van jongeren te vergroten die via de reguliere wegen minder vaak bereikt worden. We hebben voor nu een incidenteel budget opgenomen vanaf 2028 van € 10.000. Beleidsdocumenten Regionale samenwerking • Nota verbonden partijen • Meerjarige agenda 2024-2028 Regio Zwolle Stapt door • Strategische agenda Vereniging Drentse gemeenten • Gebiedsarrangement 'Gedeeld Geluk' Regiodeal Regio Zwolle 30 Ruimte en wonen 'We bouwen door en zorgen dat iedereen die hier wil (blijven) wonen een passende woning kan vinden.' Programmahouder: Gerrie Hempen-Prent 31 Wat speelt er in De Wolden? Wonen De woonbehoefte in De Wolden verandert. Het aantal kleine en eenpersoonshuishoudens groeit en er is behoefte aan betaalbare en passende woningen voor onder meer starters, jongeren, ouderen en aandachtsgroepen. Tegelijkertijd is ruimte voor woningbouw schaars en lopen woningbouwprojecten tegen knelpunten aan, zoals netcongestie, stikstof en spuitzonering. Vitale Vakantieparken De Wolden werkt sinds 2018 samen met andere Drentse gemeenten aan Vitale Vakantieparken. Het programma loopt in 2027 af. De afbouw vraagt aandacht voor de overdracht van werkzaamheden en de voortgang van de doelen. Ook stikstof blijft een risico voor de uitvoering. In 2027 evalueren wij het programma. Ruimtelijke ordening en vergunningverlening De Omgevingswet is ingevoerd, maar de implementatie is nog niet afgerond. Bestaande ruimtelijke plannen, regels en besluiten moeten uiterlijk 1 januari 2032 worden samengevoegd tot één gemeentelijk omgevingsplan. Dit vraagt de komende jaren extra inzet. Ook in de grotere dorpen en het buitengebied neemt de druk op de beschikbare ruimte toe. Woningbouw, landbouw, energietransitie, stikstof, klimaat en initiatieven zoals erfdelen vragen om nieuwe ruimtelijke afwegingen. Cultuurhistorie en erfgoed De Wolden heeft een rijk en gevarieerd erfgoed, met onder meer monumenten, archeologische waarden, historische landschappen en immaterieel erfgoed. Dit erfgoed draagt bij aan de identiteit en ruimtelijke kwaliteit van de gemeente en biedt verbindingen met onder andere cultuur, natuur, recreatie, toerisme, economie en onderwijs. Landbouw en natuur De circa 330 agrarische bedrijven zijn belangrijk voor de economie, werkgelegenheid en het landschap van De Wolden. Tegelijkertijd staan zij voor grote opgaven rond stikstof, uitstoot, bodem, water en biodiversiteit. Ook de druk op de beschikbare ruimte neemt toe. De ontwikkelingen in het landelijk gebied raken landbouw, natuur, water, landschap en recreatie. Woningbouw, landbouwtransitie, klimaatverandering en energietransitie versterken de druk op de ruimte. Landelijke en provinciale ontwikkelingen vragen om keuzes over de toekomst van het buitengebied. Recreatie en toerisme Verblijfsrecreatie en toerisme zijn belangrijk voor de lokale economie en leefbaarheid. Ze dragen bij aan werkgelegenheid, het voorzieningenniveau en de aantrekkelijkheid van de dorpen en het buitengebied. De Wolden heeft hiervoor een divers aanbod van recreatiebedrijven. Evenementen De Wolden kent jaarlijks gemiddeld zo’n 220 grote en kleine evenementen. Daarmee dragen evenementen bij aan de levendigheid van de gemeente. Tegelijkertijd vraagt het om een goede balans tussen levendigheid en leefbaarheid. Het huidige evenementenbeleid uit 2021 is inmiddels verouderd. 32 Wat willen we bereiken? Wonen • Voldoende en passende woningen voor jongeren, senioren en andere aandachtsgroepen. • Meer doorstroming op de woningmarkt waarbij ouderen kunnen verhuizen naar een passende woning en eengezinswoningen beschikbaar komen voor andere huishoudens. • 30% sociale huur bij nieuwbouwprojecten. • De woningvoorraad beter benutten. • Vitale en toekomstbestendige vakantieparken en passende oplossingen voor permanente bewoning op niet vitale-vakantieparken. Ruimtelijke ordening en vergunningverlening • Snellere afhandeling van vergunningsaanvragen • Een veilige, aantrekkelijke en gezonde leefomgeving behouden en waar mogelijk verbeteren. • Ruimte voor dynamiek en innovatie, met behoud van de kwaliteit van de leefomgeving. • Eén actueel en gemeentebreed omgevingsplan dat voldoet aan de eisen van de Omgevingswet. • Een samenhangende beleidscyclus voor de fysieke leefomgeving, waarin beleid, uitvoering en monitoring goed op elkaar aansluiten. • Efficiënte en toekomstbestendige werkprocessen die goed geborgd zijn binnen de organisatie. • Duidelijkheid over waar in de grotere dorpen ruimte is voor nieuwe ruimtelijke ontwikkelingen. • Regie houden op de toekomstige ontwikkeling in de dorpen en de beschikbare ruimte zorgvuldig benutten. • Een actueel Landschappelijk Ontwikkelingskader (LOK) dat aansluit bij trends en gewenste ontwikkelingen. • We willen het karakteristieke landschap van De Wolden behouden, versterken en toekomstbestendig maken. • Een leefbaar en kwalitatief landelijk gebied behouden en waar mogelijk verbeteren. Cultuurhistorie en erfgoed • We willen ons erfgoed behouden en benutten. • We willen de cultuurhistorische waarden van De Wolden beter zichtbaar en beleefbaar maken. • We willen informatie over ons erfgoed toegankelijk maken voor inwoners, bezoekers en scholen. Landbouw en natuur • We willen een toekomstbestendige landbouw met ruimte voor natuur. • We bieden ruimte voor eigen keuzes, we stimuleren en faciliteren in plaats van te reguleren. Recreatie en toerisme • We willen een sterk, duurzaam en toekomstbestendig toeristisch-recreatief aanbod als onderdeel van onze lokale economie. • Vitale en toekomstbestendige vakantieparken. Evenementenbeleid • Een bruisende en leefbare gemeente waarin ruimte is voor evenementen. • Ruimte geven aan de levendigheid in onze dorpen door kleine en grote evenementen mogelijk te maken. 33 Wat willen we daarvoor doen? Wonen Maatregelen • We ondersteunen initiatieven voor Collectief Particulier Opdrachtgeverschap (CPO), met extra aandacht voor kleinere dorpen. We bieden praktische ondersteuning om collectieve bouwplannen goed te realiseren. • We onderzoeken en realiseren waar mogelijk flexibele woonvormen, met name voor jongeren, statushouders en internationale werknemers. • We ontwikkelen doorstroombeleid en onderzoeken hoe we ouderen kunnen ondersteunen bij het verhuizen naar een passende woning. • We zetten ons in om een tweede woningcorporatie te interesseren om woningbezit in De Wolden op te bouwen. • We bieden starters een starterslening via SVn. Ook maken we de mogelijkheden van de verzilverlening bekend, waarmee ouders hun kinderen kunnen helpen bij de aankoop van een eerste woning. Lokale regelgeving • We stellen nieuw woonbeleid op. Naar verwachting wordt het volkshuisvestingsprogramma in het eerste kwartaal van 2027 vastgesteld. • In 2027 stellen we een huisvestingsverordening vast. • We voeren een leegstandsverordening in om leegstaande panden beter te benutten voor woonruimte en langdurige leegstand te voorkomen. • In 2027 en 2028 stellen we beleidskaders vast voor kamerverhuur en woningdelen, erfdelen, mantelzorg- en familiewoningen en woningsplitsing. • We nemen in de huisvestingsverordening een urgentieregeling op voor wettelijk urgente doelgroepen. • We actualiseren de ruimte-voor-ruimte regeling. Vitale vakantieparken • Het college stelt voor de begrotingsbehandeling in november de uitvoeringsagenda voor 2027 vast en biedt deze ter kennisname aan de raad aan. Ruimtelijke ordening en vergunningverlening Omgevingswet • We voeren het Koersdocument Omgevingswet uit en werken stapsgewijs toe naar één gemeentebreed omgevingsplan. Bestaande ruimtelijke plannen, besluiten en regels uit gemeentelijke verordeningen worden hierin samengebracht en beschikbaar gemaakt in het nieuwe digitale stelsel. • We werken het beleidshuis voor de fysieke leefomgeving verder uit en borgen een beleidscyclus waarin beleid wordt ontwikkeld, uitgevoerd, gemonitord en waar nodig bijgesteld. • We evalueren de werkprocessen die voor de Omgevingswet zijn ontwikkeld en verbeteren waar nodig de informatievoorziening, participatie en digitale ondersteuning. De nieuwe werkwijze wordt structureel geborgd in de organisatie. • We zorgen voor een goede en uniforme toepassing van het ‘ja, mits’-principe. Ontwikkelingen grote dorpen en buitengebied • Samen met de grotere dorpen brengen we in beeld waar ruimte is voor nieuwe ruimtelijke ontwikkelingen. De uitkomsten verwerken we in de Toekomstvisie. • We actualiseren het Landschappelijk Ontwikkelingskader (LOK), zodat het aansluit bij actuele ruimtelijke en maatschappelijke ontwikkelingen en handvatten biedt voor de inpassing van nieuwe ontwikkelingen. • Voor het gebied Ruinerwold-Dijkhuizen (o.a. sportpark, Buddingehof en Kindcentrum) wordt gewerkt aan een integrale gebiedsvisie. Hierbij wordt gekeken naar onder andere ruimtelijke inrichting, verkeersveiligheid, parkeren, clustering van functies en toekomstige ontwikkelruimte. De gemeente wordt hierbij extern ondersteund. De gebiedsvisie wordt in 2026/2027 aan het college en de raad voorgelegd. Eventuele investeringen en de bijbehorende financiering worden betrokken bij de verdere besluitvorming. 34 Vergunningverlening We werken aan een eenvoudige en snelle afhandeling van omgevingsvergunningen. Daarbij: • verbeteren we de vergunningprocessen en verkorten we waar mogelijk de doorlooptijden; • geven we voorrang aan aanvragen voor woningbouw die passen binnen het woon(zorg)beleid; • stemmen we capaciteit en kwaliteit van de dienstverlening af op het aantal aanvragen, onder meer met een flexibele schil; • actualiseren we het beleid voor toetsing en aanvraagvereisten, zodat aanvragers makkelijker in één keer een goede aanvraag kunnen indienen; • toetsen we consequent aan het ruimtelijk beleid en bieden we waar mogelijk ruimte voor maatwerk. Als dat nodig is, passen we het beleid aan. • ontwikkelen we de monitor verder om de voortgang inzichtelijk te maken en rapporteren hier periodiek over. Cultuurhistorie en erfgoed • We actualiseren de archeologische en cultuurhistorische waardenkaarten. Op basis daarvan bepalen we hoe we erfgoed kunnen behouden, beschermen en benutten. • We benutten hiervoor, als deze wordt toegekend, de aangevraagde rijksbijdrage van € 40.000 vanuit het programma Erfgoed en Overheid. Landbouw en natuur • We starten een programma Landelijk Gebied dat richting geeft aan de toekomst van landbouw en natuur, ruimtelijke keuzes en ontwikkelruimte. • We continueren de subsidieregeling Toekomstgerichte Landbouw en stellen hiervoor een nieuwe regeling voor 2027-2030 op, op basis van de in 2026 vastgestelde kaders. • We houden het vaste aanspreekpunt voor agrariërs in stand en bieden laagdrempelig vooroverleg voor nieuwe initiatieven. • We zetten in op groengasproductie via monovergisting en werken hierbij samen met de provincie en agrariërs. • Samen met de Reestdalgemeenten verkennen we binnen Regio Zwolle mogelijkheden voor samenwerking rond innovatie en verduurzaming van de landbouw. Recreatie en toerisme • Samen met stakeholders stimuleren we verduurzaming van de sector. • We dragen bij aan het beleefbaar houden van de nationale parken. • We stimuleren nieuwe verbindende fiets- en wandelroutes. • We nemen deel aan het provinciale programma Vitale Vakantieparken. Evenementen • We herzien het evenementenbeleid. 35 Wat mag dat kosten? Product Realisatie Begroting Begroting Begroting Begroting Begroting Bedragen x € 1.000 2025 2026 2027 2028 2029 2030 570 Openbaar Groen en (Openlucht) Recrea 168 171 176 176 176 176 810 Ruimtelijke ordening 2.069 1.750 2.113 2.216 2.168 2.152 830 Wonen en Bouwen 1.726 1.805 1.766 1.446 1.496 1.446 Totaal Lasten 3.963 3.726 4.055 3.838 3.840 3.774 570 Openbaar Groen en (Openlucht) Recrea -8 810 Ruimtelijke ordening -183 -57 -57 -57 -57 -57 830 Wonen en Bouwen -914 -773 -1.218 -923 -923 -923 Totaal Baten -1.105 -830 -1.275 -980 -980 -980 570 Openbaar Groen en (Openlucht) Recrea 160 171 176 176 176 176 810 Ruimtelijke ordening 1.886 1.693 2.055 2.159 2.111 2.095 830 Wonen en Bouwen 811 1.033 548 523 574 524 Totaal Saldo 2.857 2.897 2.779 2.858 2.861 2.795 Taakvelden: 570 Openbaar groen en (openlucht) recreatie 810 Ruimtelijke ordening 830 Wonen en bouwen Omschrijving Categorie 2027 2028 2029 2030 bedragen x € 1.000 "+" = nadeel, "-" = voordeel Lasten Mutaties vanuit kaderbrief 2027-2030 n.v.t. n.v.t. n.v.t. n.v.t. Aanvullende mutaties 570 Gebiedspromotie Zuid West Drenthe 2 5 5 5 5 810 CUP Totstandkoming omgevingsplan 3 480 624 575 559 810 Vitale vakantieparken 2 46 - - - 810 Kostenverdeling (zie programma 8) 1 26 60 60 60 830 CUP Onderzoek levensloopbestendige woningen 3 - - 50 - 830 Personele capaciteit vergunningverlening 1 55 - - - 330/650/810/830 Besparingen 2 -52 -52 -52 -52 830 Kostenverdeling (zie programma 8) 1 35 43 43 44 595 680 681 616 Totaal lasten 595 680 681 616 Baten Mutaties vanuit kaderbrief 2027-2030 n.v.t. n.v.t. n.v.t. n.v.t. Aanvullende mutaties 830 Baten omgevingsvergunningen 2 -250 -150 -150 -150 -250 -150 -150 -150 Totaal baten -250 -150 -150 -150 Saldo 345 530 531 466 36 Toelichting op de cijfers Lasten Aanvullende mutaties 570 Gebiedspromotie Zuid-West Drenthe De stichting gebiedspromotie Zuidwest Drenthe wordt gesteund door de gemeenten Hoogeveen, Meppel, Westerveld en De Wolden. Het bestuur van de stichting is verantwoordelijk voor de begroting en de uitvoering van de activiteiten in het jaarplan. De uitvoering van de activiteiten vindt plaats door het marketingteam. Om uitvoering te geven aan de marketing en promotie van de regio is er een meerjarenplan (2025-2028) gemaakt. Daarnaast wordt er elk jaar een jaarplan aangeboden en uitgevoerd volgens het meerjarenplan. Op basis van een aantal variabelen (aantal ondernemers, aantal Tip-kantoren en aantal kernen) is een kostenverdeling gemaakt. De bijdrage van gemeente De Wolden is €60.000. Dit houdt een verhoging van € 5.000 in. 810 CUP Totstandkoming omgevingsplan (Koersdocument Omgevingswet) Er is een extra incidentele inzet van personeel nodig voor de totstandkoming van een omgevingsplan dat uiterlijk per 1 januari 2032 (wettelijke deadline) klaar moet zijn. Daarnaast moet er rekening worden gehouden met noodzakelijke onderzoekskosten. Deze wettelijke verplichting is via het collegeuitvoeringsprogramma (CUP) op geld gezet. Tot en met 2030 hebben we bedragen geraamd van € 480.000 (2027), € 624.000 (2028), € 575.000 (2029) en € 559.000 (2030). Voor 2031 is met de huidige inzichten een bedrag begroot van € 431.000. 810 Vitale vakantieparken Sinds 2018 neemt gemeente De Wolden deel aan het programma Vitale Vakantieparken (VVP). Het programmaplan is in 2023 door de gemeenteraad vastgesteld. Voor de uitvoering in 2027 is €46.000 benodigd. Dit bedrag kan worden gedekt uit de bestemmingsreserve Vitale Vakantieparken. 830 CUP Onderzoek levensloopbestendige woningen In 2029 gaan we onderzoek doen naar levensloopbestendige woningen. We komen met een plan van aanpak om ervoor te zorgen dat woningcorporaties en marktpartijen investeren in meer levensloopbestendige en zorggerichte woningen, zowel nieuw als bestaand. 830 Personele capaciteit vergunningverlening Op basis van de huidige inzichten en gelet op de woningbouwambities en de bouw- en ontwikkelplannen die momenteel in voorbereiding zijn, vallen naar verwachting de personele kosten hoger uit. De extra personeelskosten die de SWO ons op basis van het voorstel in rekening gaat brengen, kunnen we met de verwachte meeropbrengsten dekken. 830 Kosten omgevingsvergunningen De begroting voor uitbestede werkzaamheden voor omgevingsvergunningen wordt voor de jaren 2027 t/m 2030 met € 3.000 per jaar verlaagd. 330/650/810/830 Besparingen Bij het opstellen van de begroting zijn alle lasten kritisch doorlopen. Voor een aantal taakvelden is bijstelling van het budget, op basis van de realisatie in de afgelopen jaren, mogelijk. Deze besparingen zijn in de begroting verwerkt. Baten Aanvullende mutaties 830 Baten omgevingsvergunningen Op basis van de huidige inzichten en gelet op de woningbouwambities en de bouw- en ontwikkelplannen die momenteel in voorbereiding zijn, wordt verwacht de stelpost van € 150.000 te realiseren (zie ook toelichting bij het onderdeel financiën en organisatie). De verwachte meeropbrengst boven op de stelpost wordt geraamd op € 100.000. Voor 2027 gaat het in totaal om een verwachte opbrengst van € 1.015.000. 37 Beleidsindicatoren Als gemeente zijn we verplicht om een set met beleidsindicatoren op te nemen in de begroting. Hieronder vindt u de meest recente cijfers die op dit programma van toepassing zijn. De gegevens zijn gepubliceerd op www.waarstaatjegemeente.nl/. 03 Ruimte en Wonen Beleidsindicator Eenheid Jaar De Wolden Nederland Bron Nieuw gebouwde woningen per 1.000 woningen 2024 1,4 8,4 Basisregistraties adressen en gebouwen - bewerking ABF Research Beleidsindicator Omschrijving indicator Nieuw gebouwde woningen Nieuw gebouwde woningen, exclusief overige toevoegingen, zoals transformaties. Betrokkenheid verbonden partijen De volgende verbonden partijen dragen bij aan uitvoering van dit programma en het realiseren van de programmadoelen: • Recreatieschap Drenthe te Dwingeloo Voor meer informatie over de wijze waarop en het financiële belang wordt verwezen naar de paragraaf Verbonden partijen. Beleidsdocumenten Omgevingsvisie • Toekomstvisie 2022-2040 'Samen aan zet', vastgesteld op 27 oktober 2022 Wonen • Veelzijdig wonen in De Wolden!, vastgesteld op 30 maart 2023 Ruimtelijke ontwikkeling • Welstandsnota 2013, vastgesteld op 13 december 2012 • Tijdelijk Omgevingsplan gemeente De Wolden/(facet)Bestemmingsplannen en beheersverordeningen • Landschappelijk Ontwikkelings Kader, vastgesteld op 29 november 2012 (aangevuld met deel 4 Wind- en zonne-energie in oktober 2017) Cultuurhistorie • Een cultuurhistorische waardenkaart van de gemeente De Wolden, vastgesteld 13 maart 2014 • Archeologisch erfgoed in de gemeente De Wolden, vastgesteld 26 januari 2012 • Welstandsnota 2013 • Karakteristieke panden in welstandsvrij gebied, vastgesteld juni 2021 38 Leefbaarheid en welzijn 'Leefbare dorpen met ruimte voor ontmoeten, verenigingen, voorzieningen en eigen initiatief zijn de basis van onze gemeente.' Programmahouder: Gerrie Hempen-Prent 39 Wat speelt er in De Wolden? Van zorg naar gezondheid Het sociaal domein staat onder druk door maatschappelijke ontwikkelingen. De zorgvraag groeit, terwijl de bevolking vergrijst en ontgroent. Ook mentale gezondheid, veranderingen op de arbeidsmarkt en veranderende wet- en regelgeving hebben invloed op de ondersteuning die inwoners nodig hebben. Tegelijkertijd wordt gezondheid niet alleen bepaald door zorg. Factoren als bestaanszekerheid, wonen, leefstijl, sociale contacten, kunnen bewegen en meedoen en de omgeving waarin mensen wonen spelen een belangrijke rol. Hierdoor verschuift de aandacht steeds meer van zorg naar gezondheid en welzijn en van individuele ondersteuning naar preventie en de sociale basis. Landelijk wordt deze beweging ondersteund door het Integraal Zorgakkoord (IZA), het Gezond en Actief Leven Akkoord (GALA) en het Aanvullend Zorg- en Welzijnsakkoord (AZWA). In Drenthe krijgt dit vorm binnen Gezonde Marke. De beweging vraagt om meer samenwerking tussen gemeenten, zorgverzekeraars, zorgaanbieders, GGD, welzijnsorganisaties en inwoners. Leefbaarheid De Wolden kent een actieve samenleving waarin inwoners, verenigingen en organisaties zich inzetten voor hun dorp en omgeving. Tegelijkertijd verandert de samenleving. Dorpen verschillen van elkaar in samenstelling, voorzieningen en behoeften. Dit vraagt om aandacht voor de sociale samenhang, betrokkenheid van inwoners en de vitaliteit van dorpen. Buurtteams en zorgzame gemeenschappen De buurtteams zijn een belangrijke schakel tussen inwoners, de sociale basis en professionele ondersteuning. De behoefte aan ondersteuning verschilt per dorp en per inwoner. Tegelijkertijd zijn er in de dorpen veel initiatieven en netwerken waarin inwoners naar elkaar omzien. Voorbeelden zoals Zorgzaam Samenleven in Ruinerwold laten zien welke kracht daarvan uitgaat. Welzijn Het welzijnswerk is volop in ontwikkeling. Veranderende maatschappelijke opgaven en de beweging van zorg naar gezondheid vragen om een goede aansluiting tussen welzijn, de sociale basis en ondersteuning. Ook de samenwerking tussen de gemeente en maatschappelijke partners, zoals Welzijn De Wolden, blijft daarbij belangrijk. Wmo De Wmo-vraag lijkt in De Wolden vooralsnog stabiel. Hoewel de vergrijzing doorzet, zijn inwoners relatief actief en zelfredzaam. Na 2027 worden wijzigingen in het Wmo-stelsel verwacht, onder meer rond de eigen bijdrage. De gevolgen hiervan voor het gebruik van Wmo-voorzieningen en de gemeentelijke uitgaven zijn nog onzeker. Beschermd wonen De invoering van het woonplaatsbeginsel en de doordecentralisatie van beschermd wonen zijn opnieuw uitgesteld. Hierdoor blijft de huidige regionale inrichting voorlopig bestaan. De doordecentralisatie wordt naar verwachting niet eerder dan 1 januari 2028 ingevoerd. Maatschappelijke opvang Dak- en thuisloosheid blijft een regionaal vraagstuk. Samen met de centrumgemeente Assen en de andere regiogemeenten wordt gewerkt aan het regionale actieplan dakloosheid. In 2027 wordt de omvang en kenmerken van dak- en thuisloosheid in de regio beter in beeld gebracht. Ook de organisatie en financiering van de maatschappelijke opvang veranderen. De huidige subsidiëring is op termijn niet houdbaar door veranderende regelgeving. Daarom wordt gezocht naar een toekomstbestendige regionale inrichting. Gezondheid De gezondheid van inwoners staat onder druk door onder meer vergrijzing, mentale gezondheidsproblemen en een ongezonde leefstijl. Tegelijkertijd hebben gemeenten vanuit de Wet publieke gezondheid een belangrijke rol bij gezondheidsbevordering en preventie. 40 Aanvullend Zorg- en Welzijnsakkoord Het AZWA versterkt de beweging van zorg naar gezondheid en geeft het sociaal domein, preventie en de sociale basis een nadrukkelijkere rol. De toegankelijkheid van zorg vraagt niet alleen om veranderingen binnen de zorg, maar ook om vroegtijdige ondersteuning en oplossingen in het dagelijks leven. Het AZWA vraagt daarnaast om verdere regionale samenwerking. In Drenthe werken de gemeenten hiervoor samen binnen Gezonde Marke. Een belangrijke opgave is om regionale afspraken te laten aansluiten op de lokale praktijk en ervoor te zorgen dat deze ook voor inwoners merkbaar zijn. Ketenbeleid In januari 2026 is het nieuwe ketenbeleid vastgesteld. Het uitvoeringsplan wordt in de tweede helft van 2026 vastgesteld. Financiële ontwikkeling sociaal domein Binnen het sociaal domein staat de gemeente voor een structurele financiële opgave. Voor 2027 bedraagt de taakstelling € 150.000 en vanaf 2028 € 300.000 per jaar. Een deel hiervan wordt ingevuld met de verwachte opbrengsten van de Woldense hervormingsagenda. Voor 2028 en verder resteert een taakstelling van € 200.000. Deze taakstelling wordt binnen dit programma en binnen programma 6 Sociaal en maatschappelijk ingevuld. Voor dit programma verwachten wij, als onderdeel van de totale taakstelling van € 200.000, de besparingen te halen uit: • welzijnswerk • cliëntondersteuning • woonaanpassingen binnen de Wmo Dit werken we in 2027 verder uit. 41 Wat willen we bereiken? Leefbaarheid • Ruimte voor initiatieven vanuit de samenleving. • De leefbaarheid en vitaliteit van onze dorpen versterken. • De sociale samenhang en betrokkenheid van inwoners vergroten. • We willen de samenwerking met onze dorpen versterken op basis van gelijkwaardigheid, vertrouwen, gezamenlijk eigenaarschap en verantwoordelijkheid. Wmo • Een inclusieve samenleving waarin iedereen kan meedoen en inwoners naar elkaar omkijken (zorgzame gemeenschappen). • Sterke en zorgzame gemeenschappen waarin inwoners elkaar ondersteunen. • We willen in de dorpen ruimte bieden voor maatwerk waarbij het sociaal domein onderdeel is van de dorpsvisie. • Inwoners kunnen zo lang mogelijk in de eigen leefomgeving blijven en blijven meedoen. • Voorzieningen zijn toegankelijk en bereikbaar voor iedereen, ook voor mensen die minder mobiel zijn. • Een goede samenwerking tussen organisaties zodat kwetsbare inwoners passende en samenhangende ondersteuning krijgen die in hun eigen omgeving wordt georganiseerd. Gezondheid • Een nieuw gezondheidsbeleid in combinatie met het GALA/AZWA programma (GALA - Gezond en Actief Leven programma/ AZWA - Aanvullend Zorg en Welzijn Akkoord). • Inwoners zijn zo gezond en vitaal mogelijk en voelen zich gezond en veerkrachtig. • Meer kinderen krijgen een kansrijke start. • Meer inwoners ervaren een goede mentale gezondheid. • Inwoners gaan verantwoord om met alcohol en drugs. • Meer inwoners hebben een gezond gewicht. • Senioren blijven vitaal en zijn minder kwetsbaar. • Inwoners worden actief betrokken bij het gezondheidsbeleid. • We werken vanuit het principe van Positieve Gezondheid. 42 Wat willen we daarvoor doen? Leefbaarheid • We werken uit wat Eigen-Wijs De Wolden 2040 voor ons betekent en hoe we hier de komende jaren vorm en inhoud aan geven. • We beschrijven hierin hoe we het partnerschap met onze dorpen invullen en hoe we samen de dorpsvisies en uitvoeringsagenda’s verder brengen. • We blijven inwoners ondersteunen die zich inzetten voor hun dorp, buurt of gemeenschap. • We werken voor de periode vanaf 2027 een vernieuwde regeling Initiatiefrijk De Wolden uit, passend bij Eigen-Wijs De Wolden en gekoppeld aan dorpsvisies en uitvoeringsagenda’s. Wmo Wmo algemeen • We voeren de Wmo uit volgens de geldende wet- en regelgeving. • We blijven inzetten op het behouden en vergroten van de zelfredzaamheid van inwoners. • We zoeken daarbij zoveel mogelijk de aansluiting met inwonersinitiatieven en de sociale basis. Zorgzame gemeenschappen • We voeren het programma Zorgzame Gemeenschappen uit. • We verkennen welke andere dorpen, naast Ruinerwold, met deze ontwikkeling aan de slag willen. Gezondheid • Uiterlijk in 2027 stellen we nieuw gezondheidsbeleid op, met aandacht voor leefstijl, mentale veerkracht en sociale verbondenheid. • We voeren het nieuwe gezondheidsbeleid en het GALA-programmaplan uit. • We geven uitvoering aan het transformatieplan mentale gezondheid. Ketenbeleid • Samen met welzijnspartners en jongeren uit de verschillende ketens voeren we het vastgestelde ketenbeleid uit. Welzijn • Samen met onze maatschappelijke partners brengen we de belangrijkste opgaven en ontwikkelingen binnen het sociaal domein voor 2027 en verder in beeld. • We vertalen deze naar duidelijke beleidsdoelstellingen en opdrachten aan maatschappelijke partners, zoals Welzijn De Wolden. • We verwerken de financiële effecten van deze opgaven in het eerstvolgende P&C-document nadat de opgaven zijn vastgesteld. 43 Wat mag dat kosten? Product Realisatie Begroting Begroting Begroting Begroting Begroting Bedragen x € 1.000 2025 2026 2027 2028 2029 2030 430 Onderwijsbeleid en Leerlingzaken 1.104 1.121 1.136 1.141 1.141 1.141 610 Samenkracht en Burgerparticipatie 4.228 3.225 3.300 3.265 3.266 3.266 621 Toegang en Eerstelijnsvrz WMO 239 235 252 252 252 252 660 Maatwerkvoorziening (WMO) 1.155 1.339 1.259 1.260 1.283 1.307 671A Huishoudelijke Hulp (WMO) 3.569 3.281 3.397 3.397 2.166 2.136 671B Begeleiding (WMO) 1.402 1.303 1.734 1.734 1.734 1.734 671C Dagbesteding (WMO) 729 782 801 801 801 801 679A PGB WMO 151 292 182 182 182 182 681A Beschermd Wonen (WMO) 23 23 23 23 23 681B Maatschappelijke- en Vrouwenopvang 66 59 68 68 68 691 Coördinatie en Beleid WMO 877 1.739 1.806 1.822 1.823 1.824 710 Volksgezondheid 1.418 1.533 1.574 1.618 1.618 1.618 Totaal Lasten 14.961 14.850 15.523 15.563 14.357 14.352 430 Onderwijsbeleid en Leerlingzaken -23 -32 -32 -32 -32 -32 610 Samenkracht en Burgerparticipatie -454 -363 -271 -271 -271 -271 660 Maatwerkvoorziening (WMO) -23 -14 -14 -14 -14 -14 671A Huishoudelijke Hulp (WMO) -724 -225 -225 -510 -510 -510 681A Beschermd Wonen (WMO) -863 -650 -885 710 Volksgezondheid -220 -91 Totaal Baten -2.307 -1.375 -1.427 -827 -827 -827 430 Onderwijsbeleid en Leerlingzaken 1.081 1.089 1.104 1.109 1.109 1.109 610 Samenkracht en Burgerparticipatie 3.774 2.862 3.030 2.995 2.995 2.995 621 Toegang en Eerstelijnsvrz WMO 239 235 252 252 252 252 660 Maatwerkvoorziening (WMO) 1.132 1.325 1.244 1.246 1.269 1.293 671A Huishoudelijke Hulp (WMO) 2.844 3.057 3.172 2.887 1.656 1.626 671B Begeleiding (WMO) 1.402 1.303 1.734 1.734 1.734 1.734 671C Dagbesteding (WMO) 729 782 801 801 801 801 679A PGB WMO 151 292 182 182 182 182 681A Beschermd Wonen (WMO) -840 -650 -862 23 23 23 681B Maatschappelijke- en Vrouwenopvang 66 59 68 68 68 691 Coördinatie en Beleid WMO 877 1.739 1.806 1.822 1.823 1.824 710 Volksgezondheid 1.198 1.442 1.574 1.618 1.618 1.618 Totaal Saldo 12.653 13.476 14.096 14.737 13.530 13.525 44 Taakvelden: 430 Onderwijsbeleid en leerlingzaken 610 Samenkracht en burgerparticipatie 621 Toegang en eerstelijnsvrz WMO 660 Maatwerkvoorziening (WMO) 671A Huishoudelijke hulp (WMO) 671B Begeleiding (WMO) 671C Dagbesteding (WMO) 679A PGB Wmo 681A Beschermd wonen (WMO) 681B Vrouwenopvang 691 Coördinatie en beleid WMO 710 Volksgezondheid Omschrijving Categorie 2027 2028 2029 2030 bedragen x € 1.000 "+" = nadeel, "-" = voordeel Lasten Mutaties vanuit kaderbrief 2027-2030 610 Subsidieregeling Initiatiefrijk De Wolden 3 200 PM PM PM 610 Indexering subsidies dorps- en wijkcentra 1 2 2 2 2 610 Subsidie burgerhulpverlening en AED's 3 32 32 32 32 610 Subsidiebudget kinderdagverblijven 2 -28 -28 -28 -28 610 Indexatie Stichting Welzijn De Wolden 1 94 94 94 94 610 Bureau Slachtofferhulp 1 4 4 4 4 621 Stichting OCO 4 25 25 25 25 660 Maatwerkvoorzieningen WMO 1 41 41 41 41 671A/B/C Indexering WMO: Huishoudelijke hulp, begeleiding en 1 228 228 228 228 dagbesteding 710 Gezondheidszorg GGD indexatie 1 86 86 86 86 710 CMO STAMM, meldpunt antidiscriminatie naar 1 -6 -6 -6 -6 programma 1 678 478 478 478 Aanvullende mutaties 430 Kostenverdeling (zie programma 8) 1 15 20 20 20 610 Kostenverdeling (zie programma 8) 1 15 20 20 20 610 Besparingen 2 -24 -24 -24 -24 621 Verlaging kosten Wmo raad 2 -15 -15 -15 -15 621 Indexering Stichting OCO 1 7 7 7 7 660 Maatwerkvoorzieningen WMO 1 -192 -192 -175 -152 660 Wmo vervoer 2 21 21 21 21 660 Begeleiding tijdens Wmo vervoer 2 31 31 31 31 660 Kostenverdeling (zie programma 8) 1 5 6 6 6 671A Huishoudelijke hulp 2 -118 -269 -403 -403 671A Huishoudelijke hulp uit de Wmo 1 - - -1.755 -1.798 671A Vangnetregeling huishoudelijke hulp uit de Wmo 1 - - 524 537 671B Wmo Begeleiding 2 331 311 277 277 671C Wmo Dagbesteding 2 -30 -30 -30 -30 679 PGB Wmo Huishoudelijke hulp 2 -4 -7 -7 -7 679 PGB Wmo Begeleiding 2 -113 -113 -113 -113 681A Beschermd wonen doorbelaste loonkosten 2 23 23 23 23 691 Kostenverdeling (zie programma 8) 1 66 84 83 84 710 Gezondheidszorg GGD indexatie 1 6 6 6 6 710 Kostenverdeling (zie programma 8) 1 2 3 3 3 26 -98 -1.501 -1.507 Totaal lasten 704 380 -1.023 -1.029 45 Omschrijving Categorie 2027 2028 2029 2030 bedragen x € 1.000 "+" = nadeel, "-" = voordeel Baten Mutaties vanuit kaderbrief 2027-2030 681A Beschermd wonen 2 -650 - - - -650 - - - Aanvullende mutaties 671A (Uitstel) vervanging abonnementstarief WMO door Eigen 1 160 -125 -125 -125 bijdrage 681A Beschermd wonen - aanvulling 2 -235 - - - -75 -125 -125 -125 Totaal baten -725 -125 -125 -125 -21 255 -1.148 -1.154 Saldo Toelichting op de cijfers Lasten Mutaties vanuit de kaderbrief 2027-2030 610 Subsidieregeling Initiatiefrijk De Wolden In 2025 is er een impactonderzoek geweest naar de maatschappelijke waarde van 10 jaar Initiatiefrijk De Wolden. Dankzij de subsidieregeling zijn veel initiatieven gestimuleerd die hebben bijgedragen aan leefbaarheid, sociale vitaliteit en samenwerking in de dorpen. Eind 2026 loopt de huidige regeling af. Er zijn voor 2027 dan ook nog geen financiële middelen opgenomen. Vooralsnog hebben we rekening gehouden met € 200.000 incidenteel in 2027. 610 Indexering subsidies dorps- en wijkcentra De subsidies aan de dorpshuizen worden jaarlijks geïndexeerd op basis van de Subsidieregeling onderhoud dorpshuizen. We hanteren hiervoor een index van 3,3% conform 2026. In verband hiermee verhogen we de begroting met € 2.000. 610 Subsidie Burgerhulpverlening en AED's We willen met een financiële bijdrage zorgen voor een dekkend netwerk van burgerhulpverleners en AED's. Het doel is dat er bij een hartstilstand binnen 6 minuten kan worden gereanimeerd en dat er altijd een AED beschikbaar is. Er mogen geen 'witte vlekken' ontstaan: plekken waar te weinig burgerhulpverleners of AED's zijn. In 2026 wordt incidenteel € 32.000 beschikbaar gesteld voor het verlenen van ondersteuning in het organiseren van herhalingstrainingen/cursussen en het up-to-date houden van AED’s en AED-kasten. Voor de komende jaren zal een integrale afweging plaats moeten vinden. 610 Subsidiebudget Kinderdagverblijven Het budget kinderdagverblijven staat structureel te hoog in onze begroting. Daarom wordt het budget met € 28.000 naar beneden bijgesteld. 610-622-630-650 Indexatie Stichting Welzijn De Wolden Op basis van de te verwachten kosten- en loonstijgingen voor 2027 en verdere jaren houden we rekening met een stijgingspercentage van 4% voor dit budget, conform OVA-indexatie. Dit komt neer op een verhoging van: • € 94.000 voor de jaren 2027-2030 op het taakveld 610 'Samenkracht en Burgerparticipatie, programma leefbaarheid en welzijn 610 Bureau Slachtofferhulp Vanwege algehele prijsstijgingen verhogen we de bijdrage aan Slachtofferhulp met € 4.000. 621 Stichting OCO In de kadernota 2026 is het budget subsidie Stichting OCO met € 30.000 verlaagd, terwijl dit € 5.000 had moeten zijn. De raad is hierover per brief geïnformeerd. Om dit structureel te herstellen verhogen we de begroting met € 25.000. 46 660 Maatwerkvoorziening (Wmo) Op basis van de OVA-index gaan we (voorlopig) uit van een procentuele stijging van 4%. Hetgeen neerkomt op een bedrag van € 41.000. Dit bedrag kan nog veranderen wanneer het definitieve indexpercentage bekend is. 671A/B/C Indexering WMO: Huishoudelijke hulp, Begeleiding en Dagbesteding Op basis van de OVA-index gaan we (voorlopig) uit van een procentuele stijging van 4%. Hetgeen neerkomt op een bedrag van € 228.000. Dit bedrag kan nog veranderen wanneer het definitieve indexpercentage bekend is. 710 Indexatie Gezondheidszorg GGD Drenthe Op basis van de ontwerpbegroting 2027-2030 van GGD Drenthe wordt de bijdrage aan de GGD het komende jaar met € 216.000 verhoogd. Hiervan heeft € 86.000 betrekking op de algemene bijdrage en € 130.000 voor Veilig Thuis. Deze moet nog worden goedgekeurd door het algemeen en dagelijks bestuur van de GGD (programma sociaal en maatschappelijk). 710 CMO STAMM antidiscriminatie Een deel van het budget van € 6.000 is opgenomen bij programma 4 en moet naar programma 1 worden overgeheveld. Aanvullende mutaties 610 Besparingen Bij het opstellen van de begroting zijn alle lasten kritisch doorlopen. Voor het taakveld 610 is een bijstelling van het budget, op basis van de realisatie in de afgelopen jaren, mogelijk. Deze besparing is in de begroting verwerkt. 621 Wmo raad en Stichting OCO De werkelijke kosten voor de Wmo raad zijn naar verwachting lager dan begroot. Het budget wordt daarom met € 15.000 verlaagd. Daarnaast verhogen we de subsidie voor de Stichting OCO met de OVA- index (€ 7.000). 660 Maatwerkvoorziening (Wmo) Op basis van de prognose voor 2026, de OVA-index en het Wmo prognosemodel dalen de kosten voor Wmo voorzieningen. In 2027 is het verwachte effect € 184.000. Daarnaast stijgen de vervoerskosten met € 18.000 en de kosten voor begeleiding met € 35.000. 671A/B/C Huishoudelijke hulp, Begeleiding en Dagbesteding Op basis van de prognose voor 2026, stijging van tarieven Huishoudelijke hulp door de aanbesteding (3%), de OVA-index (3,6%) en het Wmo prognosemodel dalen de kosten voor huishoudelijke hulp met € 23.000. Naar verwachting stijgen de kosten voor begeleiding met € 390.000 en dalen de kosten voor dagbesteding met € 2.000. De lasten voor begeleiding nemen behoorlijk toe, doordat in 2026 naast de prijsstijging als gevolg van de aanbesteding (13%) ook het aantal uren 10% hoger is. 671A Huishoudelijke hulp uit de Wmo In de meicirculaire 2026 zijn we in het gemeentefonds gekort naar aanleiding van het plan van het Rijk om huishoudelijke hulp als maatwerkvoorziening in de Wmo per 1 januari 2029 af te schaffen. In plaats daarvan gaan inwoners, die dat kunnen betalen, zelf de kosten dragen. Hierdoor dalen de uitgaven voor gemeenten. Op basis van het begrotingsadvies van de VNG verlagen we de lasten met € 1.755.000 in 2028 en € 1.798.000 in 2029. De omvang van de verlaging is gelijk aan de verlaging van de algemene uitkering die we ontvangen via het gemeentefonds. 671A Vangnetregeling huishoudelijke hulp uit de Wmo In aanvulling op het vervallen van de huishoudelijke hulp als maatwerkvoorziening in de Wmo, blijft de gemeente ondersteuning bieden aan inwoners die dit niet zelf kunnen organiseren of betalen. Op basis van het begrotingsadvies van VNG nemen we in de begroting extra lasten op (in 2028 € 524.000 en in 2029 € 537.000). De omvang van deze lasten is gelijk aan de vergoeding die we ontvangen via het gemeentefonds. 679 PGB Huishoudelijke hulp en Begeleiding Op basis van de prognose voor 2026, stijging van tarieven door de aanbesteding (3%), de OVA-index (3,6%) en het Wmo prognosemodel dalen de kosten voor PGB's met betrekking tot huishoudelijke hulp (4.000) en begeleiding (€ 108.000). 47 681 Beschermd wonen doorbelasten loonkosten In lijn met de werkelijk doorbelaste loonkosten Beschermd wonen in voorgaande jaren passen we de begroting aan. 710 Gezondheidszorg GGD indexatie Bij het opstellen van de kaderbrief 2027-2030 hebben we ons gebaseerd op de beleidsbegroting van de GGD 2026. Bij de presentatie van de beleidsbegroting 2027 bleek nog een aanvullende mutatie noodzakelijk was van € 6.000 Dit heeft te maken met autonome ontwikkelingen in de ramingen voor loon- en prijsindexatie volgens de afspraken “Samen werken voor Drenthe”. Daarnaast heeft het algemeen bestuur van de GGD ingestemd met een breder structureel pakket aan basistaken vanaf 2027. De kosten voor de organisatieontwikkeling werden voorheen betaald uit de reserve organisatieontwikkeling volgens de BBV is dit niet langer toegestaan, derhalve is dit nu als post opgenomen in bovengenoemde begrotingsaanpassing. Baten Mutaties vanuit de kaderbrief 2027-2030 681A Beschermd wonen Gezien de doorlooptijd van de invoering van het woonplaatsbeginsel is het niet realistisch te veronderstellen dat deze wijziging met ingang van 1 januari 2027 plaatsvindt. Daarom hebben we in lijn met de voorgaande jaren rekening gehouden met een voordeel van € 650.000 in 2027. Aanvullende mutaties 671A (Uitstel) vervanging abonnementstarief WMO De eigen bijdrage die inwoners voor Wmo-voorzieningen betalen, wordt aangepast van een abonnementstarief naar een inkomens- en vermogensafhankelijk tarief. De geplande invoeringsdatum van 1 januari 2027 is uitgesteld naar 1 januari 2028. De inkomsten uit eigen bijdragen wijzigen dus niet in 2027. Daarom wordt de geplande verhoging van de eigen bijdrage in 2027 ter hoogte van € 160.000 teruggedraaid. In de meicirculaire 2026 is voor 2027 € 285.000 extra toegekend door het Rijk. We hebben daarom de in 2028 en verdere jaren meegenomen verhoging van € 160.000 verhoogd naar € 285.000, een mutatie van € 125.000. 681A Beschermd wonen Op basis van de laatste prognoses verwachten we voor beschermd wonen in 2027 een extra voordeel, ten opzichte van de raming in de kaderbrief 2027, te ontvangen van € 235.000. 48 Betrokkenheid verbonden partijen De volgende verbonden partijen dragen bij aan uitvoering van dit programma en het realiseren van de programmadoelen: • Gemeentelijke Gezondheidsdienst Drenthe (GGD) te Assen Voor meer informatie over de wijze waarop en het financiële belang wordt verwezen naar de paragraaf Verbonden partijen. Beleidsdocumenten Wmo • Kadernota Sociaal Domein • Verordening Wmo 2017 • Beleidsplan Wmo 2015-2018 • Nadere regels Wmo 2019 • Besluit regeling meerkosten Wmo 2020 Volksgezondheid • Nota volksgezondheid De Wolden positief gezond, samen met en voor onze inwoners (2022 - 2025) - nog actief in 2026-2027. Ketenbeleid • Ketenbeleid 2025-2030. 49 Economie en duurzaamheid 'We versterken de lokale economie en geven ondernemers de ruimte om te groeien en te vernieuwen. Een sterke lokale economie zorgt voor levendige dorpen, werkgelegenheid en kansen voor ondernemers.' 'We werken stap voor stap aan een duurzame toekomst met haalbare oplossingen die passen bij onze inwoners, ondernemers en omgeving.' Programmahouder: Marcel Hulst 50 Wat speelt er in De Wolden? Economische zaken Bedrijventerreinenvisie Een sterke lokale economie is belangrijk voor werkgelegenheid, voorzieningen en de leefbaarheid van onze dorpen. Ondernemers hebben ruimte nodig om zich te ontwikkelen. Bedrijventerreinen moeten veilig, goed bereikbaar en voorbereid op de toekomst zijn. De Bedrijventerreinenvisie 2040 richt zich op ruimte voor lokale groei en ondernemerschap en op bedrijventerreinen die klaar zijn voor ontwikkelingen op het gebied van energie, duurzaamheid en klimaat. De gemeenteraad stelt de visie naar verwachting eind 2026 vast. Voor de uitvoering wordt voorgesteld om geld te reserveren. Hiervoor ontvangt de gemeenteraad een afzonderlijk voorstel. Toekomstbestendige bedrijventerreinen Het verbeteren van bedrijventerreinen vraagt een aanpak voor meerdere jaren. Daarom is dit een doorlopend onderdeel van het Economisch Actieplan 2023–2027. In de Bedrijventerreinenvisie zijn maatregelen uitgewerkt op het gebied van samenwerking, veiligheid, energie en duurzaamheid. De gemeente neemt daarnaast deel aan twee projecten binnen de RegioDeal Regio Zwolle. Voor het toekomstbestendig maken van bedrijventerrein Hoge Akkers is € 71.000 beschikbaar gesteld. Voor het project Gedeeld geluk als kompas voor Zuidwest-Drenthe is € 95.000 toegekend. Met dit project werken we aan meer groen en een betere opvang van water op bedrijventerreinen. Ontwikkeling bedrijventerrein Zuidwolde en Koekange Er is behoefte aan ruimte voor bedrijven in Zuidwolde en Koekange. In 2025 is onderzocht of uitbreiding van het bedrijventerrein in Zuidwolde en de ontwikkeling van bedrijfskavels in Koekange haalbaar zijn. Ook zijn mogelijke locaties onderzocht. In 2026 heeft de gemeente op deze locaties een voorkeursrecht gevestigd. Hierdoor heeft de gemeente bij verkoop als eerste de mogelijkheid om gronden te kopen. De gemeenteraad heeft voor beide locaties € 100.000 beschikbaar gesteld voor onderzoek en planvorming. In 2027 werken we verder aan stedenbouwkundige plannen voor de locaties. Economisch Actieplan 2027-2030 Het huidige Economisch Actieplan loopt tot en met 2027. Daarom stellen we in 2027, samen met ondernemers en het ondernemersplatform, een nieuw actieplan voor 2027–2030 op. We benutten daarbij de ervaringen en resultaten van de huidige aanpak. Het nieuwe plan bevat concrete acties om de lokale economie te versterken en om de ondernemersdienstverlening te verbeteren. Onderwerpen zijn onder meer de uitvoering van de Bedrijventerreinenvisie, gezamenlijk beheer van bedrijventerreinen en de mogelijke komst van een ondernemersfonds. Duurzaamheid en energie De overgang naar een ander energiesysteem De Wolden wil in 2040 energieneutraal en aardgasvrij zijn. Het uitgangspunt is dat we energie zoveel mogelijk lokaal opwekken en gebruiken. Ontwikkelingen buiten onze gemeente hebben invloed op de snelheid waarmee dit kan. Geopolitieke spanningen maken de behoefte aan een betrouwbare energievoorziening groter. Tegelijkertijd zorgen een vol elektriciteitsnet, veranderende landelijke regels en het verdwijnen van de salderingsregeling voor onzekerheid en vertraging. Daarom zoeken we samen met inwoners, dorpen, ondernemers en organisaties naar oplossingen die passen bij De Wolden. 51 Een vol elektriciteitsnet Het elektriciteitsnet in De Wolden staat onder druk. Daardoor kunnen woningen, bedrijven en andere gebouwen niet altijd op tijd een nieuwe of zwaardere aansluiting krijgen. Ook projecten voor de opwek van duurzame energie kunnen vertraging oplopen. We werken langs drie sporen: het elektriciteitsnet uitbreiden, energie slimmer gebruiken en de beschikbare ruimte op het net beter verdelen. Samen met netbeheerders werken we lokaal en regionaal aan uitbreiding en versterking van het netwerk. Regionale energieprojecten worden onder meer afgewogen binnen het Provinciaal Meerjarenprogramma Infrastructuur Energie en Klimaat. Daarmee kunnen netbeheerders voorrang geven aan projecten met een groot maatschappelijk belang. Uitbreiding van het net kost tijd. Daarom werken we ook aan slimme energiesystemen in dorpen en op bedrijventerreinen. Binnen zulke systemen worden opwek en verbruik beter op elkaar afgestemd en kunnen inwoners en bedrijven energie met elkaar delen. Zo kan de beschikbare capaciteit beter worden benut. Uitvoering van de Energiestrategie 2025-2040 Binnen de Regionale Energiestrategie heeft De Wolden afgesproken om uiterlijk in 2030 jaarlijks 0,1 terawattuur duurzame elektriciteit op te wekken. De gemeenteraad heeft in november 2025 de Energiestrategie De Wolden vastgesteld. Deze geeft richting aan de uitvoering van deze opgave. De strategie gaat onder meer over lokaal eigendom, De Wijk 20, energiestrategieën van dorpen en de verkenning van windenergie in Ruinerwold-Noord. Het alternatief van inwoners blijft onderdeel van deze verkenning. Ook stellen we een integraal afwegingskader op waarmee we nieuwe energie-initiatieven kunnen beoordelen. Transitievisie warmte Uiterlijk eind 2027 moet de Transitievisie Warmte worden herzien. Daarna wordt deze onder de Omgevingswet voortgezet als verplicht warmteprogramma. Hierin leggen we vast hoe woningen en andere gebouwen in de toekomst zonder aardgas kunnen worden verwarmd. Nationaal Isolatie Programma Isolatie is een belangrijke eerste stap op weg naar aardgasvrij. Het Rijk stelt via het Nationaal Isolatieprogramma in ieder geval tot en met 2027 geld beschikbaar om inwoners te helpen hun woning te isoleren. In De Wolden gebeurt dit met een voucher voor mensen die zelf isoleren en een subsidieregeling voor mensen die het werk door een isolatiebedrijf laten uitvoeren. Gemeentelijke energieadviseurs kunnen inwoners helpen bij het maken van keuzes. Groen Gas De Wolden wil in 2030 het bestaande gasnet volledig met groen gas vullen. Groen gas speelt een belangrijke rol in onze huidige Transitievisie Warmte. Dit komt mede doordat het elektriciteitsnet voorlopig onvoldoende ruimte biedt om overal volledig over te stappen op elektriciteit. In De Wolden zijn verschillende initiatieven voor de productie van groen gas. De mogelijkheden zijn er, maar landelijke regels en ander beleid vertragen de uitvoering. Daarom blijven we initiatiefnemers ondersteunen en werken we samen met andere partijen. Ook vragen we samen met de provincie aandacht van het Rijk voor de voorwaarden die nodig zijn om projecten mogelijk te maken. Regeling capaciteit voor klimaat- en energiebeleid (CDOKE) Het Rijk stelt vanaf 2027 middelen beschikbaar voor de uitvoering van gemeentelijk klimaat- en energiebeleid. Daarmee kunnen we onder meer werken aan vermindering van de CO₂-uitstoot, uitvoering van het Warmteprogramma en de Energiestrategie. Het geld wordt ook gebruikt om inwoners te ondersteunen bij isolatie en de overstap naar andere vormen van verwarming. Daarnaast kunnen we hiermee samen met dorpen en bedrijven werken aan slimme lokale energiesystemen. Ook het Flexteam, dat onze gemeente helpt bij het opstellen van het Warmteprogramma, wordt uit deze regeling betaald. 52 Milieu, afval en grondstoffen Milieutaken en Omgevingsdienst Drenthe Milieuvraagstukken raken steeds vaker aan landbouw, bodem, energie, woningbouw, bedrijventerreinen en andere ruimtelijke ontwikkelingen. Een belangrijk deel van de gemeentelijke milieutaken wordt uitgevoerd door Omgevingsdienst Drenthe. Het gaat onder meer om vergunningen, meldingen, toezicht, handhaving, bodem, asbest en specialistisch advies. De gemeente blijft verantwoordelijk voor het lokale milieubeleid. Nieuwe afspraken over vergunningverlening, toezicht en handhaving kunnen gevolgen hebben voor het werk van de omgevingsdienst en voor de gemeentelijke bijdrage. Dit vraagt om voldoende deskundigheid en capaciteit bij de omgevingsdienst en om duidelijke regie vanuit de gemeente. Inzameling huishoudelijk afval Sinds 1 januari 2026 is De Wolden mede-eigenaar van Area Reiniging. Area verzorgt de inzameling van huishoudelijk afval. In 2027 onderzoeken we samen hoe de samenwerking en de afvalinzameling verder kunnen worden verbeterd. Beheersbare kosten en minder restafval De kosten voor het verwerken van restafval zullen naar verwachting stijgen. De huidige verwerkingsovereenkomst loopt eind 2027 af. Daarom voert Area in 2027, samen met andere Drentse gemeenten - in Markerein-verband - een nieuwe aanbesteding uit. Niet alleen de verwerkingstarieven stijgen. Ook de belasting op afvalverbranding en de CO₂-heffing worden hoger. Betere afvalscheiding en minder restafval blijven daarom belangrijk. Daarmee sparen we grondstoffen en proberen we de kosten zo goed mogelijk te beheersen. Van afval naar grondstof In 2027 stellen we een nieuw grondstoffenplan op als opvolger van het huidige beleidsplan Van Afval naar Grondstof. Hiermee sluiten we aan bij de landelijke ambitie om in 2030 voor de helft circulair te zijn en in 2050 volledig circulair. In een circulaire economie worden producten en materialen zo lang mogelijk opnieuw gebruikt. Afval wordt daardoor steeds meer een grondstof. Niet alleen de hoeveelheid gescheiden afval is belangrijk, maar ook de kwaliteit ervan. Vervuild groente-, fruit- en tuinafval, papier of verpakkingsmateriaal is moeilijker opnieuw te gebruiken. Samen met Area en andere deelnemende gemeenten werken we daarom aan betere afvalscheiding. We zetten hiervoor communicatie, metingen en technische maatregelen in. Biodiversiteit Soortenmanagementplan Woningbouw, isolatie en andere werkzaamheden kunnen gevolgen hebben voor beschermde dieren, zoals vleermuizen, huismussen en gierzwaluwen. Met het Soortenmanagementplan brengen we in de hele gemeente in beeld waar beschermde soorten in gebouwen leven. Ook leggen we vast welke maatregelen nodig zijn om hun leefgebieden duurzaam te beschermen. Aan het Soortenmanagementplan is een gebiedsgerichte omgevingsvergunning verbonden. Inwoners en de gemeente kunnen hiervan, onder voorwaarden, gebruikmaken. Daardoor zijn bij werkzaamheden minder afzonderlijke ecologische onderzoeken en vergunningprocedures nodig, terwijl beschermde soorten voldoende ruimte en bescherming houden. 53 Wat willen we bereiken? Economische zaken • Een sterke, toekomstbestendige economie waarin samenwerking centraal staat en ondernemers de ruimte krijgen om te groeien, te innoveren en te verduurzamen. • Lokale groei en ondernemerschap en toekomstbestendige bedrijventerreinen. • Behoud van aantrekkelijk winkelgebied. • Ondernemers- en vestigingsklimaat verbeteren. • Een op ondernemersgerichte dienstverlening. Duurzaamheid en energie • Streven om de gebouwde omgeving in 2040 energieneutraal te hebben. • In 2030 produceren we evenveel groen gas als we in onze gemeente gebruiken. • In 2030 0,1 twh aan grootschalige opwek van duurzame elektriciteit: 0,06 twh grootschalig zon op dak (minimaal 50 zonnepanelen), 0,04 twh techniekneutraal. • In 2040 0,14 twh aan grootschalige opwek van duurzame elektriciteit. • Iedereen moet kunnen meedoen en profiteren van lagere energielasten en meer wooncomfort. Circulariteit • We werken toe naar een volledig circulaire economie in 2050, met minder afval en meer hergebruik van grondstoffen. • We passen circulariteit toe in gemeentelijke projecten en in het beheer van de openbare ruimte, onder andere door hergebruik van materialen. Afval en grondstoffen • We verminderen het restafval tot maximaal 100 kilogram per inwoner per jaar en streven naar minimaal 80% gescheiden inzameling. • We verbeteren het hergebruik en de kwaliteit van ingezamelde grondstoffen. • We zorgen samen met Area Reiniging voor een betrouwbare, doelmatige en betaalbare afvalinzameling. Milieu • We zorgen voor een zorgvuldige en tijdige uitvoering van vergunningverlening, toezicht en handhaving op milieugebied. • We houden als bevoegd gezag grip op risico’s, prioriteiten en de samenwerking met OD Drenthe. Biodiversiteit • Wij versterken de biodiversiteit en dragen bij aan een gezonde, groene en soortenrijke leefomgeving. Daarbij streven wij naar een duurzaam evenwicht tussen natuur, landschap, ruimtelijke ontwikkeling en maatschappelijke activiteiten. 54 Wat willen we daarvoor doen? Economische zaken • De bedrijventerreinen in Zuidwolde willen we uitbreiden. • Het realiseren van nieuwe bedrijfskavels in Koekange. • Opstellen van een nieuw economisch actieplan 2027-2030. • Het realiseren van collectief parkmanagement. Duurzaamheid en energie • Meewerken aan het tot stand brengen van energiezuinige woningen met lage energielasten door, onder andere, in te zetten op woningisolatie. • Slimme oplossingen samen met bedrijven, organisaties en inwoners maken om netcongestie tegen te gaan. • De lopende verkenning naar windenergie in Ruinerwold afronden, waarbij het inwonersalternatief een belangrijke plek houdt. • De CO -uitstoot verder verlagen voor een gezonde leefomgeving. 2 • Inwoners en bedrijven stimuleren en ondersteunen wij om gezamenlijk aan de slag te gaan met energiebesparing, duurzame energie en lokale energie-initiatieven. • Een duidelijk afwegingskader opstellen, dat we gebruiken bij de toetsing en beoordeling van nieuwe energie-initiatieven in de gemeente. • Per wijk of dorp onderzoeken welke alternatieven er zijn voor aardgas als warmtebron. • We zetten in op slimme oplossingen en Smart Energiesystemen, waarin opwek en verbruik beter op elkaar worden afgestemd. • Op de Wijk 20 werken aan een Energyhub, In dit project worden opwekking, verbruik en opslag van energie lokaal met elkaar verbonden. Afval en grondstoffen • We optimaliseren samen met Area Reiniging de inzameling van huishoudelijk afval en verbeteren waar mogelijk de dienstverlening, kwaliteit en efficiency. • We stellen een nieuw grondstoffenplan op, gericht op afvalpreventie, betere afvalscheiding, hergebruik en circulariteit. • We stimuleren inwoners om afval beter te scheiden en daarmee de hoeveelheid restafval en de verwerkingskosten te beperken. • We werken regionaal samen aan de aanbesteding van restafvalverwerking, verdere professionalisering van de afvalinzameling en onderzoeken uitbreiding van het dienstenpakket van Area Reiniging. • In 2027 stellen we de Routekaart Circulaire Economie vast waarbij we richting geven aan deze opgaven. Milieu en Omgevingsdienst • We maken met OD Drenthe afspraken over het uitvoeringsprogramma, prioriteiten, prestaties en capaciteit en sturen waar nodig bij. • We volgen de Uitvoerings- en Handhavingsstrategie Milieu Drenthe 2026–2029 en betrekken milieuaspecten tijdig bij ruimtelijke en gebiedsgerichte ontwikkelingen. Biodiversiteit en Soortenmanagementplan (SMP) We verminderen de administratieve lasten voor inwoners en initiatiefnemers door waar mogelijk gebruik te maken van de gebiedsgerichte vergunning op basis van het Soortenmanagementplan. • Wij beschermen en versterken leefgebieden voor planten- en diersoorten en combineren dit waar mogelijk met klimaatadaptatie en de inrichting van de leefomgeving. • We voeren het Soortenmanagementplan uit, inclusief de maatregelen en verplichte ecologische monitoring die nodig zijn voor de provinciale gebiedsgerichte vergunning. 55 Wat mag dat kosten? Product Realisatie Begroting Begroting Begroting Begroting Begroting Bedragen x € 1.000 2025 2026 2027 2028 2029 2030 310 Economische Ontwikkeling 447 461 394 314 314 314 320 Fysieke bedrijfsinfrastructuur 1.002 171 -28 -33 -33 -33 330 Bedrijvenloket en Bedrijfsregeling 168 282 109 110 110 110 730 Afval 3.088 2.492 2.755 2.755 2.755 2.755 740 Milieubeheer 3.206 2.523 3.200 2.430 2.283 2.344 Totaal Lasten 7.911 5.929 6.430 5.576 5.429 5.490 310 Economische Ontwikkeling -3 320 Fysieke bedrijfsinfrastructuur -1.095 -144 330 Bedrijvenloket en Bedrijfsregeling 730 Afval -3.431 -3.439 -3.528 -3.528 -3.528 -3.528 740 Milieubeheer -935 -273 -1.063 -204 -4 -4 Totaal Baten -5.464 -3.856 -4.591 -3.732 -3.532 -3.532 310 Economische Ontwikkeling 444 461 394 314 314 314 320 Fysieke bedrijfsinfrastructuur -93 27 -28 -33 -33 -33 330 Bedrijvenloket en Bedrijfsregeling 168 282 109 110 110 110 730 Afval -343 -947 -773 -773 -773 -773 740 Milieubeheer 2.271 2.251 2.138 2.225 2.279 2.340 Totaal Saldo 2.447 2.074 1.840 1.843 1.897 1.958 Taakvelden: 310 Economische ontwikkeling 320 Fysieke bedrijfsinfrastructuur 330 Bedrijvenloket en Bedrijfsregeling 730 Afval 740 Milieubeheer Omschrijving Categorie 2027 2028 2029 2030 bedragen x € 1.000 "+" = nadeel, "-" = voordeel Lasten Mutaties vanuit kaderbrief 2027-2030 310 Ontwerp bedrijventerreinenvisie 2040 (1) 3 PM PM PM PM 310 Ontwerp bedrijventerreinenvisie 2040 (2) 3 25 - - - 740 Omgevingsdienst Drenthe 1 216 216 216 216 241 216 216 216 Aanvullende mutaties 310 Opstellen economisch actieplan 2027-2030 3 25 - - - 310 Representatie 4 13 13 13 13 310 Kostenverdeling (zie programma 8) 1 8 10 10 10 310 CUP Opstellen lobby agenda en advies 3 45 - - - 320 Kostenverdeling (zie programma 8) 1 1 -1 -1 -1 330 Kostenverdeling (zie programma 8) 1 1 2 2 2 730 Lagere lasten afvalverwerking 1 -78 -78 -78 -78 56 Omschrijving Categorie 2027 2028 2029 2030 bedragen x € 1.000 "+" = nadeel, "-" = voordeel 730 Storting in voorziening voor afval 1 50 47 48 48 730 Kapitaallasten (zie programma 7) 1 -48 -48 -47 -47 730 Kostenverdeling (zie programma 8) 1 6 7 7 7 740 Kapitaallasten (zie programma 7) 1 -3 -11 -20 -20 740 Ecologische monitoring soortenmanagementplan 1 25 50 50 50 740 Omgevingsdienst Drenthe 1 -216 -119 -66 -5 740 Besparingen 2 -12 -12 -12 -12 740 Kostenverdeling (zie programma 8) 1 16 11 11 11 -167 -129 -83 -22 Totaal lasten 74 87 133 194 Baten Mutaties vanuit kaderbrief 2027-2030 740 Geluidsanering 2 10 10 10 10 10 10 10 10 Aanvullende mutaties 730 Lagere baten afvalverwerking 1 245 245 245 245 245 245 245 245 Totaal baten 255 255 255 255 Saldo 329 342 388 449 Toelichting op de cijfers Lasten Mutaties vanuit de kaderbrief 2027-2030 310 Ontwerp bedrijventerreinenvisie 2040 In februari 2026 heeft het college besloten om het ontwerp bedrijventerreinenvisie 2040 ter inzage te leggen. De definitieve visie zal worden voorgelegd ter goedkeuring aan de gemeenteraad en dan zullen we ook verzoeken structureel budget beschikbaar te stellen voor het oppakken van projecten volgens het uitvoeringsplan. In de begroting hebben wij nu naar aanleiding van de kaderbrief alleen incidenteel € 25.000 voor een onderzoek naar gezamenlijk parkmanagement (€ 10.000) en het in kaart brengen van oneigenlijk gebruik van gemeentelijke gronden op bedrijventerreinen (€ 15.000) verwerkt. De bedrijventerreinenvisie is inmiddels opnieuw ter inzage gelegd. 740 Omgevingsdienst Drenthe De ontwerpbegroting van de Omgevingsdienst Drenthe (OD) is opgesteld op basis van de vastgestelde uitgangspunten. Dit betekent een verhoging van € 216.000 voor onze gemeentelijke bijdrage. Aanvullende mutaties 310 Opstellen economisch actieplan 2027-2030 In 2027 starten we samen met de ondernemers en het ondernemersplatform met het opstellen van een nieuw Economisch Actieplan 2027-2030. Met het budget van € 25.000 kan er expertise ingehuurd worden voor het proces om te komen tot een nieuw Economisch Actieplan. 57 310 Representatie In de begroting 2026-2029 is een lijst ‘realistisch ramen’ aangeboden en verwerkt. Hiermee zijn de middelen voor de netwerktafels van CH De Wolden structureel afgeraamd en dat was niet bedoeling. Bij deze programmabegroting 2027-2030 herstellen we dit en daarom wordt voor de jaren 2027-2030 weer een bedrag van € 13.000 hiervoor opgenomen. 310 CUP Opstellen lobby agenda en advies We onderzoeken welke rol lobby voor onze gemeente kan spelen en op welke thema’s dit meerwaarde biedt. Voor dit onderzoek stellen we eenmalig € 45.000 beschikbaar in 2027. 730 Lagere lasten afvalverwerking en dotatie aan de voorziening afval De lasten voor de afvalstoffenheffing zijn op basis van realistische verwachtingen afgeraamd. 740 Ecologische monitoring soortenmanagementplan In 2024 heeft het college opdracht gegeven om een soortenmanagementplan (SMP) op te stellen en daarmee een gebiedsgerichte vergunning voor flora- en fauna-activiteiten onder de Omgevingswet (hierna: vergunning) aan te vragen bij provincie Drenthe. Met deze opdracht heeft de gemeente zich gecommitteerd aan de uitvoering van het SMP. Door deze vergunning hoeven inwoners, ondernemers en andere initiatiefnemers niet zelf kostbaar en tijdrovend ecologisch onderzoek te laten uitvoeren en een vergunning aan te vragen. Dit vermindert de regeldruk en voorkomt vertraging bij isolatie- en bouwprojecten. Als vergunninghouder draagt de gemeente de verantwoordelijkheid voor de naleving van de vergunningvoorschriften. Een onontkoombaar en verplicht onderdeel hiervan is de ecologische monitoring door een ecologisch adviesbureau gedurende de looptijd van de vergunning (10 jaar) volgens de ‘SMP- monitoring richtlijnen’ van provincie Drenthe. Als de gemeente de monitoring niet uitvoert wordt de vergunning door de provincie ingetrokken. Bovendien vervalt daarmee het voordeel van het SMP, waardoor isolatie- en bouwprojecten opnieuw geconfronteerd worden met onnodige regeldruk, vertraging en kosten. Om aan deze verplichting te voldoen en de continuïteit van de vergunning te borgen nemen we € 25.000 op voor 2027 (opstartjaar, richtlijn van de provincie) en vervolgens vanaf 2028 een structureel jaarlijks bedrag van € 50.000. 740 Omgevingsdienst Drenthe Op basis van de begroting 2026 (inclusief wijzigingen) van de OD Drenthe, een gewogen indexcijfer van 3,9%, het incidentele project Opgelopen Werkvoorraad Vergunningverlening en een productiviteitsnorm van 1.331 uur per fte, verwachten we momenteel geen significante stijging van de bijdrage 2027 aan de OD Drenthe (ten opzichte van de ontwerpbegrotingswijziging 2026). Ten tijde van het opstellen van dit document ligt de ontwerpbegroting 2027 van de OD Drenthe nog ter besluitvorming voor aan het Algemeen Bestuur van de OD Drenthe (voorzien in september 2026). Op basis van de meerjarenbegroting van de OD Drenthe zijn de begrote bedragen voor de komende jaren bekend. Hierdoor kunnen de in de kaderbrief opgenomen bedragen worden verlaagd tot de hoogte van deze begrotingsbedragen. Hierbij wordt opgemerkt dat deze bedragen in de komende jaren nog kunnen wijzigen. 740 Besparing Bij het opstellen van de begroting zijn alle lasten kritisch doorlopen. Voor het taakveld 740 is bijstelling van het budget, op basis van de realisatie in de afgelopen jaren, mogelijk. Het betreft bijstellingen op verschillende kostensoorten die optellen tot € 12.000. Deze besparing is in de begroting verwerkt. Baten Mutaties vanuit de kaderbrief 2027-2030 740 Geluidsanering In de begroting 2026-2029 is een lijst ‘realistisch ramen’ aangeboden en verwerkt. Dit had alleen betrekking op de uitgavenkant. De opbrengstenkant was niet meegenomen. De afgelopen jaren zijn voor geluidsanering geen baten meer ontvangen en/of kosten gemaakt. Er staan echter nog wel baten met een omvang van € 10.000 begroot aan de opbrengstenkant. In deze begroting herstellen we dit. 730 Lagere baten afvalverwerking De raad is geïnformeerd over de voorgenomen gefaseerde stijging van de afvalstoffenheffing om tot een 100% kostendekkendheid te komen. Dit betekende in 2026 een stijging van de afvalstoffenheffing met circa 13% en was het voornemen in 2027 een tweede stijging door te voeren. 58 Op basis van de kostendekkendheid voor de afvalstoffenheffing (zie ook paragraaf lokale heffingen) is een indexatie met de CPI-index van 3,3% voldoende om tot een kostendekkende afval begroting te komen. Dit betekent een verlaging van de opbrengsten. Beleidsindicatoren Als gemeente zijn we verplicht om een set met beleidsindicatoren op te nemen in de begroting. Hieronder vindt u de meest recente cijfers die op dit programma van toepassing zijn. De gegevens zijn gepubliceerd op www.waarstaatjegemeente.nl/. 05 Economie en Duurzaamheid Beleidsindicator Eenheid Jaar De Wolden Nederland Bron Banen per 1.000 inwoners 2024 636,1 850,2 CBS van 15-64 jaar Bevolkingsstatistiek/ LISA - bewerking ABF Research Functiemenging % 2024 46,6 54,5 CBS BAG/LISA - bewerking ABF Research Netto arbeidsparticipatie % 2025 72,9 73,2 CBS - Arbeidsdeelname (gemeente) Omvang huishoudelijk restafval kg per inwoner 2024 103 148 CBS - Huishoudelijk afval Percentage bekende % 2023 43,4 42,5 Berekening hernieuwbare elektriciteit Vestigingen (van bedrijven) per 1.000 inw.15 2024 237,5 191,4 LISA t/m 64jr Beleidsindicator Omschrijving indicator Banen Onder een baan wordt een vervulde positie verstaan. Dit betreffen zowel fulltimers, parttimers als uitzendkrachten. De indicator betreft het aantal banen per 1.000 inwoners in de leeftijd van 15 tot en met 64 jaar. Functiemenging De functiemengingsindex (FMI) weerspiegelt de verhouding tussen banen en woningen, en varieert tussen 0 (alleen wonen) en 100 (alleen werken). Bij een waarde van 50 zijn er evenveel woningen als banen. Netto arbeidsparticipatie Het percentage van de werkzame beroepsbevolking ten opzichte van de (potentiële) beroepsbevolking. Omvang huishoudelijk restafval Niet gescheiden ingezameld huishoudelijk afval. Percentage bekende Percentage bekende hernieuwbare elektriciteit t.o.v. het totaal bekend hernieuwbare elektriciteit elektriciteitsverbruik. Vestigingen (van bedrijven) Het aantal vestigingen van bedrijven, per 1.000 inwoners in de leeftijd van 15-65 jaar. Betrokkenheid verbonden partijen De volgende verbonden partijen dragen bij aan uitvoering van dit programma en het realiseren van de programmadoelen: • Omgevingsdienst Drenthe te Assen; • Area Reiniging te Emmen Voor meer informatie over de wijze waarop en het financiële belang wordt verwezen naar de paragraaf Verbonden partijen. 59 Beleidsdocumenten Milieu & Duurzaamheid • Uitvoeringsplan Schoolkring Ansen, vastgesteld op 3 juni 2025 • Actieplan Duurzaamheid 2025 - 2027, vastgesteld op 17 december 2024 • Beleidsnotitie Alternatieve Energiebronnen, vastgesteld 29 september 2016 • Nota Bodembeheer, vastgesteld op 27 mei 2021 • Geurgebiedsvisie, vastgesteld op 10 juni 2010 • Oplegger RES 1.0 regio Drenthe, vastgesteld op 24 juni 2021 • RES 1.0 regio Drenthe, vastgesteld op 24 juni 2021 • Transitievisie Warmte, vastgesteld op 16 december 2021 • Energiestrategie, vastgesteld op 24 november 2025 • Uitvoerings- en Handhavingsstrategie Milieu Drenthe 2026–2029 • Gemeenschappelijke regeling OD Drenthe Afval • Grondstoffenplan gemeente De Wolden 2020-2025 Economische zaken • Economisch Actieplan De Wolden 2023-2027, vastgesteld d.d. 26 januari 2023 • Evenementenbeleid, vastgesteld d.d. 12 januari 2021 • Standplaatsenbeleid, vastgesteld d.d. 24 september 2019 en gewijzigd per 1 januari 2026 • Inkoop- en aanbestedingsbeleid, vastgesteld d.d. 14 januari 2020 60 Sociaal en maatschappelijk 'Iedere inwoner moet mee kunnen doen. We zorgen voor sterke sociale gemeenschappen met goede zorg en ondersteuning; dichtbij en toegankelijk.' Programmahouder: Marcel Hulst 61 Wat speelt er in De Wolden? Sport Nieuwe nota Sport en Bewegen Sport en bewegen dragen bij aan gezondheid, ontmoeting en leefbaarheid in onze dorpen. De Wolden heeft een breed sportaanbod en betrokken verenigingen. Tegelijkertijd hebben verenigingen en sportvoorzieningen te maken met vraagstukken rondom ledenwerving en deelname, vrijwilligers en toekomstbestendigheid. Landelijke ontwikkelingen zoals het Nationaal Sportakkoord, GALA (Gezond Actief Leven Akkoord), IZA (Integraal Zorgakkoord) en AZWA (Aanvullend Zorg- en Welzijnsakkoord) versterken de verbinding tussen sport, bewegen, gezondheid en preventie. Ook kansengelijkheid, toekomstbestendige sportverenigingen, vitale sportvoorzieningen en een beweegvriendelijke leefomgeving zijn belangrijke thema’s. In 2026 starten we met het opstellen van een nieuwe nota Sport en Bewegen. Hierin worden de lokale kaders en ambities voor de komende jaren bepaald. Toekomstbestendige kleedaccommodaties In 2023 heeft de raad € 1,5 miljoen beschikbaar gesteld voor het verduurzamen van kleedaccommodaties. Aanvullend hierop heeft de raad bij de vaststelling van de begroting 2025-2028 een extra krediet beschikbaar gesteld van € 716.000. De voorbereidingen en uitvoering zijn samen met de betrokken sportverenigingen opgepakt. In 2027 worden bij meerdere verenigingen verduurzamingsmaatregelen uitgevoerd, afgerond dan wel voorbereidingen getroffen. Ontwikkeling openluchtzwembaden De raad heeft besloten de openluchtbaden in 2025 en 2026 incidenteel extra te ondersteunen. Dit biedt tijd om te werken aan een duurzame financiering. De verdere uitwerking hangt mede samen met het integrale subsidiekader. Voor de periode vanaf 2027 wordt gewerkt aan een toekomstbestendige financiering van de zwembaden. De mogelijke indexatie van de exploitatiebijdragen wordt hierin meegenomen. Sportpark De Baete De gemeenteraad heeft op 18 december 2025 ingestemd om het voorkeursscenario als uitgangspunt te nemen bij de verdere uitwerking van de plannen. Voor de herinrichting van sportpark De Baete is destijds een startbudget van € 3 miljoen beschikbaar gesteld voor realisatie van de elementen passend bij de publieke taak van de gemeente. Samen met de gebruikers wordt gewerkt aan een verdere uitwerking van het plan, inclusief fasering en financiering. Doel is te komen tot een uitgewerkt faserings- en financieringsplan dat meegewogen wordt bij het afwegingskader investeringen. Cultuur Wijziging Wsob en zorgplicht bibliotheekwerk De gemeente moet zorgdragen voor een toegankelijk aanbod van volwaardige bibliotheekvoorzieningen. Deze wettelijke zorgplicht wordt opgenomen in de gewijzigde Wet stelsel openbare bibliotheekvoorzieningen (Wsob). We stellen een meerjarenplan op waarin we vastleggen hoe we hier invulling aan geven. Financiële wijziging bibliotheekwerk vanaf 2027 Vanaf 2027 verandert de manier waarop het bibliotheekwerk wordt gefinancierd. Voor de voorbereiding op de voorgenomen Wsob-zorgplicht, ontvingen gemeenten in 2025 en 2026 een decentralisatie-uitkering. Vanaf 2027 lopen de middelen voor de zorgplicht via het gemeentefonds, zonder oormerk. Ook voor BoekStart en de Bibliotheek op school geldt vanaf 2027 een gewijzigde financieringsvorm. De rijksoverheid stelt hiervoor extra structurele middelen beschikbaar, maar de precieze verdeling en bedragen zijn nog niet bekend. Nieuwe kerndoelen Kunst en Cultuur primair onderwijs De nieuwe kerndoelen Kunst en Cultuur voor het primair onderwijs zijn door SLO (Stichting Leerplanontwikkeling) in opdracht van het ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap (OCW) ontwikkeld en in 2025 als definitieve conceptkerndoelen opgeleverd. Ze zijn nog niet formeel wettelijk van kracht, maar vormen wel het richtinggevend kader voor de komende jaren. 62 Nieuw landelijk stelsel lokale omroepen vanaf 2028 Vanaf 2028 verandert de landelijke bekostigingsstructuur voor lokale omroepen. De bekostiging verschuift naar het Rijk en lokale omroepen gaan werken binnen een nieuwe streekomroepstructuur. Voor De Wolden betekent dit dat in 2027 met DNO Media wordt gesproken over de gevolgen voor de bestaande afspraken en eventuele aanvullende gemeentelijke inzet vanaf 2028. Uitvoeringsprogramma cultuur 2027-2029 In 2027 geven we uitvoering aan het uitvoeringsprogramma cultuur 2027-2029. In dit uitvoeringsprogramma zijn de beleidsdoelen uit de cultuurvisie Het platteland als podium vertaald naar concrete acties, projecten en samenwerkingsvormen. Het uitvoeringsprogramma blijft binnen de bestaande financiële kaders, maar tevens wordt gezocht naar aanvullende externe financiering. Provinciale cofinanciering culturele activiteiten loopt tot en met 2028 De regeling voor lokale culturele activiteiten in dorpen is een cofinancieringsregeling van provincie Drenthe en gemeente De Wolden. De provinciale regeling loopt tot en met 31 december 2028. Of de regeling vanaf wordt voortgezet, is afhankelijk van de provinciale en gemeentelijke besluitvorming. Regio Deal Zuidwest-Drenthe 2025-2028 Binnen de Regio Deal Gedeeld geluk als kompas voor Zuidwest-Drenthe werken De Wolden, Hoogeveen, Meppel en Westerveld met provincie Drenthe samen aan brede welvaart, leefbaarheid en gemeenschapskracht. Voor cultuur gaat het om tijdelijke financiering voor het onderdeel Culturele programmering en sociale cohesie in 2027 en 2028. Onderwijs Voor- en vroegschoolse educatie We willen dat kinderen al vanaf jonge leeftijd gelijke kansen krijgen om op te groeien vanuit een sterke en veilige basis voor hun verdere (school)loopbaan en maatschappelijke participatie. Hiervoor bouwen we voort op de speerpunten uit het vve-beleid gemeente De Wolden 2024. Het bereik van doelgroepkinderen is gestegen van 47% in januari 2024 naar 80% in januari 2026. In 2026 verwachten we de uitkomsten van het onderzoek naar de kostprijs uurtarief voor peuterspelen en vve. Daarnaast vernieuwen we de kindregelingen De Wolden. Leerplicht De aanpak van schoolverzuim verschuift steeds meer van handhaving naar preventie en ondersteuning. Verzuim wordt daarbij vaker gezien als een signaal van onderliggende problematiek op het gebied van opgroeien, gezondheid, welzijn of de thuissituatie. Dit vraagt om een nauwe samenwerking tussen onderwijs, leerplicht, jeugdhulp en andere betrokken partners. Door problemen eerder te signaleren en passende ondersteuning in te zetten, willen we schooluitval voorkomen en de ontwikkelkansen van jeugdigen vergroten. Doorstroompunt Gemeente De Wolden maakt deel uit van het Doorstroompunt Zuidwest-Drenthe, samen met de gemeenten Hoogeveen, Meppel en Westerveld. Het Doorstroompunt voert de wettelijke opdracht van gemeenten uit om jongeren die voortijdig het onderwijs verlaten in beeld te brengen en, waar nodig, te begeleiden naar onderwijs, werk of een passende combinatie daarvan. Per 1 januari 2026 is de ‘Wet van school naar duurzaam werk’ van kracht. Hiermee is de wettelijke opdracht verbreed. De doelgroep van het Doorstroompunt is verbreed van 23 naar 27 jaar. Naast het Doorstroompunt werkt de regio, met gemeenten, vo, mbo, samenwerkingsverbanden, werkgevers en arbeidsmarktregio's, aan het Regionaal Programma Van School naar Duurzaam Werk. Dit programma richt zich op het structureel verbeteren van de overgang van onderwijs naar duurzaam werk, met extra aandacht voor jongeren van 12 tot 27 jaar die ondersteuning nodig hebben. 63 Onderwijs- jeugd agenda De Wolden De gemeenteraad heeft in april 2026 de Onderwijs Jeugd Agenda vastgesteld. De agenda is samen met partners tot stand gekomen. Het gaat om partners uit het Lokaal Educatief Overleg, kinderopvang, onderwijs, Welzijn De Wolden, Samenwerkingsverband PO 2203, de Bibliotheek en de GGD. De agenda richt zich op kinderen en jongeren van 0 tot en met 14 jaar. De agenda bouwt langs drie programmalijnen aan een sterke basis met gelijke kansen, een sterke gemeenschap en goede ondersteuning op het juiste moment. Hiermee bundelen en versterken we de inzet vanuit kinderopvang, onderwijs, welzijn, gemeente en onze andere maatschappelijke partners, en geven we uitvoering aan ontwikkelingen in het sociaal domein waaronder de Hervormingsagenda Jeugd, het Integraal Zorgakkoord en het Gezond en Actief Leven Akkoord. De Onderwijs Jeugd Agenda vormt de basis voor onze lokale invulling van de Hervormingsagenda Jeugd. Beide trajecten worden niet los van elkaar gezien: innovaties in onderwijs en jeugdhulp versterken elkaar en zorgen samen voor een stevig fundament voor duurzame verandering. Onderwijshuisvesting Integraal Huisvestingsplan De Wolden ‘Onderwijs in verbinding’ Wij werken aan de uitvoering van het Integraal Huisvestingsplan De Wolden ‘Onderwijs in verbinding’. In 2026 zijn de haalbaarheidsonderzoeken in gezamenlijkheid, voor meerdere huisvestingsprojecten, aanbesteed. Deze onderzoeken zijn door Wolderwijs, in afstemming met de overige besturen en de gemeente, voor acht scholen aanbesteed. De haalbaarheidsonderzoeken zullen in de loop der jaren, per project, worden opgesteld. De uitkomsten van de haalbaarheidsonderzoeken zullen gebruikt worden voor onder andere de keuze of er vernieuwbouw of vervangende nieuwbouw zal plaatsvinden. De komende jaren staan de volgende projecten op de planning: De Rozebottel (uitbreiding), Het Echtenest en De Wezeboom. De haalbaarheidsonderzoeken zullen uitwijzen wat een realistisch tijdspad is voor de realisatie van deze projecten. Jeugd Hervormingsagenda Jeugd de Wolden De Woldense Hervormingsagenda Jeugd richt zich op het versterken van de sociale basis en het vergroten van de beschikbaarheid van preventieve ondersteuning voor jeugdigen en gezinnen. De Onderwijs Jeugd Agenda vormt de basis voor onze lokale invulling van de Hervormingsagenda Jeugd. Beide trajecten worden niet los van elkaar gezien: innovaties in onderwijs en jeugdhulp versterken elkaar en zorgen samen voor een stevig fundament voor duurzame verandering. We gaan uitvoering geven aan de Woldense Hervormingsagenda Jeugd en de in 2026 aangestelde kwartiermaker stelt hiervoor een uitvoeringsagenda op. Samen met maatschappelijke partners, het onderwijs en zorgaanbieders werken we aan passende hulp die zoveel mogelijk dichtbij jeugdigen en gezinnen wordt georganiseerd, met de school als centrale plek. Met de plannen per dorp werken inwoners, maatschappelijke partners, onderwijs en de gemeente aan een aanpak op maat die aansluit bij de behoeften van het dorp en bijdraagt aan kansengelijkheid, talentontwikkeling en sterke dorpsgemeenschappen. Door vroegtijdig te signaleren en ondersteuning tijdig in te zetten, willen we voorkomen dat problemen verergeren en de inzet van specialistische jeugdhulp beperken tot situaties waarin deze noodzakelijk is. Ook zetten we in op het versterken van partnerrelaties en het voorkomen van complexe echtscheidingen, zodat problemen voor kinderen waar mogelijk worden voorkomen. Hiermee geven we uitvoering aan het coalitieakkoord 2026-2030. Daarin is vastgelegd dat we de Hervormingsagenda Jeugd en de Onderwijs Jeugd Agenda uitvoeren vanuit de overtuiging dat de oplossing niet ligt in het organiseren van steeds meer zorg in ketens, maar in het versterken van de omgeving waarin jongeren opgroeien, met een integrale en inclusieve benadering voor kinderen en gezinnen. Zo zorgen we, in lijn met het coalitieakkoord, dat hulp beschikbaar is voor wie dat nodig heeft: toegankelijk, passend en dichtbij, zodat iedereen kan meedoen. 64 Stevig Lokaal Team en domeinoverstijgende aanpak Een belangrijke ontwikkeling is de doorontwikkeling van de gemeentelijke toegang jeugd naar een Stevig Lokaal Team (SLT). Dit sluit aan bij de landelijke Hervormingsagenda Jeugd en de ambities uit De Woldense Hervormingsagenda. We blijven zoveel mogelijk aansluiten bij bestaande overlegstructuren en samenwerkingsverbanden en versterken deze waar nodig. Zo organiseren we de ondersteuning voor jeugdigen en gezinnen zoveel mogelijk in samenhang. Het SLT moet uitgroeien tot een centraal aanspreekpunt voor jeugdigen en gezinnen, waarin toegang tot jeugdhulp, ondersteuning en regie in samenhang worden georganiseerd. Vanuit een brede, domeinoverstijgende benadering wordt gekeken naar wat gezinnen nodig hebben. De komende jaren wordt de samenwerking met maatschappelijke partners, onderwijs en zorgaanbieders verder versterkt. We geven hiermee invulling aan de ambitie uit het collegeprogramma om ondersteuning toegankelijk, passend en dichtbij te organiseren. Daarbij staat het versterken van de omgeving waarin jongeren opgroeien en van zorgzame gemeenschappen centraal. Organisatie lichte jeugdhulp In aanloop naar de lokale verantwoordelijkheid voor de organisatie van lichte jeugdhulp per 1 januari 2028, wordt de samenwerking tussen het SLT, preventieve voorzieningen en lichte jeugdhulp verder versterkt. Hiermee ontstaat een samenhangend lokaal ondersteuningsaanbod waarin jeugdigen en gezinnen sneller passende hulp ontvangen. Zo wordt ondersteuning steeds meer toegankelijk, passend en dichtbij georganiseerd. Daarbij werken we vanuit de overtuiging dat de oplossing niet ligt in het organiseren van steeds meer zorg in ketens, maar in het versterken van de omgeving waarin jongeren opgroeien. Specialistische jeugdhulp blijft beschikbaar voor situaties waarin deze noodzakelijk is. Toekomstscenario kind- en gezinsbescherming In 2027 werken we verder volgens de uitgangspunten van het Toekomstscenario Kind- en Gezinsbescherming, als onderdeel van de Woldense Hervormingsagenda. We versterken de samenwerking tussen het SLT, jeugdhulp en partners in het zorg- en veiligheidsdomein. Vroegtijdige signalering en een sluitende samenwerking rond gezinnen staan daarbij centraal. Ook tijdens een ondertoezichtstelling blijft het lokale team betrokken. Door versterking van de casusregie en betere afstemming tussen betrokken professionals organiseren we ondersteuning zoveel mogelijk vanuit één aanpak. Hierdoor ontvangen gezinnen eerder passende hulp en wordt ondersteuning meer in samenhang georganiseerd. Zo werken we aan een sterke basis waarin kinderen en jongeren veilig kunnen opgroeien, kansen krijgen en mee kunnen doen. Ook werken we mee aan de verdere uitwerking van de regionale governance, zodat rollen, verantwoordelijkheden en besluitvorming binnen de kind- en gezinsbescherming helder zijn georganiseerd. De verbreding van een jeugdaanpak naar een gezinsgerichte benadering voor inwoners van 0 tot 100 jaar vraagt daarbij om nauwere samenwerking en afstemming tussen partners in het jeugd-, zorg- en veiligheidsdomein. In lijn met het Toekomstscenario Kind- en Gezinsbescherming Drenthe blijven wij investeren in het vroegtijdig signaleren van onveilige situaties binnen gezinnen. De Meldcode Huiselijk Geweld en Kindermishandeling vormt hierbij een belangrijk instrument. Medewerkers met direct of indirect klantcontact worden ondersteund door training, advies en begeleiding van aandachtsfunctionarissen. De komende periode wordt gewerkt aan verdere borging van processen, afspraken en kennis rondom de meldcode. Daarnaast wordt onderzocht hoe de inzet van ervaringsdeskundigen structureel kan worden versterkt, zodat bewustwording en deskundigheid binnen de organisatie verder worden vergroot en gezinnen tijdig passende ondersteuning ontvangen. Regionale organisatie specialistische jeugdhulp Naast de ontwikkeling van het lokale jeugdveld wordt gewerkt aan een duurzame organisatie van specialistische jeugdhulp op regionaal niveau. De Wet beschikbaarheid jeugdzorg vereist dat gemeenten specialistische en hoogcomplexe jeugdhulp regionaal te organiseren en duurzaam beschikbaar te houden. De Regiovisie Jeugdhulpregio Drenthe vormt hiervoor het inhoudelijke kader. De Gemeenschappelijke Regeling Jeugdhulpregio Drenthe (GR JHRD) vormt de organisatorische uitwerking van deze regiovisie. Na inwerkingtreding van de GR JHRD wordt deze GR verantwoordelijk voor de regionale inkoop, contractering en organisatie van specialistische jeugdhulp. Hiermee geven de Drentse gemeenten invulling aan de wettelijke opdracht om specialistische jeugdhulp regionaal te organiseren en beschikbaar te houden voor jeugdigen die deze ondersteuning nodig hebben. 65 Toekomstbestendig jeugdstelsel Deze ontwikkelingen dragen gezamenlijk bij aan een toekomstbestendig jeugdstelsel. De sociale basis wordt versterkt en ondersteuning wordt meer in samenhang georganiseerd. Hierdoor ontvangen jeugdigen en gezinnen tijdig passende ondersteuning. Tegelijkertijd wordt gebouwd aan sterke gemeenschappen en vitale dorpen, waarin ondersteuning zoveel mogelijk toegankelijk, passend en dichtbij wordt georganiseerd, zodat iedereen mee kan doen op een manier die past bij iemands mogelijkheden en situatie. Basisvaardigheden Het versterken van basisvaardigheden vergroot de zelfredzaamheid van inwoners, verbetert hun kansen op de arbeidsmarkt en ondersteunt hun deelname aan de samenleving. Daarom is het doel dat alle inwoners van De Wolden beschikken over voldoende basisvaardigheden om volwaardig mee te kunnen doen. Regionaal programma De gemeenten Borger-Odoorn, Coevorden, De Wolden, Emmen, Hoogeveen en Midden-Drenthe werken hiervoor regionaal samen. In het regionaal programma 2026-2030 zijn afspraken vastgelegd om zoveel mogelijk volwassenen met beperkte basisvaardigheden te bereiken en te ondersteunen met een passend aanbod. De centrumgemeente Emmen vervult hierbij een coördinerende rol en ontvangt de WEB-gelden voor de gehele arbeidsmarktregio. Lokaal uitvoeringsplan laaggeletterdheid Naast deze regionale samenwerking heeft De Wolden een eigen uitvoeringsplan, gebaseerd op lokale behoeften en prioriteiten. Het regionaal programma vormt hiervoor een belangrijke basis. De focus ligt op het bereiken en ondersteunen van inwoners met beperkte basisvaardigheden, met speciale aandacht voor NT1’ers (Nederlands als eerste taal). Het Taalhuis verzorgt voor NT1’ers en NT2’ers (Nederlands als tweede taal) een intake met de Basismeter en biedt zo nodig een passend lesaanbod of verwijst door. Leven Lang Ontwikkelen (LLO) Collectief Omdat een groot deel van de doelgroep werkt, neemt De Wolden ook deel aan het LLO-Collectief. Dit initiatief richt zich op beperkt basisvaardige werknemers en werkzoekenden in de sectoren techniek, bouw & infra, logistiek en schoonmaak/thuiszorg. Werkgevers kunnen gebruikmaken van subsidies, maatwerkondersteuning en begeleiding om de taal-, reken- en digitale vaardigheden van medewerkers te versterken, vaak in combinatie met vakgerichte scholing. Bestaanszekerheid Nota armoede en schuldhulpverlening Armoede en schulden kunnen niet los gezien worden van elkaar; we kiezen daarom voor een gezamenlijke nota armoede en schulden. We vinden het belangrijk dat partners en inwoners een stem krijgen in het armoede en schuldenbeleid. Om tot een duurzame oplossing van deze problematiek te komen, zullen we hierin samen op moeten trekken. Zodra de overkoepelende visie voor het sociaal beleid is vastgesteld en de leidende principes bekend zijn, zal de nota armoede en schuldhulpverlening worden opgesteld. Werk Economische groei, inflatie en werkloosheid De economische verwachtingen voor Nederland zijn gematigd positief. De laatste voorspellingen laten economische groeicijfers zien van 0,8% in 2026 en 1,2% in 2027. De gemiddelde inflatie over 2026 zal naar verwachting uitkomen op 2,7%. Voor 2027 wordt deze geraamd op 2,3%. De werkloosheid is op dit moment relatief laag, met een werkloosheidspercentage van 4,2% in Nederland. De vraag naar arbeid is hoog, waarbij er sprake is van krapte op de arbeidsmarkt in bepaalde sectoren. Deze krapte zal naar verwachting in 2027 gelijke tred houden. In het bijzonder als het gaat om de sectoren zoals zorg en welzijn, zakelijke dienstverlening en ICT. Toch staan er nog inwoners aan de kant. Enerzijds omdat vraag en aanbod niet op elkaar aansluiten, anderzijds omdat zij onvoldoende opleiding hebben genoten of de Nederlandse taal niet machtig zijn. 66 Participatiewet in Balans Per 1 januari 2026 is de Participatiewet gewijzigd aan de hand van de ‘Participatiewet in Balans’. Dit is een pakket van ruim 20 maatregelen gericht op verbetering binnen de uitvoering van ons socialezekerheidsstelsel. Het doel van deze maatregelen is om het sociale vangnet te vereenvoudigen en meer ruimte te bieden voor vertrouwen en menselijke maat in de uitvoering door gemeenten. Het wetsvoorstel wordt in 2 stappen doorgevoerd. Het eerste pakket aan maatregelen is per 1 januari 2026 in werking getreden en inmiddels onderdeel van onze dienstverlening. Per 1 januari 2027 volgt een tweede pakket aan maatregelen. Rijksbijdrage Beschut Werk Het Rijk hanteert vanaf 2027 een nieuwe verdeelsleutel voor de Rijksbijdrage beschut werk. De nieuwe verdeelsleutel sluit beter aan op de daadwerkelijke behoefte naar en inzet van beschut werk bij gemeenten en groeit mee met de jaarlijkse ontwikkelingen voor wat betreft daadwerkelijk gerealiseerde aantallen. De nieuwe verdeelsleutel heeft een ingroeipad van twee jaar. In 2027 wordt eenderde van het macrobudget via de nieuwe verdeelsleutel verdeeld en tweederde via de huidige (oude) verdeelsleutel. In 2028 wordt tweederde van het macrobudget op de nieuwe manier verdeeld en eenderde op de oude manier. In 2029 zal de nieuwe verdeling volledig gelden. Voor De Wolden levert dit aankomende jaren een financieel voordeel op. Regionaal Werkcentrum In 2026 is de Arbeidsmarktregio Drenthe gestart met dienstverlening vanuit het Regionaal Werkcentrum. Het inrichten van een werkcentrum houdt in dat er minimaal één herkenbaar loket moet komen waar alle inwoners en bedrijven terecht kunnen met hun vragen over arbeid en scholing. Het werkcentrum is een samenwerking tussen gemeenten en diverse andere partijen die actief zijn op de arbeidsmarkt binnen één loket. De Arbeidsmarktregio Drenthe heeft bij haar inrichting van het werkcentrum gekozen voor twee vaste loketten. Eén loket in Emmen en één in Hoogeveen. Toekomstvisie Stark De drie eigenaarsgemeenten van Stark (Hoogeveen, Midden-Drenthe en De Wolden) hebben gezamenlijk met Stark een visietraject doorlopen wat heeft geleid tot nieuwe visie op de GR. Zorgen over de financien, de ondersteuning van inwoners uit de bijstand en de onderlinge samenwerking waren de aanleiding voor dit traject. 2026 wordt gebruikt voor de implementatie van drie nieuwe vormen van dienstverlening bij Stark. Twee van deze vormen, BAB-overbrugbanen en Dagbesteding met perspectief, zullen in het najaar van 2026 starten. Een derde nieuwe vorm van dienstverlening (onder de titel Kansrijk Drenthe) zal in 2027 worden ingevoerd. Deze nieuwe dienstverlening sluit beter aan bij wat onze bijstandspopulatie aan ondersteuning nodig heeft en plaats Stark meer in haar rol als sociaal-ontwikkelbedrijf. Herzien re-integratiebeleid Er is de afgelopen jaren veel veranderd op het gebied van wet- en regelgeving binnen de Participatiewet. Tegelijkertijd is er lokaal ook sprake van bijstandsbestand waarin de gemiddelde hulpvraag sterk is toegenomen en een sociaal ontwikkelbedrijf (Stark) wat haar dienstverlening gaat aanpassen. Deze ontwikkelingen zijn aanleiding om het re-integratiebeleid van de gemeente te herzien. De nieuwe beleidsnota zal naar verwachting in 2027 aan de gemeenteraad worden voorgelegd. Taakstelling sociaal domein Binnen het sociaal domein staat de gemeente voor een structurele financiële opgave. Voor 2027 bedraagt de taakstelling € 150.000 en vanaf 2028 € 300.000 per jaar. Een deel hiervan wordt ingevuld met de verwachte opbrengsten van de Woldense hervormingsagenda. Voor 2028 en verder resteert een taakstelling van € 200.000. Deze taakstelling wordt binnen dit programma en binnen programma 4 Leefbaarheid en welzijn ingevuld. Voor dit programma verwachten wij, als onderdeel van de totale taakstelling van € 200.000, de besparingen te halen uit: • herijking van het minimabeleid • Moeders van De Wolden • Buurtgezinnen Dit werken we in 2027 verder uit. 67 Wat willen we bereiken? Sport • We willen dat sport en bewegen bijdragen aan sterke dorpen, gezondheid en leefbaarheid. • We willen sportverenigingen en sportvoorzieningen toekomstbestendig houden. Cultuur • In De Wolden wordt met kunst en cultuur bijgedragen aan de mentale gezondheid van inwoners en de leefbaarheid van het platteland (hoofdambitie cultuurvisie). • In De Wolden zetten we kunst en cultuur in als middel om mensen mee te laten doen en zich te ontwikkelen, als verbindende kracht om dorpen, verhalen en erfgoed samen te brengen, en als katalysator om samenwerking, zichtbaarheid en vernieuwing in het culturele veld te versterken. Onderwijshuisvesting • Er moet voldoende onderwijshuisvesting zijn om leerlingen en schoolorganisatie te kunnen huisvesten. • De schoolgebouwen moeten functioneel aansluiten op de gewenste onderwijsconcepten, ondersteunend zijn voor de ontwikkeling van kinderen en een veilige en gevarieerde leer- en werkomgeving bieden. • De schoolgebouwen moeten duurzaam gebouwd zijn, over een gezond binnenklimaat beschikken en goed te exploiteren zijn. Dit heeft een positief effect op het gedrag, het welbevinden en het leerproces van al haar gebruikers. • Nieuwe schoolgebouwen moeten gedurende hun levensloop flexibel zijn en eenvoudig aangepast kunnen worden aan veranderend gebruik en veranderende eisen. Onderwijs • We geven uitvoering aan de Onderwijs Jeugd Agenda en stellen hiervoor een uitvoeringsplan op. • We geven kinderen en jongeren in De Wolden een sterke basis met gelijke ontwikkelingskansen en ruimte voor ontwikkeling en participatie, door te investeren in basisvaardigheden, talentontwikkeling en een goede voorbereiding op de overstap naar het voortgezet onderwijs, passend binnen de Onderwijs Jeugd Agenda De Wolden. • We zetten in op sterke gemeenschappen met de school als centrale plek voor kinderen, ouders en professionals in het dorp, en werken hiervoor samen met kinderopvang, onderwijs, welzijn en andere partners aan plannen per dorp die aansluiten bij wat er lokaal speelt en nodig is. • We bieden goede ondersteuning op het juiste moment: normaliseren waar het kan, ondersteunen waar nodig en specialistisch ingrijpen als het moet, in lijn met de Woldense Hervormingsagenda Jeugd. • We betrekken en ondersteunen ouders actief bij het opgroeien en opvoeden van hun kinderen, met aandacht voor armoede, laaggeletterdheid en digitale geletterdheid. • We versterken de signalering van ontwikkelingsachterstanden bij peuters en zorgen voor een passend aanbod voor- en vroegschoolse educatie (vve). • We vormen een sluitend netwerk met gemeente, Doorstroompunt, scholen en welzijn om voortijdig schoolverlaten tegen te gaan en zoveel mogelijk jongeren een startkwalificatie te laten behalen. Jeugd • We geven uitvoering aan de Woldense Hervormingsagenda Jeugd en stellen hiervoor een uitvoeringsagenda op. • We versterken de sociale basis en preventieve ondersteuning voor jeugdigen en gezinnen, waaronder het versterken van partnerrelaties en het voorkomen van complexe echtscheidingen, in lijn met de Woldense Hervormingsagenda Jeugd. • We bevorderen kansengelijkheid, ontwikkeling en participatie van jeugdigen, passend binnen de Onderwijs- en Jeugdagenda De Wolden. • We organiseren integrale, domeinoverstijgende en toegankelijke ondersteuning dichtbij inwoners via het Stevig Lokaal Team. • We versterken de bescherming en veiligheid van kwetsbare kinderen en gezinnen en zetten in op preventie. • We zorgen, samen met onze regionale partners, voor heldere rollen, verantwoordelijkheden en besluitvorming binnen de kind- en gezinsbescherming, zodat professionals effectief samenwerken en gezinnen tijdig passende ondersteuning ontvangen. • Onveilige situaties worden eerder herkend, zodat gezinnen tijdig passende ondersteuning ontvangen. • We waarborgen de beschikbaarheid van passende specialistische jeugdhulp door regionale samenwerking en investeren in het verminderen van wachtlijsten. 68 Basisvaardigheden • We verbeteren de samenwerking rond het Taalhuis en bouwen de samenwerking met maatschappelijke partners verder uit. Inwoners met beperkte basisvaardigheden worden bij het Taalhuis gescreend. • We versterken de verbinding met het sociaal domein door deel te nemen aan het maatwerktraject van Stichting Lezen en Schrijven en bouwen aan een samenhangend en toegankelijk aanbod van ondersteuning, scholing en begeleiding op het gebied van basisvaardigheden. • We stimuleren werkgevers om te investeren in de basisvaardigheden van werknemers door deel te nemen aan het LLO-Collectief en werkgevers te ondersteunen met passende trajecten. • We versterken onze voorbeeldrol als gemeente door in te zetten op toegankelijke communicatie en aandacht voor basisvaardigheden binnen de eigen organisatie. Werk • Iedereen doet mee in een betaalde of onbetaalde baan en draagt daardoor bij aan onze samenleving. • Re-integratie is gericht op de kortste weg naar een passende functie op de reguliere arbeidsmarkt. • Werkzoekenden met een arbeidsbeperking worden indien noodzakelijk voorzien van een passend maatwerkaanbod. • De doelgroepen jongeren en statushouders kunnen rekenen op extra inzet om de werkloosheid onder deze groepen tegen te gaan. • Trajecten voor de doelgroep statushouders dragen bij aan de integratie van deze inwoners. • Bij de inzet van trajecten gaan we voor duurzame uitstroom waarmee een terugkeer in de uitkering wordt voorkomen. Armoede/inkomen • We willen de bestaanszekerheid en het bevorderen van maatschappelijke participatie van inwoners in kwetsbare posities verder versterken, door armoede en problematische schulden proactief te voorkomen en te bestrijden. • We willen zorgen dat inwoners met een laag inkomen tijdig gebruikmaken van de minimaregelingen en toeslagen waar zij recht op hebben. • Wij willen gelijke kansen voor kinderen. Hierbij willen we voorkomen dat financiële zorgen van ouders de ontwikkeling, schoolgang of sport- en cultuurdeelname van kinderen belemmeren. Schuldhulpverlening • We willen zo snel mogelijk persoonlijk contact met inwoners bij wie problematische schulden dreigen te ontstaan. • We willen de groei van schulden bij inwoners met problematische schulden zo snel mogelijk afremmen. • We willen dat inwoners met problematische schulden zo snel mogelijk van hun schulden af zijn. • We helpen inwoners die te maken hebben met problematische schulden, hun leven zo snel weer op de rit krijgen. • We willen inwoners die met problematische schulden te maken hebben gehad helpen om nieuwe schulden te voorkomen. 69 Wat willen we daarvoor doen? Sport • We blijven in gesprek met sportverenigingen en ondersteunen waar nodig samenwerking en toekomstgerichte initiatieven. • We verbinden sport en bewegen waar mogelijk met de bredere aanpak rondom gezondheid en preventie. • De kaders en ambities hiervoor worden uitgewerkt in een nieuwe beleidsnota Sport en Bewegen. • Een nieuwe sportnota vaststellen. Cultuur • We zetten het bibliotheekwerk in als laagdrempelige voorziening voor lezen, leren, informatie, ontmoeting en cultuur. • We zetten de binnenschoolse cultuureducatie voort en maken de verbinding mogelijk tussen scholen, lokale cultuurbrengers, erfgoed en het buitenschoolse aanbod. • We ondersteunen een toegankelijk en professioneel buitenschools aanbod voor kunst- en cultuureducatie en stimuleren deelname van jeugd aan muziekverenigingen en jeugdkoren. • De gemeente faciliteert en stimuleert initiatieven vanuit de samenleving, maar neemt daarin niet vanzelfsprekend de regierol. • We ondersteunen musea en erfgoedorganisaties bij het behouden, zichtbaar maken, beleven en doorgeven van lokale verhalen en erfgoed. • We zetten cultuurcoaches in om cultuurdeelname te bevorderen, verenigingen en initiatiefnemers te ondersteunen en verbindingen te leggen met onderwijs, welzijn en leefbaarheid. • We zetten het programma De Wolden kiest voor Talent in om talentontwikkeling en deelname aan onder meer sport en cultuur onder kinderen te stimuleren. • We zetten de samenwerking met de lokale omroep voort en bereiden ons voor op de overgang naar het nieuwe landelijke stelsel voor lokale omroepen. • We werken binnen de Regio Deal Regio Zwolle aan het programma Gedeeld geluk als kompas voor Zuidwest-Drenthe, gericht op culturele programmering, sociale cohesie en de doorontwikkeling van evenementen. Onderwijs • We geven uitvoering aan de Onderwijs Jeugd Agenda en bevorderen daarmee kansengelijkheid, ontwikkeling en participatie van jeugdigen. • We investeren in een taalrijke omgeving en versterken de samenwerking tussen ouders, consultatiebureaus, kinderopvang, onderwijs en welzijn, onder andere door de kansen van integrale kindcentra optimaal te benutten. • We werken aan sterke dorpen door, samen met de dorpencontactfunctionarissen, uitvoering te geven aan het plan per dorp uit de Onderwijs Jeugd Agenda en door de samenwerking tussen inwoners, onderwijs, verenigingen van dorpsbelangen en andere maatschappelijke partners te versterken. • We organiseren een startbijeenkomst voor de eerste plannen, met goede voorbeelden uit de regio en EigenWijsheid De Wolden, waarmee we meteen de koppeling leggen met de Hervormingsagenda Jeugd. • We ontwikkelen lerende netwerken waar we werken aan passende ondersteuning op het juiste moment met als doel mee gebruik te maken van de kracht van de gemeenschap en normaliseren zodat hulp niet verergert. • We betrekken ouders actief bij voor- en vroegschoolse educatie en het tegengaan van laaggeletterdheid, en leggen de verbinding met het armoedebeleid om geldzorgen bij ouders tijdig te herkennen. • We voeren het beleidsplan voor- en vroegschoolse educatie (vve) 2025 uit en verbinden de aanpak Kansrijke Start met vve, om ontwikkelingsachterstanden bij peuters vroegtijdig te signaleren. • We versterken de samenwerking tussen onderwijs, leerplicht, jeugdhulp en maatschappelijke partners om schoolverzuim terug te dringen en ontwikkelkansen van jeugdigen te vergroten. Jeugd • We stellen een uitvoeringsagenda op voor de Woldense Hervormingsagenda Jeugd en geven uitvoering aan de daarin opgenomen ontwikkelopgaven. • We investeren in preventie, vroegsignalering en laagdrempelige ondersteuning, waaronder het versterken van partnerrelaties en het voorkomen van complexe echtscheidingen. • We ontwikkelen het Stevig Lokaal Team door bestaande overlegstructuren en samenwerkingsverbanden te versterken en ondersteuning integraal en domeinoverstijgend te organiseren. 70 • We versterken de samenwerking tussen onderwijs, leerplicht, jeugdhulp en maatschappelijke partners om schoolverzuim terug te dringen en ontwikkelkansen van jeugdigen te vergroten. • We bereiden ons voor op de lokale verantwoordelijkheid voor de organisatie van lichte jeugdhulp door te onderzoeken hoe we deze hulp het beste kunnen positioneren in samenhang met het te ontwikkelen Stevig Lokaal Team en de preventieve voorzieningen. • We geven uitvoering aan het Toekomstscenario Kind- en Gezinsbescherming door de samenwerking tussen het lokale veld, jeugdhulp en het zorg- en veiligheidsdomein te intensiveren en de casusregie te versterken. • We werken, samen met onze regionale partners, aan de verdere uitwerking m.b.t. rollen, verantwoordelijkheden en besluitvorming binnen de kind- en gezinsbescherming. • We zorgen ervoor dat medewerkers in het sociaal domein beter zijn toegerust om onveiligheid vroegtijdig te signaleren en bespreekbaar te maken. • We werken samen met de Drentse gemeenten aan de beschikbaarheid, toegankelijkheid en kwaliteit van specialistische jeugdhulp en zetten in op het terugdringen van wachttijden. • We versterken de verbinding tussen preventie, ondersteuning, zorg en veiligheid, zodat kinderen en gezinnen tijdig passende hulp ontvangen. Onderwijshuisvesting • We werken, samen met de schoolbesturen, aan de uitvoering van het Integraal Huisvestingsplan De Wolden ‘Onderwijs in verbinding’. • We zorgen ervoor dat er per project haalbaarheidsonderzoeken worden opgesteld. De uitkomsten van deze haalbaarheidsonderzoeken worden gebruikt voor onder andere de keuze of er vernieuwbouw of vervangende nieuwbouw zal plaatsvinden, maar ook voor de beoordeling wat een realistisch tijdspad is voor de realisatie van deze projecten. • We hebben voor de komende jaren de volgende projecten in de planning opgenomen: De Rozebottel (uitbreiding), Het Echtenest en De Wezeboom. Basisvaardigheden • We versterken de samenwerking met maatschappelijke partners. • We werken concrete handvaten en aanbevelingen uit voor de inzet op basisvaardigheden, binnen en buiten de eigen organisatie, met aandacht voor de voorbeeldrol van gemeente De Wolden en toegankelijke communicatie. • We werken toe naar een samenhangend aanbod, zodat inwoners met beperkte basisvaardigheden op een passende plek terechtkunnen voor ondersteuning, scholing of begeleiding. • We versterken, met ondersteuning van Stichting Lezen en Schrijven, de integrale aanpak van basisvaardigheden binnen gemeente De Wolden en verkennen de verbinding met andere beleidsterreinen in het sociaal domein, inclusief kansen, doelgroepen en passende doelen. Werk • We zetten integraal in op het wegnemen van belemmeringen die participatie in de weg staan. Daarbij valt te denken aan schulden, instabiliteit in het gezin, verslaving en psychische dan wel lichamelijke belemmeringen. • We laten mensen om- en bijscholen naar kansrijke beroepen. • We begeleiden mensen van werk naar werk, naast de reguliere begeleiding van uitkering naar werk, om instroom te voorkomen. • We maken gebruik van de regionale samenwerking binnen de Arbeidsmarktregio Drenthe en de middelen die in dat kader voor onze inwoners inzetbaar zijn. • We plaatsen inwoners met toepassing van de praktijkroute. Het gaat hierbij om inwoners die niet in staat zijn een diploma of startkwalificatie te halen maar die in de praktijk wel vaardigheden hebben waarmee zij aan het werk kunnen, hetzij met ondersteunende instrumenten zoals loonkostensubsidie. • We werken samen met het onderwijs, het bedrijfsleven en onze partners in de regio. • We zetten extra in op de begeleiding naar een duurzame werkplek voor inwoners met een BAB indicatie. We plaatsen deze doelgroep zoveel mogelijk bij reguliere werkgevers. • We inventariseren de effecten van wetswijzigingen (in het bijzonder de Participatiewet) voor onze lokale situatie. • We actualiseren ons re-integratiebeleid door het opstellen van een nieuwe beleidsnota. Armoede en schuldhulpverlening • Nota armoede en schuldhulpverlening 2027-2030 opstellen • Bestaand beleid vervolgen: vroegsignalering, IPG, voorzieningenwijzer, ondersteuning stichting Urgente noden 71 Wat mag dat kosten? Product Realisatie Begroting Begroting Begroting Begroting Begroting Bedragen x € 1.000 2025 2026 2027 2028 2029 2030 410 Openbaar Basisonderwijs 335 313 302 303 303 303 420 Onderwijshuisvesting 869 807 773 733 742 845 430 Onderwijsbeleid en Leerlingzaken 543 436 460 461 461 454 510 Sportbeleid en Activering 394 373 366 369 369 369 520 Sportaccommodaties 2.585 2.392 2.496 2.421 2.477 2.381 530 Cultuurpresentatie, Cultuurproduct 412 383 416 389 389 389 540 Musea 91 91 91 91 91 91 550 Cultureel Erfgoed 160 66 65 63 63 63 560 Media 867 842 863 845 845 845 610 Samenkracht en Burgerparticipatie 128 128 149 149 109 109 622 Toegang en Eerstelijnsvrz Jeugd 971 857 897 898 898 898 630 Inkomensregelingen 6.361 5.851 6.408 6.394 6.394 6.395 640 Begeleide Participatie 1.698 1.551 1.455 1.436 1.382 1.380 650 Arbeidsparticipatie 94 75 72 72 72 72 675A Jeugdhulp Ambulant Lokaal 218 165 174 174 174 174 675B Jeugdhulp Ambulant Regionaal 3.992 3.639 4.672 3.898 3.883 3.883 675C Jeugdhulp Ambulant Landelijk 106 81 85 85 85 85 676A Jeugdhulp met Verblijf Lokaal 778 491 524 524 524 524 676B Jeugdhulp met Verblijf Regionaal 1.119 1.138 1.185 1.185 1.185 1.185 676C Jeugdhulp met Verblijf Landelijk 312 233 246 246 246 246 679B PGB Jeugd 14 60 60 60 60 60 682A Jeugdbescherming 327 337 351 351 351 351 682B Jeugdreclassering 64 21 24 24 24 24 692 Coördinatie en Beleid Jeugd 877 126 129 Totaal Lasten 23.315 20.456 22.263 21.171 21.127 21.126 420 Onderwijshuisvesting -172 -230 -230 -230 -230 -230 430 Onderwijsbeleid en Leerlingzaken -325 -155 -168 -168 -168 -168 510 Sportbeleid en Activering -155 -141 -115 -115 -115 -115 520 Sportaccommodaties -460 -201 -231 -231 -231 -214 530 Cultuurpresentatie, Cultuurproduct -70 -5 -5 -5 -5 -5 540 Musea -12 550 Cultureel Erfgoed -8 -8 -8 -8 -8 -8 560 Media -307 -110 -110 -110 -110 -110 622 Toegang en Eerstelijnsvrz Jeugd -31 630 Inkomensregelingen -4.624 -4.302 -4.696 -4.656 -4.656 -4.656 640 Begeleide Participatie -1.094 Totaal Baten -7.258 -5.152 -5.563 -5.523 -5.523 -5.506 410 Openbaar Basisonderwijs 335 313 302 303 303 303 420 Onderwijshuisvesting 697 577 543 502 512 614 430 Onderwijsbeleid en Leerlingzaken 219 281 292 293 293 286 510 Sportbeleid en Activering 240 232 251 254 254 254 520 Sportaccommodaties 2.125 2.191 2.265 2.190 2.246 2.167 530 Cultuurpresentatie, Cultuurproduct 343 378 411 384 384 384 540 Musea 79 91 91 91 91 91 550 Cultureel Erfgoed 152 58 57 55 55 55 560 Media 559 732 754 735 735 735 610 Samenkracht en Burgerparticipatie 128 128 149 149 109 109 622 Toegang en Eerstelijnsvrz Jeugd 940 857 897 898 898 898 630 Inkomensregelingen 1.737 1.549 1.713 1.738 1.739 1.739 640 Begeleide Participatie 604 1.551 1.455 1.436 1.382 1.380 650 Arbeidsparticipatie 94 75 72 72 72 72 675A Jeugdhulp Ambulant Lokaal 218 165 174 174 174 174 675B Jeugdhulp Ambulant Regionaal 3.992 3.639 4.672 3.898 3.883 3.883 675C Jeugdhulp Ambulant Landelijk 106 81 85 85 85 85 676A Jeugdhulp met Verblijf Lokaal 778 491 524 524 524 524 676B Jeugdhulp met Verblijf Regionaal 1.119 1.138 1.185 1.185 1.185 1.185 676C Jeugdhulp met Verblijf Landelijk 312 233 246 246 246 246 679B PGB Jeugd 14 60 60 60 60 60 682A Jeugdbescherming 327 337 351 351 351 351 682B Jeugdreclassering 64 21 24 24 24 24 692 Coördinatie en Beleid Jeugd 877 126 129 Totaal Saldo 16.059 15.304 16.702 15.647 15.605 15.619 72 Taakvelden: 410 Openbaar basisonderwijs 420 Onderwijshuisvesting 510 Sportbeleid en activering 520 Sportaccommodaties 530 Cultuurpresentatie, cultuurproduct 540 Musea 550 Cultureel erfgoed 560 Media 622 Toegang en eerstelijnsvrz Jeugd 630 Inkomensregelingen 640 Begeleide participatie 650 Arbeidsparticipatie 675A Jeugdhulp ambulant lokaal 675B Jeugdhulp ambulant regionaal 675C Jeugdhulp ambulant landelijk 676A Jeugdhulp met verblijf lokaal 676B Jeugdhulp met verblijf regionaal 676C Jeugdhulp met verblijf landelijk 679B PGB Jeugd 682A Jeugdbescherming 682B Jeugdreclassering 692 Coördinatie en beleid Jeugd Omschrijving Categorie 2027 2028 2029 2030 bedragen x € 1.000 "+" = nadeel, "-" = voordeel Lasten Mutaties vanuit kaderbrief 2027-2030 420 IHP Basisschool de Wezeboom 1 3 3 3 3 420 IHP Basisschool de Rozebottel 1 3 3 3 3 430 Vervoer schoolzwemmen / gymnastiek 1 9 9 9 9 510 Jeugdfonds sport en cultuur 3 10 10 10 10 520 Sporthallen: onderhoud 1 PM PM PM PM 520 Sporthallen: schoonmaak- en beheerskosten 2 23 23 23 23 520 Zwembaden: exploitatiesubsidie 3 103 PM PM PM 520 Renovatiebijdrage verduurzaming kleedkamers en sportzaal 1 5 5 5 5 530 Cultuurpresentatie 4 40 30 30 30 530 Indexatie culturele instellingen: muzikale vorming 3 10 10 10 10 540 Indexatie culturele instellingen: musea 3 1 1 1 1 560 Indexatie culturele instellingen: lokale omroep en bibliotheken 3 24 24 24 24 622 Indexatie Stichting Welzijn De Wolden 1 11 11 11 11 622 Indexatie VTD huiselijk geweld 1 130 130 130 130 630 BUIG (Lasten bijstand) 2 354 354 354 354 630 Indexatie Stichting Welzijn De Wolden (zie ook taakveld 622) 1 3 3 3 3 640 Maatregelen beschut werken 1 23 - - - 640 Vervoerskosten Wsw Stark 2 50 50 50 50 675A/B/C Indexering jeugdzorg ambulant lokaal, regionaal en 1 176 176 176 176 landelijk 675B Jeugd toegenomen zorgvraag 2 497 497 497 497 676A/B/C Indexering jeugdzorg met verblijf lokaal, regionaal en 1 93 93 93 93 landelijk 681 Indexering vrouwenopvang 1 59 68 68 68 682A/B/C Indexering jeugdbescherming en -reclassering 1 17 17 17 17 1.644 1.517 1.517 1.517 73 Omschrijving Categorie 2027 2028 2029 2030 bedragen x € 1.000 "+" = nadeel, "-" = voordeel Aanvullende mutaties 410 Kostenverdeling (zie programma 8) 1 1 1 1 1 420 Kapitaallasten (zie programma 7) 1 -7 2 -149 -47 420 Kostenverdeling (zie programma 8) 1 2 2 2 2 430 Nieuwkomersonderwijs 2 7 15 15 8 510 Kostenverdeling (zie programma 8) 1 9 12 12 12 520 Kapitaallasten (zie programma 7) 1 -47 -129 -39 252 520 Kostenverdeling (zie programma 8) 1 8 11 11 11 530 Basisactiviteiten cultuurvisie Het platteland als podium 1 18 - - - 530 Kostenverdeling (zie programma 8) 1 3 4 4 4 550 Kostenverdeling (zie programma 8) 1 1 1 1 1 610 Sociaal Medische Indicatie 2 40 40 - - 622 Eigen bijdrage kinderopvang pleegzorgouders 1 14 - - - 622 Verminderen additionele taken GGD 1 -17 -17 -17 -17 630 Schuldhulpverlening 1 50 50 50 50 630 Kostenverdeling (zie programma 8) 1 29 38 38 38 640 Verlaging budget Stark i.v.m. Rijksbijdrage WSW 1 -110 -120 -124 -160 640 Exploitatiebijdrage Stark 1 17 -2 -23 9 640 Rijksbijdrage Sociale Infrastructuur Stark 1 2 2 1 3 640 Kostenverdeling (zie programma 8) 1 14 18 18 18 6752 Verkorten trajectduur jeugdzorg 1 -68 -69 -69 6752 Invoering eigen bijdrage jeugdzorg 1 -261 -265 -265 6752 Landelijke hervormingsagenda jeugd 1 425 425 425 425 6752 Woldense hervormingsagenda jeugd 1 -150 -595 -605 -605 675A/B/C Instroom gemeentelijke toegang jeugdhulp beperken 1 98 98 98 98 430/510/520/540/550/560/630 Besparingen 2 -23 -23 -23 -23 692 Kostenverdeling (zie programma 8) 1 4 - - - 388 -496 -638 -254 Totaal lasten 2.032 1.021 879 1.263 Baten Mutaties vanuit kaderbrief 2027-2030 520 Sportparken verhuur gebruik sporthallen en -terreinen 2 -30 -30 -30 -30 630 BUIG (Rijksbijdrage bijstand) 2 -354 -354 -354 -354 -384 -384 -384 -384 Aanvullende mutaties 630 BUIG aanvullend 1 -40 - - - -40 - - - Totaal baten -424 -384 -384 -384 Saldo 1.608 637 495 879 74 Toelichting op de cijfers Lasten Mutaties vanuit de kaderbrief 2027-2030 420 IHP basisschool De Wezeboom De vervangende nieuwbouw of vernieuwbouw van basisschool De Wezeboom heeft binnen het Integraal Huisvestingsplan (IHP) onderwijs hoge prioriteit gekregen. De raad heeft op 20 april 2023 ingestemd met het IHP. In de meerjarenbegroting is reeds een voorbereidings- en investeringskrediet opgenomen. Vanwege een kleine toename van het aantal leerlingen is stichtingskostenpeil geactualiseerd. Naar aanleiding daarvan wordt het krediet verhoogd met € 89.000. Het hogere krediet leidt tot een toename van de kapitaallasten met € 3.000. 420 IHP basisschool De Rozebottel De uitbreiding van basisschool De Rozebottel heeft net als De Wezeboom prioriteit gekregen. De toename van het aantal leerlingen leidt ertoe dat het benodigde krediet moet worden bijgesteld met € 148.000. De toename van het krediet leidt tot hogere kapitaallasten van € 3.000. 430 Vervoer schoolzwemmen/gymnastiek De vervoerskosten voor schoolzwemmen en gymnastiek voor het bijzonder basisonderwijs zijn de afgelopen jaren gestegen door hogere brandstofkosten en personeelskosten (op basis van CAO). De begroting was hierop nog niet bijgesteld. Dit betekent een toename van de lasten met € 9.000. 510 Jeugdfonds sport en cultuur Al geruime tijd is gemeente de Wolden aangesloten bij het Jeugdfonds Sport en Cultuur. Jeugdigen tot 18 jaar wordt hiermee de kans geboden om deel te nemen aan sport of cultuur wanneer de ouders dit niet kunnen betalen omdat zij in armoede leven, onder de grens van 120% van het minimum. Het Jeugdfonds Sport en Cultuur ontvangt jaarlijks een subsidie van de gemeente. In verband met de toegenomen bekendheid van de regeling is het aantal aanvragen toegenomen. Daarom wordt voorgesteld het budgetplafond te verhogen met € 10.000 om te voorkomen dat aanvragen moeten worden afgewezen. 520 Sporthallen: onderhoud Voor het beheer en de vervanging van sportmaterialen wordt gewerkt met een Meerjaren Onderhoudsplan (MJOP). In 2023–2026 zijn met incidentele middelen belangrijke kwaliteits- en veiligheidsslagen gerealiseerd. Deze middelen zijn volledig benut. Om het niveau te behouden, is vanaf 2027 structureel budget benodigd voor planmatig onderhoud en vervanging volgens de geldende normen. Het Meerjaren Onderhoudsplan wordt momenteel verder geactualiseerd en de uitkomsten worden betrokken bij het opstellen van de begroting. Hierdoor is de financiële impact nog niet bekend en wordt er dus gewerkt met een "PM-post". 520 Sporthallen: schoonmaak- en beheerskosten Schoonmaak- en beheerskosten laten de afgelopen jaren structureel een € 23.000 hoger uitgavenpatroon zien dan begroot. Op basis van indexaties en eerdere jaren nemen we daarom dit budget extra op. 520 Zwembaden: exploitatiesubsidie Als gevolg van het onderzoek naar de financiële situatie van de zwembaden is voor 2026 besloten om de exploitatiesubsidie van de zwembaden incidenteel te verhogen met € 96.000. In afwachting van het nog vast te stellen afwegingskader subsidies is in 2027 deze bijdrage, inclusief indexatie van 3,3%, opgenomen. In totaal is dit € 103.000. Het raadsvoorstel inzake de startnotitie subsidiebeleid wordt op korte termijn geagendeerd. Het verlengen van deze subsidie zal gebaseerd zijn op dit voorstel. 520 Renovatiebijdrage verduurzaming kleedkamers en sportzaal Voor het verduurzamen van de kleedkamers VVAK en de sportzaal ’t Zandmeer is een extra bijdrage van € 110.000 nodig. De bouwkosten zijn gebaseerd op het prijspeil 1 november 2023, wat inmiddels niet meer toereikend is. De investering wordt in 25 jaar afgeschreven. 530 Cultuurpresentatie Als gevolg van de bezuinigingsmaatregelen bij het opstellen van de begroting 2026-2029 is de begroting naar beneden bijgesteld. Dit is onterecht gebleken en herstellen we hierbij. 75 530-540-560 Indexatie culturele instellingen Culturele organisaties worden gesubsidieerd door de gemeente voor haar activiteiten. Vanwege de inflatie lopen de kosten voor deze organisaties sneller op dan de inkomsten. Omdat we belang hechten aan de toekomst van de culturele organisaties indexeren wij sinds 2023 de jaarlijkse subsidies. Het gaat hierbij om Cultuurklik, Biblionet, de Kunstenkorf, DNO-media, musea, muziekverenigingen en koren. Indexatie betreft een incidentele ophoging voor 2026 van € 10.000 in verband met de administratief niet verwerkte indexatie van de subsidie in de begroting van 2026. We zijn bezig met het opstellen van een integraal subsidiekader. Dit subsidiekader moet onder meer uitsluitsel geven over welke subsidies jaarlijks wel en welke niet worden geïndexeerd. Vooralsnog zetten we de beleidslijn van de afgelopen jaren door, wat betekent dat we de subsidies voor culturele instellingen indexeren met het CPI-prijsindex van 3,3%. Het vaststellen van het integraal subsidiekader kan zorgen voor een aanpassing in de meerjarenbegroting. 610-622-630-650 Indexatie Stichting Welzijn De Wolden Op basis van de te verwachten kosten- en loonstijgingen voor 2027 en verdere jaren houden we rekening met een stijgingspercentage van 4% voor dit budget, conform OVA-indexatie. Dit komt neer op een verhoging van: • € 11.000 voor de jaren 2027-2030 op het taakveld 622 'Toegang eerstelijnsvoorzieningen', programma sociaal en maatschappelijk. • € 3.000 voor de jaren 2027-2030 op het taakveld 630 'Inkomensregelingen', programma sociaal en maatschappelijk. 622 Indexatie Gezondheidszorg GGD Drenthe Op basis van de ontwerpbegroting 2027-2030 van GGD Drenthe wordt de bijdrage aan de GGD het komende jaar met € 216.000 verhoogd. Hiervan heeft € 86.000 betrekking op de algemene bijdrage (programma leefbaarheid en welzijn) en € 130.000 voor Veilig Thuis. Deze moet nog worden goedgekeurd door het algemeen en dagelijks bestuur van de GGD. 630 BUIG (Lasten en Rijksbijdrage bijstand) Jaarlijks ontvangen we van het Ministerie van Sociale zaken en Werkgelegenheid een voorlopig budget voor het uitbetalen van bijstandsuitkeringen. In oktober 2025 hebben we het voorlopig budget 2026 ontvangen en deze gebruiken we als uitgangspunt voor 2027 en verder. We verwerken dit budgetneutraal, dus nemen dit bedrag mee als bate en als last. 640 Maatregelen beschut werken In de voorjaarsnota 2025 van het Rijk is aangekondigd dat per 1 januari 2028 sprake zal zijn van het structureel invoeren van 68% loonkostensubsidie voor Beschut Werk. Tot de wetswijziging in 2028 ontvangen wij extra middelen via de rijksbijdrage Beschut Werk. Wij ontvangen deze middelen om vooruitlopend op deze wijziging al een loonkostensubsidie van 68% te kunnen hanteren. In de septembercirculaire 2025 is dit geld beschikbaar gesteld door de overheid. Het college heeft op 16 september 2025 besloten dat deze gelden worden ingezet voor de doelgroep. Omdat vanaf 2028 de bekostigingssystematiek van beschut werken wijzigt is de benodigde bijdrage van € 23.000 incidenteel opgenomen in 2027. 640 Vervoerkosten WSW Stark De vervoerskosten WSW'ers Stark zijn in de afgelopen jaren gestegen onder andere door een stijging van het aantal medewerkers dat vanwege re-integratie buiten de bloktijden wordt vervoerd (op last van de arbo-arts). Om verdere stijging te voorkomen en kosten te beperken wordt hier door Stark actie op gezet in overleg met de arts. De begroting stellen we op basis van de realisatiecijfers bij met € 50.000. 675A/B/C Indexering jeugdzorg ambulant lokaal, regionaal en landelijk Op basis van het OVA-percentage gaan we voorlopig uit van een procentuele stijging van 4%. Dit komt neer op een bedrag van € 176.000. 76 675B Toegenomen zorgvraag zwaarte jeugd Jaarlijks baseren we het beschikbare budget voor jeugdzorg op de ontwikkeling van de werkelijke kosten. In 2025 zagen we een toename van de zorgkosten van € 497.000. De toename in kosten heeft voornamelijk betrekking op kosten voor verblijf en een toename van de kosten van maatwerkovereenkomsten. De verwijzing naar deze zorgkosten vindt veelal plaats door gecertificeerde instellingen en als gemeenten hebben we weinig tot geen invloed op. Wanneer we uitgaan van gelijkblijvende zorgkosten voor deze vormen van zorg in 2027 ten opzichte van 2025, dan vallen de kosten jeugdzorg € 497.000 hoger uit dan het beschikbare budget. Volledigheidshalve merken we op dat de Hervormingsagenda jeugd zich vooral richt op de lagere interventieniveaus. De Hervormingsagenda staat dan ook los van deze verhoging. 676A/B/C Indexering jeugdzorg met verblijf lokaal, regionaal en landelijk Op basis van het OVA-percentage gaan we voorlopig uit van een procentuele stijging van 4%. Dit komt neer op een bedrag van € 93.000. Dit bedrag kan nog veranderen wanneer het definitieve OVA-percentage bekend is. 681 Indexering vrouwenopvang Via het accres in de algemene uitkering ontvangen we de indexering van de Decentralisatie Uitkering Vrouwen Opvang (DUVO). Gemeente Emmen is centrumgemeente voor de uitvoering van de vrouwenopvang en heeft het verzoek ingediend voor de indexering van de DUVO. Dat betekent dat het door ons ontvangen accres (€ 59.000) wordt betaald aan de gemeente Emmen. 682A/B indexering jeugdbescherming en jeugdreclassering Op basis van het OVA-percentage gaan we voorlopig uit van een procentuele stijging van 4%. Dit komt neer op een bedrag van € 17.000. Dit bedrag kan nog veranderen wanneer het definitieve OVA-percentage bekend is. Aanvullende mutaties 430 Nieuwkomersonderwijs Voor de Taalschool regio Meppel is tot en met (schooljaar) 2027 budget opgenomen ten laste van de bestemmingsreserve Ontheemden. Om de taalschool te kunnen voortzetten nemen we ook voor het tweede halfjaar 2027 tot en met 1e halfjaar 2030 hiervoor bedragen op. Omdat we bij deze begroting de reserve ontheemden willen opheffen (zie reserves) is deze reserve niet meer beschikbaar voor dekking van deze lasten en stellen wij voor deze lasten ten laste van de algemene reserve te brengen. 530 Basisactiviteiten cultuurvisie Het platteland als podium Er is sprake van lasten die nog niet in de begroting zijn opgenomen. Het gaat om een bedrag van € 18.000. De lasten komen voort uit bestaande afspraken, ingezette samenwerking en terugkerende activiteiten binnen het cultuurbeleid. Het gaat om € 4.000 voor een cofinanciering aan VAKTOR, € 5.000 voor Gebiedscoöperatie Zuidwest-Drenthe, € 6.500 voor verenigingsondersteuning en cultuurbrengersbijeenkomsten en € 2.500 voor de Culturele Prijs De Wolden. Deze middelen dragen bij aan de doelen uit de cultuurvisie Het platteland als podium. 610 Sociaal Medische indicatie We zien vanaf 2025 een forse toename in sociaal medische indicaties (SMI). Naast een toename in aantallen zien we ook een toename in de duur van de SMI. Daarom worden in 2026 de beleidsregels herzien, met als doel de kosten beter te beheersen. Desondanks verwachten we dat het budget 2027-2030 niet toereikend is en verhogen we dit met € 40.000. 622 Eigen bijdrage kinderopvang pleegzorgouders Via het gemeentefonds is een bedrag ontvangen van € 14.434 ten behoeve van de vergoeding eigen bijdrage kinderopvang pleegzorgouders. Dit bedrag wordt beschikbaar gesteld via de jeugdhulpregio Drenthe voor de vergoeding aan pleegzorgouders. 622 Verminderen additionele taken GGD Naast de wettelijk taak verricht GGD Drenthe voor ons ook een aantal additionele taken. We gaan kijken naar de mogelijkheden om deze additionele taken op een andere wijze uit te voeren waarbij we ervan uitgaan dat dit 20% goedkoper kan ten opzichte van de huidige situatie waardoor een voordeel ontstaat van € 17.000. Dit is overeenkomstig onze eigen Hervormingsagenda jeugd. 77 630 Schuldhulpverlening Op dit moment is de begroting niet toereikend voor de komende jaren, daarom wordt voorgesteld de begroting met ingang van 2027 met € 50.000 naar boven bij te stellen voor de jaren 2027-2030. 640 Verlaging budget Stark i.v.m. Rijksbijdrage WSW In de Meicirculaire 2026 is de rijksbijdrage WSW gewijzigd. Volgens afspraak worden deze middelen doorbetaald aan Stark. Dit betekent een daling van het uitgavenbudget. De ontvangen bijdrage via het gemeentefonds zorgt voor een nadeel bij de algemene uitkering in programma 8 (Financiën en organisatie). 640 Exploitatiebijdrage Stark De exploitatiebijdrage op grond van de vastgestelde beleidsbegroting 2027 van Stark is gewijzigd. We passen de gemeentebegroting hierop aan. 640 Rijksbijdrage Sociale Infrastructuur Stark In de meicirculaire 2026 is een kleine toename opgenomen voor de te ontvangen rijksbijdrage sociale infrastructuur die bestemd is voor Stark. We passen het uitgavenbudget hierop aan. De ontvangen bijdrage via het gemeentefonds zorgt voor een voordeel bij de algemene uitkering in programma 8 (Financiën en organisatie). 6752 Verkorten trajectduur jeugdzorg In de meicirculaire 2025 zijn we in het gemeentefonds gekort voor een plan van het rijk om te gaan sturen op de trajectduur van jeugdzorg. Op basis van het begrotingsadvies van VNG mogen we deze post aan de lastenkant meenemen als lagere kosten. Ten opzichte van het huidige budget betekent dit een verlaging van de lasten met € 68.000 in 2028 en € 69.000 vanaf 2029. 6752 Invoering eigen bijdrage jeugdzorg In de meicirculaire 2025 zijn we in het gemeentefonds gekort vanwege een plan van het rijk om een eigen bijdrage in te voeren voor jeugdzorg. Op basis van het begrotingsadvies van VNG mogen we deze post aan de lastenkant meenemen als inkomsten. Ten opzichte van het huidige budget betekent dit dat we rekening houden met een eigen bijdrage van € 261.000 in 2028 en € 265.000 vanaf 2029. 6752 Landelijke hervormingsagenda jeugd Op basis van de landelijke hervormingsagenda jeugd hebben we de kosten voor jeugdhulp aangepast vanwege verwachte lagere kosten als gevolg van de maatregelen in de hervormingsagenda. Dit gaat om een bedrag van € 425.000 (dit meerjarige effect is terug te zien in de aanbiedingsbrief van de programmabegroting 2022 met indexering). Dit corrigeren we op basis van het begrotingsadvies van de VNG. Voor 2027 staat hier een compensatie tegenover (die we hebben ontvangen bij de meicirculaire 2025). Begin 2027 zal de deskundigencommissie hervormingsagenda jeugd zich uitspreken over 2028 en verder. 6752 De Woldense hervormingsagenda jeugd Elke gemeente dient zelf uitvoering te geven aan de landelijke hervormingsagenda en hiervoor heeft de gemeenteraad de Woldense hervormingsagenda vastgesteld op 23 april 2026. De verwachte voordelen op basis van de Woldense hervormingsagenda worden gebruikt om invulling te geven aan de taakstelling sociaal domein. In 2027 gaat dit om een bedrag van € 150.000. In de Woldense hervormingsagenda is (op pagina 40) terug te zien dat we een voordeel verwachten van € 595.000 in 2028 en € 605.000 in 2029. 675A/B/C Instroom gemeentelijke toegang jeugdhulp beperken Een van de versoberingen die is doorgevoerd, betreft de strengere toepassing van de Jeugdhulpverordening. Hierdoor wordt een zeer beperkte groep jongeren niet langer doorverwezen naar specialistische zorg. In plaats daarvan ontvangen zij ondersteuning op een andere, passende manier, waardoor een zorgverwijzing niet noodzakelijk is. Binnen de Woldense Hervormingsagenda Jeugd is één van de veranderverhalen het verschuiven van zorg naar collectieve voorzieningen. Deze ontwikkeling sluit nauw aan bij bovengenoemde maatregel. De afgelopen periode lag de focus vooral op het opstellen van de hervormingsagenda. Daardoor is in 2026 nog geen start gemaakt met de implementatie van de versobering en de alternatieve vormen van ondersteuning die hiervoor nodig zijn. Hierdoor ontstaat een nadeel van € 98.000. 682A Aanvullende financiering Jeugdbescherming Noord Op basis van de meerjarenbegroting van Jeugdbescherming Noord is eenmalig een aanvullende investering vereist. De verwachting is dat vanaf 2028 conform landelijk tarief gewerkt zal kunnen worden. 78 Baten Mutaties vanuit de kaderbrief 2027-2030 520 Sportparken verhuur gebruik sporthallen en -terreinen De opbrengsten uit verhuur van sporthallen, eerder begroot op € 76.000, worden op basis van de realisatie bijgesteld naar € 104.000. Voor de verhuur van sportterreinen, eerder begroot op € 26.000, wordt dit op basis van de realisatie bijgesteld naar € 28.000. Dit bij elkaar leidt tot € 30.000 aan hogere inkomsten. 630 BUIG (Rijksbijdrage bijstand) Zie toelichting bij taakveld 630 onder de lasten. Beleidsindicatoren Als gemeente zijn we verplicht om een set met beleidsindicatoren op te nemen in de begroting. Hieronder vindt u de meest recente cijfers die op dit programma van toepassing zijn. De gegevens zijn gepubliceerd op www.waarstaatjegemeente.nl/. 06 Sociaal en Maatschappelijk Beleidsindicator Eenheid Jaar De Wolden Nederland Bron Absoluut verzuim per 1.000 2024 2,1 6,7 DUO/Ingrado leerlingen Achterstand onder jeugd - % 2024 3 6 CBS - Jeugdmonitor Kinderen in uitkeringsgezin Werkloze jongeren % 2024 1 2 DUO/Ingrado Cliënten met een per 10.000 2025 610 720 CBS - Gemeentelijke maatwerkarrangement Wmo inwoners Monitor Sociaal Domein Wmo Demografische druk % 2026 71,3 88,3 CBS - Bevolkingsstatistiek - bewerking ABF Jongeren met een delict voor de % 2023 1 1 CBS - Jeugdmonitor rechter Jongeren met jeugdbescherming % 2024 0,7 1 CBS - Indicatoren (aandeel jongeren tot 18 jaar) jeugdzorg in natura Jongeren met jeugdhulp (aandeel % van alle 2025 11,2 13,7 CBS - Indicatoren jongeren tot 18 jaar) jongeren tot 18 jeugdzorg in natura jaar Jongeren met jeugdreclassering % 2025 0,4 x CBS - Indicatoren (aandeel jongeren van 12 tot 23 jeugdzorg in natura jaar) Lopende re- per 10.000 2025 206,9 217,8 CBS - Re-integratie integratievoorzieningen inwoners van 15-64 jaar Niet-sporters % 2024 47,3 42,5 Gezondheidsmonitor volwassenen (en ouderen), GGD’en, CBS en RIVM Personen met een per 10.000 2025 121,6 281,2 CBS - Personen met bijstandsuitkering inwoners een bijstandsuitkering naar soort uitkering Relatief verzuim per 1.000 2024 15 28 DUO/Ingrado leerlingen Voortijdige schoolverlaters zonder %v 2024 1,8 2,3 DUO/Ingrado startkwalificatie (vsv-ers) 79 Beleidsindicator Omschrijving indicator Absoluut verzuim "Het aantal leer- of kwalificatieplichtige jongeren dat absoluut verzuimer is (geweest) gedurende het schooljaar: de jongere is niet ingeschreven bij een onderwijsinstelling en beschikt niet over een vrijstelling. Bij de periode aanduiding wordt bij jaar (t) het schooljaar (t-1 en t) bedoeld. Achterstand onder jeugd - Percentage kinderen tot 18 jaar die in een gezin leven dat van een Kinderen in uitkeringsgezin bijstandsuitkering moet rondkomen. Bijstandshuishouden is een huishouden waarvan minimaal één lid een bijstandsuitkering ontvangt. Onder bijstand wordt hier uitkeringen aan huishoudens op grond van de Wet werk en bijstand (WWB, tot 2015) en de Participatiewet (vanaf 2015) en het Besluit bijstandsverlening zelfstandigen 2004 (Bbz) verstaan. Tot en met 2015 zijn de cijfers van deze indicator afkomstig van het Verwey-Jonker Instituut - Kinderen in Tel. De cijfers vanaf 2016 zijn afkomstig van het CBS. Werkloze jongeren Personen van 16 t/m 22 jaar die als werkzoekende staan ingeschreven bij het UWV WERKbedrijf en tegelijkertijd geen baan hebben als werknemer volgens de Polisadministratie. Tot en met 2015 zijn de cijfers van deze indicator afkomstig van het Verwey-Jonker Cliënten met een Aantal per 10.000 inwoners in de betreffende bevolkingsgroep. Een maatwerkarrangement Wmo maatwerkarrangement is een vorm van specialistische ondersteuning binnen het kader van de Wmo. Voor de Wmo-gegevens geldt dat het referentiegemiddelde gebaseerd is op 327 deelnemende gemeen Demografische druk Het aantal personen van 0 tot 20 jaar én 65 jaar of ouder per honderd personen van 20 tot 65 jaar. Jongeren met een delict voor de Het percentage jongeren (12 t/m 21 jaar) dat met een delict voor de rechter is rechter verschenen. Tot en met 2015 zijn de cijfers van deze indicator afkomstig van het Verwey-Jonker Instituut - Kinderen in Tel. De cijfers vanaf 2016 zijn afkomstig van het CBS. Jongeren met jeugdbescherming "in percentage van alle jongeren tot 18 jaar, per 1 januari (aandeel jongeren tot 18 jaar) Jeugdbescherming is een maatregel die de rechter dwingend oplegt. Dat gebeurt als een gezonde en veilige ontwikkeling van een kind of jeugdige wordt bedreigd en vrijwillige hulp niet of niet voldoende helpt. Een kind of jongere wordt dan 'onder toezicht gesteld' of ‘onder voogdij geplaatst’." Jongeren met jeugdhulp (aandeel "in percentage van alle jongeren tot 18 jaar, per 1 januari jongeren tot 18 jaar) Hulp en zorg zoals deze bedoeld en beschreven is in de Jeugdwet (2014), en in natura door de zorgaanbieder is geleverd. PGB gefinancierde hulp en zorg valt hier dus buiten. Het betreft hulp en zorg aan jongeren en hun ouders bij psychische, psychosociale en of gedragsproblemen, een verstandelijke beperking van de jongere, of opvoedingsproblemen van de ouders. Zorg in Natura wordt direct vergoed aan de zorgverlener zonder tussenkomst van de zorggebruiker. In het kader van de jeugdzorg betekent dit dat de hulp rechtstreeks door de gemeente wordt vergoed. Persoonsgebonden budget (PGB)is een geldbedrag waarmee de zorggebruiker zelf zorg, begeleiding, hulp, hulpmiddelen of voorzieningen in kan kopen. Deze wordt verstrekt via de Sociale verzekeringsbank (SVB) maar is ook afkomstig van de gemeente." Jongeren met jeugdreclassering "in percentage van alle jongeren in de leeftijd van 12 tot 23 jaar, per 1 januari (aandeel jongeren van 12 tot 23 Jeugdreclassering is een combinatie van begeleiding en controle voor jongeren jaar) vanaf 12 jaar, die voor hun 18e verjaardag met de politie of leerplichtambtenaar in aanraking zijn geweest en een proces-verbaal hebben gekregen. Indien de persoonlijkheid van de dader of de omstandigheden waaronder de overtreding of het misdrijf is begaan daartoe aanleiding geven, bijvoorbeeld bij jongvolwassenen met een verstandelijke beperking, kan het jeugdstrafrecht eveneens worden toegepast op jongvolwassenen in de leeftijd 18 tot en met 22 jaar. De jongere krijgt op maat gesneden begeleiding van een jeugdreclasseringswerker om te voorkomen dat hij of zij opnieuw de fout ingaat. Jeugdreclassering kan worden opgelegd door de kinderrechter of de officier van Justitie. Jeugdreclassering kan ook op initiatief van de Raad voor de Kinderbescherming in het vrijwillige kader worden opgestart." Lopende re- Het aantal re-integratievoorzieningen, per 10.000 inwoners in de leeftijd van 15-64 integratievoorzieningen jaar. Niet-sporters Het percentage niet-wekelijkse sporters t.o.v. de bevolking van 19 jaar en ouder. Bevolking van 19 jaar en ouder dat niet minstens één keer per week aan sport doet. Personen met een Het aantal personen met een uitkering op grond van de Wet werk en bijstand bijstandsuitkering (WWB, t/m 2014) en de Participatiewet (vanaf 2015). De uitkeringen (leefgeld) aan personen in een instelling, de elders verzorgden, zijn niet inbegrepen. Ook de uitkeringen aan dak- en thuislozen zijn niet inbegrepen. 80 Beleidsindicator Omschrijving indicator Relatief verzuim "Het aantal leer- of kwalificatieplichtige leerlingen (per 1.000 leerlingen) waarbij sprake is van meer dan 16 uur ongeoorloofd verzuim gedurende 4 opeenvolgende lesweken. Bij de periode aanduiding wordt bij jaar (t) het schooljaar (t-1 en t) bedoeld. Voortijdige schoolverlaters zonder "Vsv’ers zijn jongeren van 12 tot 23 jaar die zonder startkwalificatie het onderwijs startkwalificatie (vsv-ers) verlaten. Een startkwalificatie is een havo of vwo diploma of minimaal een mbo-2 diploma. Het vsv-percentage staat voor het aantal vsv’ers als percentage van het aantal onderwijsdeelnemers die aan het begin van het schooljaar ingeschreven staan. Bij de periode aanduiding wordt bij jaar (t) het schooljaar (t-1 en t) bedoeld. Betrokkenheid verbonden partijen De volgende verbonden partijen dragen bij aan uitvoering van dit programma en het realiseren van de programmadoelen: • Gemeentelijke Gezondheidsdienst Drenthe • Jeugdhulpregio Drenthe • Werkvoorzieningschap Stark Voor meer informatie over de wijze waarop en het financiële belang wordt verwezen naar de paragraaf Verbonden partijen. Beleidsdocumenten Sport • Sportnota 'Sport en Bewegen in De Wolden': 'Versterken, Verbinden en Verzilveren' 2019-2023 • Beleidsregels Subsidie Sport- en Beweegstimulering en Jeugdleden gemeente De Wolden 2025 • Lokaal Woldens Sportakkoord 2.0 Cultuur • Cultuurvisie Het platteland als podium • Subsidieregeling muziekverenigingen en jeugdkoren De Wolden • Subsidieregeling Naoberschapsfonds Werk • Kadernota Sociaal Domein • Beleidsplan Re-integratie 2015 • Beleidsuitvoeringsplan Participatiewet • Afstemmingsverordening 2020 • Re-integratieverordening 2020 Jeugdhulp • Verordening jeugdhulp De Wolden 2022 • Beleidsregels jeugdhulp gemeente De Wolden 2022 • De Woldense Hervormingsagenda Jeugd (2026) • Regiovisie Gespecialiseerde Jeugdhulp Drenthe 2026 - 2030 Onderwijs • Onderwijs Jeugd Agenda 2026 • Beleidsplan voor- en vroegschoolse educatie Gemeente De Wolden 2024 • Verordening gemeentelijke kindregelingen De Wolden 2017 • Beleid gemeentelijke taken uitvoering Wet kinderopvang Gemeente De Wolden 2025 • Beleidsregel Wet kinderopvang De Wolden 2025 • Beleidsregels bekostiging Leerlingenvervoer 2022 • Verordening leerlingenvervoer 2022 • Beleidsregel bekostiging gymnastiekruimte voor basisonderwijs gemeente De Wolden 2015 • Integraal Huisvestingsplan gemeente De Wolden 2023 81 Financiële zelfredzaamheid • Kadernota Sociaal Domein • Afstemmingsverordening • Individuele inkomens en studietoeslag De Wolden • Wijzigingsverordening Individuele Inkomens- en Studietoeslag 2022 • Verordening verrekening bestuurlijke boete bij recidive De Wolden • Beleidsregels terug- en invordering De Wolden 2018 • Beleidsregels bijzondere bijstand en minimabeleid 2022 • Beleidsregels Sociale Participatie 2022 • Beleidsregels algemene bijstand De Wolden 2019 • Beleidsregels Kindpakket 2019 • Beleidsregels woonsituatie 2019 82 Leefomgeving en beheer 'Ook in de basis blijven we investeren in wat ertoe doet: een veilige, gezonde en leefbare omgeving, met oog voor onze dorpen en slim gebruik van onze middelen.' Programmahouder: Rudi Hooch Antink 83 Wat speelt er in De Wolden? De openbare ruimte is de basis voor prettig wonen, werken, reizen en recreëren. Tegelijkertijd komen hier steeds meer ontwikkelingen samen, zoals woningbouw, klimaatverandering, biodiversiteit, de energietransitie, verkeersveiligheid en toegankelijkheid. Het aantal gemeentelijke wegen, fietspaden, riolen, bruggen, groenvoorzieningen en andere eigendommen groeit bovendien. Een deel daarvan veroudert en vraagt om onderhoud of vervanging. We moeten daarom keuzes maken over kwaliteit, veiligheid, uitvoerbaarheid en betaalbaarheid. Door werkzaamheden meer in samenhang te plannen, kunnen we risico’s eerder signaleren en kosten en overlast zoveel mogelijk beperken. Wegen, mobiliteit en bereikbaarheid De Wolden heeft veel wegen, fiets- en voetpaden die de dorpen verbinden met voorzieningen, bedrijven en de regio. Goede bereikbaarheid en verkeersveiligheid zijn belangrijk voor de leefbaarheid en economie. Verouderde infrastructuur, woningbouw, meer fietsverkeer en nieuwe vormen van vervoer vragen om keuzes. Daarbij kijken we ook naar schoolroutes, fietsverbindingen, toegankelijkheid en parkeren. De evaluatie van het Gemeentelijk Verkeer- en Vervoerplan 2020–2029 bepaalt mede de koers voor mobiliteit, verkeersveiligheid, fietsen, parkeren en bereikbaarheid. Het langjarige onderhoudscontract voor wegen en fietspaden biedt op basis van areaal, kwaliteit en feitelijke onderhoudsbehoefte een basis voor planmatig onderhoud en het terugdringen van achterstanden. Ook onderzoeken we parkeernormen voor nieuwe ontwikkelingen. Water, riolering en klimaat Een goed werkend water- en rioleringssysteem is belangrijk voor de volksgezondheid en het voorkomen van wateroverlast. We voeren het Riolering- en Waterprogramma 2023–2028 uit. De gegevens over riolering en water zijn nog niet overal actueel en volledig. Daarom verbeteren we deze informatie. Door klimaatverandering krijgen we vaker te maken met hevige regen, droogte en hitte. Bij woningbouw, reconstructies en onderhoud houden we hier steeds meer rekening mee en combineren we werkzaamheden waar mogelijk met klimaatmaatregelen. Groen, natuur en biodiversiteit Groen, bomen, bermen en landschappelijke elementen zijn belangrijk voor de identiteit van De Wolden, de natuur, gezondheid, verkoeling, wateropvang en recreatie. We verbeteren het beheer en actualiseren beheerplannen en gegevens. Ecologisch beheer wordt steeds meer onderdeel van regulier onderhoud. Met het Soortenmanagementplan houden we rekening met beschermde dieren. Ook onderzoeken we wat de Europese Natuurherstelverordening betekent voor beleid, beheer en monitoring. Openbare verlichting Openbare verlichting draagt bij aan verkeersveiligheid, sociale veiligheid en leefbaarheid. Tegelijkertijd willen we energie besparen, lichthinder beperken en rekening houden met natuur. De visie op openbare verlichting geeft richting aan een slimmere en energiezuinigere inzet van verlichting. Bij het opstellen ervan zijn inwoners en ondernemers betrokken. De conceptvisie wordt naar verwachting eind 2026 aan de gemeenteraad voorgelegd. Woningbouw en ruimtelijke ontwikkeling Nieuwe woningen en andere ontwikkelingen vragen om wegen, groen, water, riolering, verlichting en parkeerplaatsen en brengen ook structurele beheer- en onderhoudskosten met zich mee. Daarom brengen we deze gevolgen vroegtijdig in beeld. Met grondbeleid, afspraken over kosten en het Handboek Inrichting Openbare Ruimte sturen we op aantrekkelijke, toegankelijke en goed te beheren wijken en buurten. Ook onderzoeken we hoe kosten van voorzieningen buiten een bouwlocatie kunnen worden verdeeld. Als marktpartijen een gewenste ontwikkeling niet oppakken, kan de gemeente per locatie een actievere rol overwegen. Energie-infrastructuur en de ondergrond De uitbreiding van het elektriciteitsnet vraagt om meer kabels, leidingen en voorzieningen. Daardoor wordt het onder de grond steeds drukker en ontstaat meer concurrentie met riolering, bomen, water en andere voorzieningen. Vroege afstemming met netbeheerders is daarom belangrijk. Waar mogelijk combineren we werkzaamheden om schade, overlast en dubbel werk te voorkomen. 84 Spelen en ontmoeten In 2027 herzien we het speelruimtebeleid. We kijken naar veilige, toegankelijke, aantrekkelijke en betaalbare speelplekken voor verschillende leeftijden. Waar mogelijk verbinden we spelen met groen, bewegen, ontmoeten, klimaatmaatregelen en biodiversiteit. Begraven De gemeenteraad heeft in december 2025 besloten een natuurbegraafplaats in Ruinen te realiseren. Hiermee komt een extra vorm van begraven beschikbaar die aansluit bij de behoefte aan een natuurlijke en blijvende laatste rustplaats. Bij de voorbereiding kijken we naar landschappelijke inpassing, bereikbaarheid, toegankelijkheid, natuurwaarden en beheer. Vanaf 2027 houden we rekening met investerings- en beheerkosten en verwachte opbrengsten uit natuurbegraven. Tegelijkertijd kunnen de inkomsten uit reguliere grafrechten afnemen. Dienstverlening en beheerinformatie Inwoners verwachten een goed onderhouden openbare ruimte en een duidelijke reactie op meldingen en vragen. Actuele beheerinformatie, eenduidige werkprocessen en een goede registratie helpen ons beter te sturen op kwaliteit, doorlooptijden en de inzet van mensen en middelen. Ook werken we aan duidelijke servicenormen, zodat inwoners weten wat zij van de gemeente mogen verwachten en waar ruimte is voor eigen initiatief. Grondzaken Met het grondbeleid kan de gemeente invloed uitoefenen op ruimtelijke ontwikkelingen. Per ontwikkeling bepalen we welke rol passend is: mogelijk maken, samenwerken met marktpartijen of zelf grond aankopen en ontwikkelen. Daarbij kijken we naar maatschappelijke doelen, financiële haalbaarheid, risico’s en de mogelijkheden om gemeentelijke kosten bij ontwikkelende partijen in rekening te brengen. Maatschappelijk vastgoed De gemeente bezit ongeveer 95 gebouwen met samen circa 60.000 vierkante meter vloeroppervlak, waaronder scholen, sportaccommodaties, het gemeentehuis en de gemeentewerf. Deze gebouwen ondersteunen sport, onderwijs, cultuur en ontmoeting en zijn belangrijk voor sterke dorpen. Een deel nadert het einde van de technische of functionele levensduur. Tegelijkertijd stijgen bouw- en onderhoudskosten, verandert het gebruik en vragen verduurzaming en veranderende wet- en regelgeving om investeringen. De Vastgoedvisie 2026–2035 en het Strategisch Accommodatieplan geven richting aan eigendom, verhuur, onderhoud, verduurzaming en het eventueel afstoten van gebouwen. Dorpshuizen Dorpshuizen zijn belangrijke plekken voor ontmoeting, activiteiten en ondersteuning. Er is nog geen brede gemeentelijke visie op hun toekomst; het huidige beleid bestaat vooral uit een subsidieregeling voor onderhoud. Daarom ontwikkelen we samen met de dorpshuizen een nieuwe visie, met aandacht voor hun maatschappelijke functie, verduurzaming en mogelijke rol als noodsteunpunt. De visie wordt naar verwachting eind 2026 aan de gemeenteraad voorgelegd. Nieuwkomers Opvang van Oekraïense ontheemden De gemeente is verantwoordelijk voor de opvang van Oekraïense ontheemden. De Wolden heeft de opdracht om 382 opvangplekken te realiseren; op dit moment zijn er 200. De aanvullende opgave blijft daarmee bestaan. Vanaf 1 januari 2027 verandert de bekostiging; de financiële gevolgen hiervan zijn nog niet verwerkt in de begroting. Opvang van asielzoekers Volgens de Spreidingswet heeft De Wolden de taak om 50 alleenstaande minderjarige vreemdelingen op te vangen. Deze opvang is in 2026 niet gerealiseerd en de opgave blijft vooralsnog bestaan. De definitieve taakstelling voor de volgende periode is nog niet vastgesteld. Daarnaast zijn er drie kleinschalige opvanglocaties met samen 42 plaatsen, die in 2026 zijn omgezet naar duurzame gemeentelijke opvang. De overeenkomst met het COA loopt tot en met 31 december 2028. Huisvesting en inburgering statushouders Voor statushouders moet de gemeente huisvesting en ondersteuning bij de inburgering bieden. Een woning en de Nederlandse taal zijn belangrijke eerste stappen naar zelfstandigheid. Taal, vervoer en het ontbreken van een sociaal netwerk kunnen deelname aan werk, onderwijs en voorzieningen bemoeilijken. Tegelijkertijd bieden de sterke dorpen, verenigingen, werkgevers, vrijwilligers en het naoberschap kansen om nieuwe inwoners sneller hun plek te laten vinden. 85 Wat willen we bereiken? We werken aan een veilige, bereikbare, aantrekkelijke en toekomstbestendige leefomgeving waarin maatschappelijke ambities, kwaliteit, uitvoerbaarheid en betaalbaarheid met elkaar in balans zijn. Veiligheid • Wegen, fiets- en voetpaden, bruggen, verlichting, riolering en groen zijn veilig en bruikbaar. • We plannen beheer, onderhoud en vervanging zoveel mogelijk vooruit. • We voorkomen achterstallig onderhoud en onnodig hoge kosten. Klimaat • We houden bij de inrichting en het beheer rekening met wateroverlast, droogte, hitte en biodiversiteit. • We benutten onderhoud en vervanging om de openbare ruimte waar mogelijk groener en klimaatbestendiger te maken. • We wegen duurzaamheid en energiegebruik mee bij nieuwe plannen en bij het beheer van bestaande voorzieningen. Bereikbaarheid • Dorpen, voorzieningen en bedrijven blijven goed bereikbaar. • We werken aan veilige wegen, oversteekplaatsen en fiets- en wandelverbindingen. • Bij woningbouw en andere ontwikkelingen houden we vanaf het begin rekening met verkeer en vervoer. Ontwikkeling • Bij nieuwe ontwikkelingen brengen we vooraf in beeld welke voorzieningen nodig zijn en wat toekomstig beheer en onderhoud kosten. • We houden vanaf het begin rekening met bereikbaarheid, parkeren, water, riolering en groen. • We kiezen voor een inrichting die ook op langere termijn goed te beheren en betaalbaar is. Beheer • We plannen beheer, onderhoud, vervanging en nieuwe investeringen in samenhang. • Waar mogelijk combineren we werkzaamheden. Daarmee beperken we kosten en overlast. • We maken keuzes op basis van veiligheid, kwaliteit, risico’s, levensduur en het beschikbare budget. Informatie • We verbeteren onze gegevens over wegen, riolering, groen, gebouwen en andere gemeentelijke eigendommen. • We brengen onderhoudsachterstanden, risico’s en toekomstige investeringen goed in beeld. • Zo kunnen college en gemeenteraad goed bepalen wat prioriteit krijgt en hoeveel geld daarvoor nodig is. Toegankelijkheid • De openbare ruimte is zo veel mogelijk veilig en bruikbaar voor iedereen. • We nemen toegankelijkheid vanaf het begin mee bij plannen en projecten. • We houden rekening met verschillende gebruikers, onder wie kinderen, ouderen en mensen met een beperking. Dienstverlening • We handelen meldingen professioneel af en communiceren duidelijk over werkzaamheden. • We betrekken inwoners, ondernemers en maatschappelijke organisaties op tijd bij plannen die hun omgeving raken. • We benutten waar mogelijk lokale kennis, dorpsvisies en initiatieven bij beheer en investeringen. • We maken duidelijk wat inwoners van de gemeente mogen verwachten en waar ruimte is voor eigen initiatief. 86 Grondzaken • We zetten het gemeentelijk grondbeleid doelgericht in om woningbouw en andere gewenste ruimtelijke ontwikkelingen mogelijk te maken. • Per ontwikkeling bepalen we welke rol van de gemeente het beste past. • We houden daarbij rekening met maatschappelijke doelen, kosten en financiële risico’s. Vastgoed • In ieder dorp blijft een passend basisniveau van voorzieningen aanwezig. Daarbij houden we rekening met de schaal en behoeften van het dorp. • We zijn alleen eigenaar van gebouwen als dat voor langere tijd nodig is voor een wettelijke taak, een gemeentelijk doel of onze eigen organisatie. • Onze gebouwen zijn goed bereikbaar, toegankelijk en bruikbaar voor verschillende groepen, met bijzondere aandacht voor jongeren, ouderen en mensen met een beperking. • We streven naar eerlijke en betaalbare huren. Daarbij maken we duidelijk onderscheid tussen huur en subsidie. • De gemeentelijke gebouwen zijn in 2040 energieneutraal en aardgasvrij. • Waar dat mogelijk en wenselijk is, combineren we functies en laten we organisaties gebouwen delen. Zo worden accommodaties beter benut en blijven ze betaalbaar. • We onderhouden onze gebouwen sober en doelmatig. Daarbij brengen we de kosten voor meerdere jaren in beeld en komen we gemaakte afspraken na. Dorpshuizen • Dorpshuizen blijven ook in de toekomst belangrijke plekken voor ontmoeting en activiteiten. • We maken samen met de dorpshuizen duidelijk welke maatschappelijke functie zij vervullen. • We maken duidelijk wat dorpshuizen van de gemeente mogen verwachten en hoe we omgaan met onderhoud, verduurzaming, financiering en hun mogelijke functie als noodsteunpunt. Opvang • We nemen onze verantwoordelijkheid voor de opvang van mensen die bescherming en veiligheid zoeken. • We bieden een passende plek en stimuleren deelname aan de samenleving. • We doen dit zorgvuldig en menselijk, binnen de wettelijke kaders en met aandacht voor wat de dorpen kunnen dragen. Inburgering • We willen dat statushouders zo snel mogelijk zelfstandig en volwaardig meedoen in De Wolden. • Een woning en het leren van de Nederlandse taal vormen hiervoor de basis. • Wie kan werken, begeleiden we zo snel mogelijk naar betaald en duurzaam werk. • Als betaald werk nog niet mogelijk is, stimuleren we deelname via vrijwilligerswerk, verenigingen of andere maatschappelijke activiteiten. • We moedigen statushouders aan om de Nederlandse taal in de praktijk te gebruiken, een sociaal netwerk op te bouwen en steeds zelfstandiger hun weg te vinden. • Onze ambitie is dat statushouders niet alleen in De Wolden wonen, maar hier ook werken, meedoen, mensen leren kennen en zich thuis voelen. 87 Wat willen we daarvoor doen? Beheer • We stemmen beheer, onderhoud, vervanging en investeringen beter op elkaar af. • We combineren werkzaamheden aan wegen, riolering, groen, verlichting en bruggen waar mogelijk. • We actualiseren beheerplannen en gegevens en werken toe naar één meerjarige planning. • Zo kunnen we werkzaamheden doelmatig uitvoeren en overlast beperken. Energie • We overleggen vroegtijdig met netbeheerders over nieuwe kabels, leidingen en energievoorzieningen. • We stemmen hun werkzaamheden af op gemeentelijk onderhoud en ruimtelijke ontwikkelingen. • Zo houden we de openbare ruimte bereikbaar, veilig en beheerbaar en voorkomen we zoveel mogelijk schade en dubbel werk. Beheerplan • We stellen samen met inwoners, dorpsbelangen, ondernemers en maatschappelijke organisaties een integraal beheerplan op. • Daarin leggen we vast welke kwaliteit we nastreven, welke werkzaamheden nodig zijn en welke prioriteiten we stellen. • We brengen ook de financiële gevolgen in beeld. • Het beheerplan vormt de basis voor de meerjarige planning van onderhoud, vervanging en investeringen. Informatie • We actualiseren gegevens over gemeentelijke eigendommen en voorzieningen. • We verbeteren inspecties en beheerinformatie. • Zo krijgen we goed zicht op kwaliteit, risico’s, onderhoudsachterstanden en toekomstige investeringen. • Dit helpt het college en de gemeenteraad om goed onderbouwde keuzes te maken. Wegen • We onderhouden wegen, fiets- en voetpaden en verkeersvoorzieningen planmatig. • Met het meerjarige onderhoudscontract voor wegen werken we onderhoudsachterstanden stap voor stap weg. • Waar mogelijk combineren we wegenonderhoud met werkzaamheden aan riolering, groen en klimaatmaatregelen. Bruggen • In 2027 stellen we een beheerplan op voor bruggen en andere civiele kunstwerken. • Op basis van inspecties bepalen we waar onderhoud, renovatie of vervanging nodig is en wat prioriteit heeft. • Grote investeringen nemen we op in het meerjaren investeringsprogramma. Verkeer • In 2027 bespreken we de evaluatie van het Gemeentelijk Verkeer- en Vervoerplan 2020–2029 met de gemeenteraad. • Op basis daarvan bepalen we de koers voor mobiliteit, bereikbaarheid en verkeersveiligheid. • We blijven uitvoering geven aan de Fietsnota. • Bij woningbouw en andere ruimtelijke ontwikkelingen houden we vanaf het begin rekening met bereikbaarheid, parkeren, toegankelijkheid en verkeersveiligheid. 88 Water • We voeren het Riolering- en Waterprogramma uit. • In 2027 en 2028 ligt de nadruk op het actualiseren van gegevens over riolering en water. • Daarmee krijgen we een betrouwbaar beeld van de staat en werking van het stelsel en van toekomstige investeringen. • We combineren onderhoud en vervanging zoveel mogelijk met werkzaamheden aan wegen en groen en met klimaatmaatregelen. • Daarbij besteden we aandacht aan wateropvang, het afkoppelen van regenwater, droogte en wateroverlast. Klimaat • Bij beheer, onderhoud, vervanging en gebiedsontwikkeling houden we structureel rekening met klimaatverandering. • We nemen maatregelen om water op te vangen en in de bodem te laten zakken. • We zorgen waar mogelijk voor meer groen en verkoeling. • We werken samen met de Fluviuspartners aan regionale en lokale maatregelen. Biodiversiteit • We actualiseren onze beheerplannen en gegevens over groen en bomen. • Biodiversiteit en ecologisch beheer maken we vast onderdeel van het reguliere onderhoud. • We voeren de monitoring uit die hoort bij het Soortenmanagementplan. • We houden rekening met nieuwe regels voor natuurherstel. • In 2027 brengen we verder in beeld wat landelijke en Europese regels betekenen voor biodiversiteit, ecologie, natuurherstel en klimaatadaptatie. • Waar nodig vertalen we deze regels naar beleid, monitoring, beheer en de benodigde inzet van medewerkers en middelen. Verlichting • We voeren de visie op openbare verlichting en het meerjarige onderhoudscontract uit. • We werken toe naar energiezuinige, slimme en toekomstbestendige verlichting. • Daarbij zoeken we een goede balans tussen veiligheid, leefbaarheid, energiegebruik, lichthinder, biodiversiteit en betaalbaar beheer. Inrichting • Bij woningbouw en andere ontwikkelingen brengen we vooraf in beeld welke voorzieningen nodig zijn en wat toekomstig beheer, onderhoud en vervanging kosten. • In 2027 werken we het Handboek Inrichting Openbare Ruimte verder uit. • Daarin komen duidelijke eisen voor onder meer toegankelijkheid, klimaatbestendigheid, biodiversiteit, levensduur en beheerbaarheid. • Zo zorgen we ervoor dat nieuwe openbare ruimte ook op langere termijn goed en betaalbaar te onderhouden is. Spelen • In 2027 leggen we het geactualiseerde speelruimtebeleid voor aan de gemeenteraad. • We brengen de kwaliteit, spreiding, veiligheid en toegankelijkheid van speelplekken in beeld. • We kijken ook naar toekomstig onderhoud en vervanging. • Waar mogelijk combineren we spelen met groen, bewegen, ontmoeten en klimaatmaatregelen. Begraafplaatsen • We beheren de gemeentelijke begraafplaatsen planmatig. • We werken verder aan de natuurbegraafplaats in Ruinen. • Daarbij houden we rekening met bereikbaarheid, toegankelijkheid, landschappelijke inpassing, onderhoud en toekomstige vervanging. Dienstverlening • We verbeteren onze werkprocessen, beheerinformatie en de afhandeling van meldingen. • We communiceren duidelijk over onderhoud en werkzaamheden. • We betrekken inwoners, ondernemers en maatschappelijke organisaties bij plannen voor hun leefomgeving. • Wensen uit dorpsvisies en uitvoeringsagenda’s nemen we waar mogelijk mee in onze planning. 89 Grondzaken • We zetten het gemeentelijk grondbeleid doelgericht in om woningbouw en andere gewenste ruimtelijke ontwikkelingen mogelijk te maken. • Per ontwikkeling bepalen we welke rol van de gemeente het beste past. • Daarbij houden we rekening met maatschappelijke doelen, kosten en financiële risico’s. Vastgoed • We stellen een Strategisch Accommodatieplan op. • Per gebouw bepalen we welke maatregelen nodig zijn, wanneer deze moeten worden uitgevoerd en wat ze kosten. • We brengen verduurzaming, mogelijke verkoop van gebouwen en het huisvestingsplan voor het onderwijs samen in één investeringsplanning voor de lange termijn. • We houden de basis op orde met regelmatige inspecties, actuele onderhoudsplannen en sober en doelmatig onderhoud. • Verduurzaming voeren we waar mogelijk uit op momenten waarop toch al onderhoud nodig is. • We passen het huurprijsbeleid op dezelfde manier toe voor vergelijkbare gebouwen en actualiseren huurovereenkomsten. • Met de dorpen bespreken we welke voorzieningen nodig zijn en welke rol de gemeente, inwoners en organisaties daarbij hebben. • Door dit gesprek op tijd te voeren, kunnen college en gemeenteraad keuzes maken met zicht op alle kosten tijdens de levensduur van een gebouw. Dorpshuizen • We ontwikkelen samen met de dorpshuizen een visie op hun toekomst. • Deze visie vormt de basis voor het nieuwe gemeentelijke beleid. • We maken daarin afspraken over de maatschappelijke functie, onderhoud, verduurzaming, financiering en de mogelijke rol van dorpshuizen als noodsteunpunt. Opvang • We actualiseren het gemeentelijke handelingskader voor de opvang van nieuwkomers, zodat dit beter aansluit bij de huidige maatschappelijke en bestuurlijke situatie. • De opvang van nieuwkomers wordt onderdeel van het gesprek met de dorpen binnen Eigen-Wijs De Wolden. • We voeren de landelijke opvangopgaven uit en stellen daarbij duidelijke lokale voorwaarden. • We kiezen voor kleinschalige en over de gemeente verspreide opvang die past bij de schaal van De Wolden. • Bij belangrijke keuzes over opvanglocaties betrekken we de gemeenteraad op tijd. • We communiceren duidelijk over de opvangopgave en over de rechten en plichten van nieuwkomers. • Vanaf het begin zetten we in op taal, werk, participatie en inburgering, zodat mensen zo snel mogelijk kunnen meedoen. Inburgering • Zodra een statushouder aan De Wolden is gekoppeld, beginnen we waar mogelijk met taal, inburgering, werk en participatie. • We kijken naar de talenten, mogelijkheden, opleiding en werkervaring die iemand meebrengt. • Betaald en duurzaam werk is het uitgangspunt. • Als dat nog niet mogelijk is, zoeken we passende tussenstappen, zoals een opleiding, stage, vrijwilligerswerk of deelname aan een vereniging. • Het leren van de Nederlandse taal verbinden we zoveel mogelijk met de praktijk, bijvoorbeeld op de werkvloer of tijdens vrijwilligerswerk. • We werken hierbij samen met werkgevers, dorpen, verenigingen, vrijwilligers en maatschappelijke organisaties. • We voeren deze aanpak zoveel mogelijk uit binnen de beschikbare budgetten voor inburgering, participatie en begeleiding naar werk. • Bestaande voorzieningen, budgetten en samenwerkingen zetten we zo effectief mogelijk in. • Extra inzet moet aantoonbaar bijdragen aan werk, deelname aan de Woldense samenleving, en blijvende zelfstandigheid. Als daarvoor extra geld nodig is, brengen we dit afzonderlijk in beeld. 90 Wat mag dat kosten? Product Realisatie Begroting Begroting Begroting Begroting Begroting Bedragen x € 1.000 2025 2026 2027 2028 2029 2030 030 Beheer Overige Gebouwen en Gronden 132 164 166 207 207 203 210 Verkeer en Vervoer 3.811 3.733 3.590 3.644 3.646 3.647 250 Openbaar Vervoer 31 28 29 30 30 30 570 Openbaar Groen en (Openlucht) Recrea 3.301 3.063 3.056 3.075 3.083 3.089 610 Samenkracht en Burgerparticipatie 5.745 200 4.700 4.700 4.700 200 650 Arbeidsparticipatie 681 709 721 726 727 727 720 Riolering 2.196 1.730 1.830 1.879 1.914 1.958 750 Begraafplaatsen 454 648 618 615 601 601 820 Grondexploitatie (niet bedrijventerr 2.745 190 1.774 1.396 1.480 1.445 Totaal Lasten 19.096 10.465 16.484 16.272 16.388 11.900 030 Beheer Overige Gebouwen en Gronden -123 -43 -43 -43 -43 -43 210 Verkeer en Vervoer -439 -90 -140 -140 -140 -140 250 Openbaar Vervoer 570 Openbaar Groen en (Openlucht) Recrea -5 -13 -28 -28 -28 -28 610 Samenkracht en Burgerparticipatie -5.492 -200 -4.800 -4.800 -4.800 -200 650 Arbeidsparticipatie -30 720 Riolering -2.920 -2.373 -2.498 -2.548 -2.598 -2.650 750 Begraafplaatsen -298 -300 -408 -408 -408 -408 820 Grondexploitatie (niet bedrijventerr -2.523 -1.578 -1.198 -1.282 -1.246 Totaal Baten -11.830 -3.019 -9.495 -9.165 -9.299 -4.715 030 Beheer Overige Gebouwen en Gronden 9 120 123 164 164 159 210 Verkeer en Vervoer 3.372 3.643 3.450 3.503 3.505 3.507 250 Openbaar Vervoer 31 28 29 30 30 30 570 Openbaar Groen en (Openlucht) Recrea 3.296 3.050 3.029 3.047 3.055 3.062 610 Samenkracht en Burgerparticipatie 253 -100 -100 -100 650 Arbeidsparticipatie 651 709 721 726 727 727 720 Riolering -724 -643 -668 -668 -685 -692 750 Begraafplaatsen 155 348 210 207 193 193 820 Grondexploitatie (niet bedrijventerr 222 190 196 198 198 198 Totaal Saldo 7.265 7.445 6.990 7.107 7.087 7.184 91 Taakvelden: 030 Beheer overige gebouwen en gronden 210 Verkeer en vervoer 250 Openbaar vervoer 570 Openbaar Groen en (Openlucht) Recreatie 650 Arbeidsparticipatie 720 Riolering 750 Begraafplaatsen 820 Grondexploitatie (niet bedrijventerreinen) Omschrijving Categorie 2027 2028 2029 2030 bedragen x € 1.000 "+" = nadeel, "-" = voordeel Lasten Mutaties vanuit kaderbrief 2027-2030 210 Onderhoud wegen 2 PM PM PM PM 210 Onderhoud zuidelijke ontsluitingsweg Ruinerwold 3 - 25 25 25 210 Kapitaallasten zuidelijke ontsluitingsweg Ruinerwold 3 - 28 28 28 570 Gebiedspromotie Zuid West Drenthe 2 5 5 5 5 570 Streekbeheer 1 6 6 6 6 650 Indexatie Stichting Welzijn de Wolden 1 3 3 3 3 750 Beheerskosten natuurbegraafplaats 3 33 33 33 33 750 Kapitaallasten realisatie natuurbegraafplaats 3 7 7 7 7 54 107 107 107 Aanvullende mutaties 030 Kapitaallasten Aankoop woning Oosterweg 3 1 - 2 2 2 030 Kapitaallasten 1 -3 -3 -3 -8 030 Kostenverdeling (zie programma 8) 1 3 4 4 4 210 Kapitaallasten Voorbereiding herinrichting Westerstraat en 3 - 2 2 2 Meppelerweg (gedeeltelijk) in Ruinen 210 Opstellen beheerplan Civiele kunstwerken 3 15 - - - 210 Besparing op wegen 2 -40 -40 -40 -40 210 Kapitaallasten (zie taakveld 030) 1 -199 -198 -203 -201 210 Kostenverdeling (zie programma 8) 1 17 22 22 22 570 Energielasten markten en evenementen 1 16 16 16 16 570 Kapitaallasten (zie taakveld 030) 1 -9 -9 -9 -2 570 Kostenverdeling (zie programma 8) 1 12 24 24 25 610 Doelgroep Flexibele regeling 1 4.500 4.500 4.500 - 650 Kostenverdeling (zie programma 8) 1 17 23 23 23 720 Storting in voorziening riolering 1 17 25 21 100 720 Kapitaallasten (zie taakveld 030) 1 30 21 21 -14 720 Kostenverdeling (zie programma 8) 1 12 15 15 16 720 Storting in voorziening riool 1 17 25 21 100 750 Kapitaallasten (zie taakveld 030) 1 -7 -6 -6 -7 570/750 Besparingen 2 -60 -60 -60 -60 750 Kostenverdeling (zie programma 8) 1 10 13 13 13 820 Kostenverdeling (zie programma 8) 1 6 8 8 8 4.337 4.359 4.350 -101 Totaal lasten 4.391 4.466 4.457 6 Baten Mutaties vanuit kaderbrief 2027-2030 210 Hogere leges voor het aanleggen en in stand houden van kabels en 2 -50 -50 -50 -50 leidingen 750 Hogere grafrechten begraven 3 -58 -58 -58 -58 -108 -108 -108 -108 Aanvullende mutaties 570 Opbrengsten energieverbruik markten en evenementen 1 -15 -15 -15 -15 610 Doelgroep Flexibele regeling 1 -4.600 -4.600 -4.600 - 720 Hogere opbrengsten riolering 1 -76 -68 -73 -124 750 Hogere opbrengsten begraven 2 -50 -50 -50 -50 -4.741 -4.733 -4.738 -189 Totaal baten -4.849 -4.841 -4.846 -297 Saldo -458 -375 -389 -291 Toelichting op de cijfers 92 Lasten Mutaties vanuit de kaderbrief 2027-2030 210 Onderhoud wegen We zijn bezig met onderhoudsplannen voor onder andere onze wegen. We zijn gestart met een aanbesteding voor het onderhoud van onze wegen. Daar hangt mee samen dat we de opdracht vanuit de raad hebben om een beheerplan voor de wegen op te stellen. Samen met de te gunnen partij voor het onderhoudscontract wordt de komende periode bepaald wat de exacte opgave is om binnen afzienbare tijd de achterstanden in onderhoud en vervanging weg te werken en welke financiële gevolgen dit met zich meebrengt. Wij verwachten uw raad daarover na de zomer te kunnen informeren. Eventuele financiële gevolgen zullen wij vervolgens verwoorden in een kaderbrief voor de begroting 2028 en de jaren daarna. In de begroting is daarom een "PM-post" opgenomen. 210 Onderhoud en kapitaallasten zuidelijke ontsluitingsweg Ruinerwold Het is de planning om in september 2026 te starten met de aanleg van de zuidelijke ontsluitingsweg in Ruinerwold. De raad moet echter nog een besluit nemen over deze investering. Op dit moment gaan we ervan uit dat de realisatie in 2027 wordt afgerond. De aanleg is begroot op € 1.500.000. Het opgenomen bedrag is inclusief interne uren ter waarde van € 80.000. De investering wordt in 60 jaar afgeschreven. De kapitaallasten (rente en afschrijving) zijn begroot op € 28.000. Om deze nieuwe ontsluitingsweg te kunnen onderhouden, moet het onderhoudsbudget met ingang van 2028 structureel worden verhoogd met € 25.000. 210 Onderhoud en kapitaallasten zuidelijke ontsluitingsweg Ruinerwold Om deze nieuwe ontsluitingsweg te kunnen onderhouden, moet het onderhoudsbudget met ingang van 2028 structureel worden verhoogd met € 25.000. 570 Streekbeheer Landschapsbeheer voert al vele jaren met bewoners- en vrijwilligersgroepen werkzaamheden uit op het gebied van landschapsherstel, behoud van het agrarisch cultuurlandschap, groen in en om het dorp en biodiversiteit. In de gemeente De Wolden waren in 2025 wel 64 groepen actief. Hieruit blijkt dat de inwoners van De Wolden het belangrijk vinden dat hun leefomgeving met de kenmerkende landschapselementen en het dorpsgroen behouden blijven. De raad heeft hiervoor in 2025 incidenteel € 6.000 beschikbaar gesteld. In 2024 heeft de Raad een evaluatie van het streekbeheer besproken en daarbij ook groepen en projecten bezocht. De Raad heeft daarop op 24 oktober 2024 besloten dit incidenteel beschikbaar gestelde budget van € 6.000 structureel op te gaan nemen in de begroting. Naar aanleiding hiervan nemen we in deze kaderbrief 2027 de definitieve structurele uitzetting op. 650 Indexatie Stichting Welzijn De Wolden Op basis van de te verwachten kosten- en loonstijgingen voor 2027 en verdere jaren houden we rekening met een stijgingspercentage van 4% voor dit budget, conform OVA-indexatie. Dit komt neer op een verhoging van € 3.000 voor de jaren 2027-2030 op het taakveld 650 'Arbeidsparticipatie'. 750 Beheerskosten natuurbegraafplaats De raad heeft in december 2025 besloten om een natuurbegraafplaats in Ruinen te realiseren. Een onderdeel van dit besluit is om de jaarlijkse extra beheerskosten van € 33.000 mee te nemen in de begroting. 750 Kapitaallasten realisatie natuurbegraafplaats Voor de aanleg van de natuurbegraafplaats is in 2026 een uitvoeringsbudget van afgerond € 254.000 opgenomen. In deze begroting nemen we de kapitaallasten (rente en afschrijving) van € 7.000 op. 93 Aanvullende mutaties 030 kapitaallasten Aankoop woning Oosterweg 3, Zuidwolde Het college heeft besloten de opstallen aan de Oosterweg 3 aan te kopen en het toekomstbestendig gebruik verder te willen onderzoeken. De kapitaallasten die voortvloeien uit de investering zijn opgenomen in de begroting. 030 Kapitaallasten De investeringsplanning (zie ook de bijlage bij de begroting) is geactualiseerd. Hierbij is het afwegingskader voor investeringen betrokken. De geactualiseerde investeringsplanning leidt tot mutaties in de kapitaallasten. Naast de wijzigingen in de investeringsplanning zijn met ingang van 2026 ook de afschrijvingstermijnen, conform de financiële verordening, gewijzigd. In de onderstaande tabel zijn de effecten op de kapitaallasten per programma opgenomen. Met het wijzigen van de afschrijvingstermijnen en de kritische beoordeling van de investeringsplanning zijn ook de stelposten (opgenomen in programma 8) afgewikkeld. Omschrijving 2027 2028 2029 2030 bedragen x € 1.000 "+" = nadeel, "-" = voordeel Lasten 01 Veiligheid en weerbaarheid - - - - 02 Samenwerking en participatie - - - - 03 Ruimte en wonen - - - - 04 Leefbaarheid en welzijn - - - - 05 Economie en duurzaamheid -51 -59 -67 -67 06 Sociaal en maatschappelijk -54 -127 -188 205 07 Leefomgeving en beheer -188 -195 -200 -232 08 Financiën en organisatie 4 5 5 4 Per saldo effect actualisatie investeringsplanning en wijzigen -289 -376 -450 -90 afschrijvingstermijnen op de kapitaallasten Voor een nadere toelichting op de meerjarige investeringen wordt verwezen naar de bijlage bij deze begroting. 210 kapitaallasten Voorbereiding herinrichting Westerstraat en Meppelerweg (gedeeltelijk) in Ruinen Om de herinrichting van de Westerstraat en Meppelerweg (gedeeltelijk) in Ruinen voor te bereiden stellen we voor om in 2027 een voorbereidingskrediet beschikbaar te stellen. In deze begroting nemen we de kapitaallasten (rente en afschrijving) van € 2.000 op vanaf 2028. Voor meer informatie zie Investeringen. 210 Opstellen beheerplan civiele kunstwerken In 2027 willen we een beheerplan voor civiele kunstwerken op gaan stellen. Het voorstel is om in 2027 incidenteel € 15.000 beschikbaar te stellen. Met deze middelen wordt externe deskundigheid ingezet om de beschikbare inspectie- en areaalgegevens te beoordelen en te vertalen naar een risicogestuurde meerjarenprogrammering. Het beheerplan geeft inzicht in de benodigde onderhoudsmaatregelen, prioriteiten, investeringen en financiële gevolgen voor de komende jaren. Eventuele aanvullende structurele onderhoudslasten en vervangingsinvesteringen worden na afronding van het beheerplan via de planning- en controlcyclus afzonderlijk ter besluitvorming voorgelegd. 210 Besparing op wegen Het budget voor specialistische externe advisering is teruggebracht naar € 25.000 (dit betekent een verlaging van het huidige budget met € 40.000). Dit budget wordt vooral ingezet voor verkeerskundige onderzoeken of specialistische adviezen. Mocht blijken dat er meer budget nodig is dan zal op basis van een concreet plan een verzoek tot extra budget worden gedaan. 94 570 Energieverbruik markten en evenementen Met het vaststellen van de standplaatsenregeling De Wolden gaan we de elektriciteit- en netwerkkosten voor standplaatsen transparant in beeld brengen. De elektriciteitskosten worden voor 100% doorbelast aan de standplaatshouders. Van de netwerkkosten wordt 1/3e deel doorbelast; het resterende deel blijft voor rekening van de gemeente. We verhogen structureel de uitgaven met € 16.000 en de inkomsten met € 15.000. 610 Doelgroep Flexibele Regeling De doelgroep flexibele regeling, die vanaf 1 juli 2026 ingaat, vervangt de oude regelingen voor de verschillende doelgroepen, zoals Oekraïense ontheemden, asielzoekers en statushouders. Deze regeling biedt gemeenten meer financiële zekerheid en stimuleert investeringen in gemeentelijke opvanglocaties. Gemeenten kunnen zelf bepalen welke doelgroepen ze op welke locatie willen plaatsen, wat het risico op leegstand vermindert. Daarnaast ontvangen gemeenten een tegemoetkoming voor indirecte kosten, zoals administratie en begeleiding, en kunnen ze daadwerkelijke kosten voor onzelfstandige huisvesting vergoed krijgen. De regeling heeft een looptijd tot en met 4 maart 2030. We verwachten dat we ten opzichte van de huidige situatie meer kosten kunnen declareren bij het Rijk waardoor wij een incidenteel voordeel kunnen realiseren voor 2027, 2028 en 2029 van circa € 100.000. We ramen namelijk € 4.500.000 aan lasten en € 4.600.000 aan baten. 570/750 Besparingen De besparingen houden voornamelijk verband met het kunnen activeren van kosten voor openbaar groen. In de huidige begroting zijn kosten opgenomen welke als investering kunnen worden verantwoord. Hierop wordt vervolgens afgeschreven, waardoor de lasten over meerdere jaren worden verdeeld. Baten Mutaties vanuit de kaderbrief 2027-2030 210 Hogere leges voor het aanleggen en in stand houden van kabels en leidingen Op basis van realisatiecijfers van de afgelopen jaren blijkt dat er meer leges en straatwerkvergoedingen worden ontvangen. De verwachting is dat deze trend de komende jaren doorzet. Om die reden verhogen we de opbrengsten met € 50.000. 750 Hogere grafrechten begraven We verwachten per saldo hogere baten bij natuurbegraven van circa € 58.000. De opbrengsten voor reguliere begraafplaatsen nemen naar verwachting af met € 61.000. De opbrengsten voor natuurbegraven zijn naar verwachting € 119.000 hoger dan begroot. Aanvullende mutaties 570 Energieverbruik markten en evenementen Zie voor een nadere toelichting 570 onder aanvullende mutaties lasten. 610 Doelgroep Flexibele Regeling Zie voor een andere toelichting 610 onder aanvullende mutaties lasten. 750 Hogere grafrechten begraven Zie voor een andere toelichting 750 onder aanvullende mutaties lasten 95 Beleidsindicatoren Voor dit programma zijn geen verplichte landelijke beleidsindicatoren beschikbaar. Om de voortgang op de beleidsdoelen toch inzichtelijk te maken, nemen wij een aantal lokale beleidsindicatoren op. In 2027 voeren wij waar nodig een nulmeting uit. Op basis daarvan kunnen voor de volgende begroting concrete streefwaarden worden bepaald. Leefomgeving en Beheer De Beleidsindicator Eenheid Jaar Nederland Bron Wolden Verhardingen die voldoen aan het % areaal 2027 nulmeting n.v.t. CROW-weginspectie en vastgestelde kwaliteitsniveau gemeentelijk beheersysteem Openbaar groen dat voldoet aan het % areaal 2027 nulmeting n.v.t. Kwaliteitsmetingen en vastgestelde kwaliteitsniveau gemeentelijk beheersysteem Beheerareaal waarvan de basisgegevens % areaal 2027 nulmeting n.v.t Gemeentelijke beheersystemen actueel en volledig zijn Reconstructie- en herinrichtingsprojecten % geschikte 2027 nulmeting n.v.t Projectadministratie en waarin klimaatadaptieve maatregelen zijn projecten uitvoeringsagenda toegepast klimaatadaptatie Meldingen openbare ruimte die binnen de pm 2027 nulmeting n.v.t pm vastgestelde servicenorm zijn afgehandeld Beleidsdocumenten Grondzaken • Nota grondbeleid De Wolden • Grondprijzennotitie 2026 De Wolden Verkeer en vervoer • Gemeentelijk Verkeer- en Vervoer Plan 2020-2029 (Tussentijdse evaluatie in 2026) • Fietsnota 2021-2026 • Wegenlegger 2021 • Beleidsplan Openbare verlichting 2013-2017 (wordt vervangen door het Lichtkwaliteitsplan Openbare verlichting) Wegen en Openbare Ruimte • Kwaliteitsvisie openbare ruimte 2012 • Gladheidbeheersingsplan 2024-2025 • Beleidsnota Probleemsoorten (Flora) • Beleidsnota ecologisch bermbeheer Klimaat, Water en Riolering • Riolering en Waterprogramma De Wolden 2023-2028 • Lokale Adaptatiestrategie Klimaatadaptatie (LAS) en Lokale Uitvoeringsagenda (LUA) 2023-2028 Begraafplaatsen en crematoria • Beheersverordening gemeentelijke begraafplaatsen gemeente De Wolden 2011 • Uitvoeringsvoorschriften gemeentelijke begraafplaatsen • Beleidsregel ‘Begraven op particuliere gronden in de gemeente De Wolden niet toe te staan’ Omgevingsdienst Drenthe • Uitvoerings- en Handhavingsstrategie Milieu Drenthe 2026-2029 (OD Drenthe) 96 Groen • Kwaliteitsvisie openbare ruimte 2012 • Waardevollebomenlijst 2018 • Beleidsnota ecologisch bermbeheer Vastgoed • Vastgoedvisie 2026 - 2035 • Nota Kapitaalgoederen 97 Financiën en organisatie 'De Wolden blijft financieel gezond door discipline en duidelijke keuzes: investeren waar het kan, bijsturen waar het moet.' Portefeuillehouder: Rudi Hooch Antink 98 Wat speelt er in De Wolden? Het onderdeel financiën en organisatie omvat de volgende onderdelen: • algemene dekkingsmiddelen • onvoorziene uitgaven • overhead • mutaties in reserves en • vennootschapsbelasting. Algemene dekkingsmiddelen: het gemeentefonds De inkomsten uit het gemeentefonds vormen een belangrijk deel van de gemeentelijke begroting. De meicirculaire 206 geeft iets meer inkomsten, maar leidt niet tot ruime financiële mogelijkheden. De structurele druk op de begroting blijft groot. De financiële ruimte blijft beperkt en bij het opnemen van nieuw beleid en investeringen zijn keuzes belangrijk. Reserves In dit hoofdstuk geven wij een overzicht van de mutaties in de reserves en lichten we de verschillende onderdelen in het kort toe. Tot de reguliere mutaties worden onder andere gerekend de verrekeningen met de verschillende dekkingsreserves voor de kapitaallasten van in het verleden gedane investeringen. Voorbeelden zijn de bouw van een aantal brede scholen, infrastructurele werken en kunstgrasvelden. Andere mutaties betreffen verschillende onttrekkingen aan bijvoorbeeld de algemene reserve voor diverse incidentele zaken. Voor nadere bijzonderheden en achtergronden verwijzen wij hier ook naar de 'Nota reserves & voorzieningen 2026-2029'. Wat willen we bereiken? Financiën • Een financieel gezonde gemeente zijn en blijven. • Gericht investeren waar dat nodig is. Wat willen we daarvoor doen? Financiën • We herijken ons meerjareninvesteringsplan. • We lichten onze subsidies door en beoordelen of deze bijdragen aan onze doelen. • We scherpen het beleid van reserves en voorzieningen aan. • Onze lokale inkomsten laten we minimaal meestijgen met de prijsontwikkeling. • Bij nieuwe wensen en ontwikkelingen hanteren we het principe 'oud voor nieuw'. 99 Wat mag dat kosten? Het onderdeel financiën en organisatie omvat de algemene dekkingsmiddelen, onvoorziene uitgaven, overhead en vennootschapsbelasting. Deze onderdelen zijn hieronder in totalen opgenomen zodat dit bijdraagt aan het inzicht. Een nadere toelichting op de samenstelling is onder deze tabel opgenomen. Product Realisatie Begroting Begroting Begroting Begroting Begroting Bedragen x € 1.000 2025 2026 2027 2028 2029 2030 Algemene Dekkingsmiddelen -58.886 -58.515 -61.176 -59.114 -58.533 -59.653 Onvoorziene Uitgaven -1 Overhead -10 Totaal Baten -58.897 -58.515 -61.176 -59.114 -58.533 -59.653 Algemene Dekkingsmiddelen 847 1.900 1.569 897 992 1.039 Onvoorziene Uitgaven 18 -238 -1.068 -2.004 -1.458 -762 Overhead 12.046 12.112 13.463 13.734 12.835 12.657 Vennootschapsbelasting 18 15 15 15 15 15 Totaal Lasten 12.929 13.789 13.979 12.642 12.384 12.949 Algemene Dekkingsmiddelen -58.040 -56.615 -59.607 -58.217 -57.540 -58.613 Onvoorziene Uitgaven 17 -238 -1.068 -2.004 -1.458 -762 Overhead 12.036 12.112 13.463 13.734 12.835 12.657 Vennootschapsbelasting 18 15 15 15 15 15 Totaal Saldo -45.969 -44.726 -47.197 -46.472 -46.148 -46.703 Hieronder zijn de verschillende onderdelen waaruit het saldo Financiën en organisatie bestaat nader gespecificeerd naar onderliggende taakvelden. De mutaties die hebben plaatsgevonden op de taakvelden worden nader toegelicht onder de tabel. Product Realisatie Begroting Begroting Begroting Begroting Begroting Bedragen x € 1.000 2025 2026 2027 2028 2029 2030 Algemene Dekkingsmiddelen Baten 050 Treasury -1.202 -992 -1.086 -1.018 -1.004 -997 061 OZB Woningen -3.620 -3.993 -4.166 -4.208 -4.250 -4.292 062 OZB Niet-Woningen -1.604 -1.723 -1.798 -1.816 -1.834 -1.852 070 Algemene Uitkeringen en Overige uitk -51.810 -51.058 -53.366 -51.309 -50.680 -51.747 340 Economische Promotie -650 -749 -760 -764 -764 -764 Lasten 050 Treasury 340 283 334 394 489 536 061 OZB Woningen 180 157 172 173 173 173 062 OZB Niet-Woningen 78 69 71 72 72 72 064 Belastingen Overig 128 127 131 132 132 132 070 Algemene Uitkeringen en Overige uitk 17 1.160 753 18 18 18 340 Economische Promotie 105 104 108 109 109 109 Totaal Algemene Dekkingsmiddelen -58.038 -56.615 -59.607 -58.217 -57.539 -58.612 Onvoorziene Uitgaven Baten 080 Overige Baten en Lasten -1 Lasten 080 Overige Baten en Lasten 18 -238 -1.068 -2.004 -1.458 -762 Totaal Onvoorziene Uitgaven 17 -238 -1.068 -2.004 -1.458 -762 Overhead Baten 040 Overhead -10 Lasten 040 Overhead 12.046 12.112 13.463 13.734 12.835 12.657 Totaal Overhead 12.036 12.112 13.463 13.734 12.835 12.657 Vennootschapsbelasting Lasten 090 Vennootschapsbelasting (VpB) 18 15 15 15 15 15 Totaal Vennootschapsbelasting 18 15 15 15 15 15 Totaal Financien en organisatie -45.967 -44.726 -47.197 -46.472 -46.147 -46.702 100 Taakvelden: 011 Mutaties reserves 040 Overhead 050 Treasury 061 OZB woningen 062 OZB niet-woningen 064 Belastingen overig 070 Algemene uitkeringen en overige uitkeringen 080 Overige baten en lasten 090 Vennootschapsbelasting (VpB) 340 Economische promotie Omschrijving categorie 2027 2028 2029 2030 bedragen x € 1.000 "+" = nadeel, "-" = voordeel Lasten Mutaties vanuit kaderbrief 2027-2030 040 Bijdrage SWO 1 1.500 1.500 1.500 1.500 040 Voldoen aan nieuwe archiefwet 1 47 47 47 47 040 Communicatie 4 10 10 10 10 080 Actualisatie kapitaallasten 2 PM PM PM PM 080 Correctie stelpost nieuwe investeringen 4 - - 208 208 1.557 1.557 1.765 1.765 Aanvullende mutaties 040 Gemeentehuis Zuidwolde 1 8 - - - 040 Definitieve mutatie bijdrage SWO 1 -10 91 -25 -201 040 Personele capaciteit vergunningverlening 1 55 - - - 040 Personele capaciteit vergunningverlening (taakveld 830) 1 -55 - - - 040 Kostenverdeling SWO 1 -402 -537 -536 -541 050 Kapitaallasten (zie programma 7) 1 4 5 5 4 050 Kostenverdeling (zie taakveld 040) 1 1 1 1 1 061 Juridische en uitvoeringskosten hertaxatie OZB-woningen 1 11 11 11 11 061 Kostenverdeling (zie taakveld 040) 1 4 5 5 5 062 Kostenverdeling (zie taakveld 040) 1 2 3 3 3 064 Kostenverdeling (zie taakveld 040) 1 4 5 5 5 070 Stelpost algemene uitkering: uitstel hervormingsagenda jeugd 1 -476 - - - 070 Stelpost algemene uitkering: BCF 4 -319 -319 -319 -319 070 Stelpost algemene uitkering: vrijval saldo 1 17 -6 -6 -6 040 Besparingen 2 -3 -3 -3 -3 070 Kostenverdeling (zie taakveld 040) 1 1 1 1 1 340 Kostenverdeling (zie taakveld 040) 1 3 4 4 4 -1.155 -739 -854 -1.036 Totaal lasten 402 818 911 729 Baten Mutaties vanuit kaderbrief 2027-2030 061/062 Verhogen OZB jaarschijf 2030 1 - - - -186 061/062 Verhogen OZB (niet) woningen 1 -10 -21 -32 - Indexatie algemene dekkingsmiddelen 3 PM PM PM PM 070 Algemene uitkering: uitkomsten decembercirculaire 1 -14 26 67 -1.108 070 Algemene uitkering: verleggen basisjaar 1 -1.274 -1.230 -1.230 -1.230 -1.298 -1.225 -1.195 -2.524 101 Omschrijving categorie 2027 2028 2029 2030 bedragen x € 1.000 "+" = nadeel, "-" = voordeel Aanvullende mutaties 050 Dividend Area 1 -55 -55 -55 -55 050 Resultaat treasury 1 -27 40 90 145 061/062 OZB (niet) woningen 1 -106 -18 72 165 070 Algemene uitkering: administratieve aanpassing 1 -23 - -107 - 070 Algemene uitkering: meicirculaire 1 -836 357 1.795 1.796 070 Algemene uitkering: stelpost CDOKE-middelen 1 736 - - - 080 Afwikkelen stelposten kapitaallasten 4 250 250 250 250 080 Afwikkelen stelpost herfaseren investeringen 4 42 36 204 204 080 Stelpost hogere opbrengsten leges omgevingsvergunningen 1 150 150 150 150 080 Stelpost hogere opbrengsten begraafrechten 1 50 50 50 50 080 Stelpost sociaal domein 1 150 89 99 99 340 Forensenbelasting 1 -7 -7 -7 -7 Afrondingsverschillen -11 -34 -14 -11 313 858 2.527 2.786 Totaal baten -985 -367 1.332 262 Saldo -583 451 2.243 991 Toelichting op de cijfers Lasten Mutaties vanuit de kaderbrief 2027-2030 040 Bijdrage SWO de Wolden Hoogeveen (SWO) De bijdrage aan de SWO De Wolden Hoogeveen wordt jaarlijks bijgesteld op basis van de begroting van de SWO. In totaal heeft circa € 1.000.000 betrekking op loon- en prijsindexatie en circa € 500.000 op andere mutaties zoals de reiskostenregeling, cybersecurity en AVG. 040 Voldoen aan de nieuwe Archiefwet We moeten uitvoering geven aan de nieuwe Archiefwet. Met de komst van deze wet wordt het aanstellen van een officiële archivaris wettelijk verplicht. Die rol hebben de gemeenten Hoogeveen, De Wolden en de SWO tot nu nog niet ingevuld. We zijn bezig met een raadsvoorstel. Toetreding tot de GR Drents Archief lijkt inhoudelijk en financieel de beste optie. 040 Communicatie In de begroting 2025 kondigde het college aan te onderzoeken of de kosten van communicatie naar beneden bijgesteld kon worden. Dit is niet het geval. De feitelijke uitvoeringskosten brengen we in deze kaderbrief in lijn met onze gemeentelijke ambities ten aanzien van communicatie. 080 Actualisatie kapitaallasten In de uitwerking naar de begroting worden de kapitaallasten geactualiseerd. Wijzigingen in de kapitaallasten als gevolg van het actualiseren van het meerjaren investeringsprogramma worden inzichtelijk gemaakt. Daarbij vindt ook toetsing aan het nog vast te stellen afwegingskader investeringen en projecten plaats. 080 Correctie stelpost nieuwe investeringen De systematiek voor nieuwe investeringen is in de begroting 2026 gewijzigd. Voorheen was een stelpost opgenomen voor dekking van kapitaallasten behorend bij een investeringsvolume van circa € 4.000.000. Vanaf 2026 is deze stelpost vervallen en wordt bij iedere nieuwe investering een afweging gemaakt. Bij opname van een investering in de begroting worden de daarbij behorende kapitaallasten opgenomen in de begroting. In 2029 is deze stelpost afgeboekt waarbij rekening was gehouden met een toevoeging aan het saldo voor investeringen in 2029. In werkelijkheid was deze toevoeging destijds nog niet opgenomen in de begroting, waardoor de vrijval € 208.000 te hoog is geweest. Voor 2030 geldt hetzelfde omdat deze jaarschijf in principe een kopie is van 2029. 102 Aanvullende mutaties 040 Gemeentehuis Zuidwolde De opslag van verkiezingsmaterialen moet in een afzonderlijk afsluitbare ruimte gebeuren waarbij de toegang beperkt moet worden tot daartoe bevoegde personen. De huidige ruimte kan hier niet aan voldoen in verband met een daarin gesitueerde nooduitgang. De eisen aan opslag en beveiliging van materialen zijn wettelijk bepaald. 040 Definitieve mutatie bijdrage SWO De begroting voor de SWO is vastgesteld. Op basis van deze begroting is een aanvullende mutatie nodig om de begrote bijdrage in de administratie van De Wolden te laten aansluiten. In 2030 is het voordeel ruim € 201.000 wat wordt veroorzaakt door een mutatie van € 183.000 voor lagere afschrijvingslasten automatisering bij de SWO. 040 Personele capaciteit vergunningverlening Op 7 juli 2026 heeft het college ingestemd met de tijdelijke uitbreiding van de formatie voor vergunningverlening in verband met de toegenomen werkzaamheden als gevolg van meer aanvragen. Tegenover deze lasten staan ook extra opbrengsten omgevingsvergunningen. Deze extra formatie leidt tot een hogere bijdrage aan de SWO. Voor een nadere toelichting zie programma Ruimte en wonen, taakveld 830. 040 Kostenverdeling SWO De kostenverdeling is geactualiseerd. In de tabel hieronder is opgenomen hoe de verhoging van de SWO- bijdrage is toegerekend aan de verschillende programma's. Op programmaniveau is de verdeling naar betreffende taakvelden gepresenteerd. Omschrijving 2027 2028 2029 2030 bedragen x € 1.000 "+" = nadeel, "-" = voordeel Lasten: 01 Veiligheid en weerbaarheid 18 24 24 24 02 Samenwerking en participatie 25 33 33 33 03 Ruimte en wonen 85 136 136 137 04 Leefbaarheid en welzijn 103 133 132 133 05 Economie en duurzaamheid 31 27 27 27 06 Sociaal en maatschappelijk 71 87 87 87 07 Leefomgeving en beheer 54 78 78 81 08 Financiën en organisatie -387 -518 -517 -522 Totaal 0 0 0 0 061 Juridische en uitvoeringskosten Hertaxatie OZB woningen Deze post is met € 11.000 naar boven bijgesteld in verband met toekomstige verwachte hogere uitgaven voor juridische kosten en de uitvoeringskosten van de hertaxaties. 070 Stelpost algemene uitkering: uitstel hervormingsagenda jeugd In de meicirculaire 2025 hebben we een compensatie ontvangen van het Rijk voor de financiële gevolgen van de hervormingsagenda jeugd voor de jaren 2026 (€ 523.000) en 2027 (€ 476.000). Tegenover deze extra ontvangsten is een stelpost gevormd om de extra lasten op te kunnen vangen. Zoals bij programma 7 is gemeld verwachten we € 446.000 extra lasten voor de Hervormingsagenda in 2026 en 2027. We verlagen de stelpost met dit bedrag en voegen dit toe aan het budget op programma 7. Het restant van de stelpost van € 30.000 (€ 476.000 extra middelen minus € 446.000 verwachte extra kosten) valt vrij ten gunste van de algemene middelen. 070 Stelpost algemene uitkering: BCF Bij de ombuigingen is besloten de stelpost BCF te verhogen naar 100%. Dit bedrag is als verhoging opgenomen, maar ook als stelpost. Deze stelpost kan vrijvallen ten gunste van de algemene middelen. 070 Stelpost algemene uitkering: vrijval saldo Op de stelpost blijft een saldo staan na correctieboekingen. Dit saldo kan worden verlaagd naar nihil en het voordeel dat hierdoor ontstaat wordt toegevoegd aan de algemene middelen. 103 040 Besparingen Bij het opstellen van de begroting zijn de lasten kritisch beoordeeld. Op de verschillende programma's zijn besparingen ingeboekt. In het onderstaande overzicht is het totaal van de besparingen samengevat. Omschrijving 2027 2028 2029 2030 bedragen x € 1.000 "+" = nadeel, "-" = voordeel Lasten: 01 Veiligheid en weerbaarheid -5 -5 -5 -5 02 Samenwerking en participatie -87 -95 -98 -101 03 Ruimte en wonen -52 -52 -52 -52 04 Leefbaarheid en welzijn -24 -24 -24 -24 05 Economie en duurzaamheid -12 -12 -12 -12 06 Sociaal en maatschappelijk -23 -23 -23 -23 07 Leefomgeving en beheer -100 -100 -100 -100 08 Financiën en organisatie -3 -3 -3 -3 Totaal -306 -314 -317 -320 Baten Mutaties vanuit de kaderbrief 2027-2030 061/062 Verhogen OZB jaarschijf 2030 Bij voorgaande begrotingen is besloten met een regulier stijgende opbrengst van de OZB te rekenen. Deze jaarlijkse stijging bedraagt 2,5%. Deze is gebaseerd op 1,5% trend en 1% areaaluitbreiding. Deze trendmatige stijging is al verwerkt in het meerjarenperspectief. Echter aangezien de oude meerjarenbegroting eindigde in 2029, is voor 2030 deze gedragslijn door getrokken. Daarvoor is het noodzakelijk om de opbrengst voor 2030 met € 186.000 te verhogen. 061/062 Verhogen OZB (niet) woningen Voor 2026 is besloten de OZB-opbrengsten extra te verhogen met 8%. Deze meeropbrengst is meerjarig opgenomen in de begroting. Deze meeropbrengst is echter niet geïndexeerd met 2,5%; dit is hersteld in de kaderbrief. Indexatie algemene dekkingsmiddelen De gemeentelijke belastingen vormen een belangrijk onderdeel van de inkomsten van de gemeente. De onroerende-zaakbelastingen (OZB), toeristen- en forensenbelasting zijn lokale heffingen die we als algemeen dekkingsmiddel aanmerken. In deze kaderbrief is nog geen rekening gehouden met de indexatie van tarieven voor deze gemeentelijke belastingen. In de begroting 2026 is aangegeven dat we voor de OZB de stijging bij vergelijkbare gemeenten in de afgelopen jaren willen volgen. Deze beleidslijn kunnen we in de komende jaren doorzetten. In 2026 was de gemiddelde stijging van de OZB voor de Drentse gemeenten 4,7%. Ieder procent stijging van de OZB leidt tot circa € 58.000 meer aan inkomsten. Voor de indexatie van de gemeentelijke belastingen gebruiken we de uitkomsten zoals deze worden opgenomen in het collegeprogramma. De financiële verwerking vindt plaats in de begroting. 070 Algemene uitkering: Uitkomsten september- en decembercirculaire 2025 De decembercirculaire 2025 vormt op dit moment de meest recente stand voor het bepalen van de hoogte van de Algemene uitkering uit het gemeentefonds. In de begroting 2027 verwerken we (zoals gebruikelijk) de uitkomsten van de nog te ontvangen meicirculaire 2026. In deze kaderbrief wordt 2030 toegevoegd als nieuwe jaarschijf. Voor dat jaar ontstaat een verschil tussen de technische kopie van 2029 en de stand uit de decembercirculaire 2025. 104 070 Algemene uitkering: bijdrage voor loonkostensubsidie beschut werk In de septembercirculaire is € 23.000 beschikbaar gesteld voor het invoeren van een loonkostensubsidie van 68% voor inwoners met een dienstverband beschut werk. Het College heeft ermee ingestemd dat deze gelden hiervoor aangewend (zie ook programma 7, taakveld 640). Vanaf 2028 wordt de bekostigingssystematiek voor Beschut werk gewijzigd en daarom zijn de gelden tot en met 2027 door het Rijk beschikbaar gesteld. 070 Algemene uitkering: verleggen basisjaar In de meerjarenbegroting nemen we voor de jaren 2028 t/m 2030 geen inflatie of loon- en prijsstijgingen op aan de lastenkant. Om consistent te blijven, begroten we de inkomstenkant voor deze jaren eveneens op constante prijzen. In de kaderbrief worden de lasten en baten voor 2027 wél op basis van lopende prijzen (geïndexeerd) opgenomen. Hierdoor verschuift het basisjaar. Voor de algemene uitkering verwerken we daarom voor 2027 en de daaropvolgende jaren een correctie op de uitkeringsfactor. Hiervoor hanteren we de loon- en prijsindex uit het Centraal Economisch Plan (CEP). Op basis van de septembercirculaire 2025 komt dit neer op € 1.274.000 voor 2027 en € 1.230.000 vanaf 2028. Aanvullende mutaties 050 Dividenduitkering Area Vanaf 2026 is een overeenkomst met Area afgesloten voor de afvalinzameling en -verwerking. Het is gebruikelijk dat Area jaarlijks dividend uitkeert. Op basis van de uitkeringen in de afgelopen jaren verwachten wij rond de € 55.000 aan dividend te ontvangen van Area. 050 Resultaat treasury Voor 2027 draagt de Treasury bij aan een positief resultaat van € 27.000. Dit positieve resultaat wordt veroorzaakt door € 56.000 hogere inkomsten uit dividend, maar ook hogere rentelasten ter hoogte van € 30.000 als gevolg van aantrekken van langlopende leningen. De jaren daarop is de bijdrage vanuit Treasury negatief, doorr toenemende rentelasten vanwege het aantrekken van langlopende leningen en lagere rentebaten vanuit de Schatkist. 061/062 OZB (niet) woningen In de begroting hebben we rekening gehouden met een toename van de OZB met het CPI index cijfer van 3,3%. Naast de prijsindexatie houden we meerjarig rekening met areaaluitbreiding met 1%. Meerjarig is de prijsinflatie jaarlijks opgenomen. Dit hebben we gecorrigeerd omdat wij onze begroting op consante prijzen opstellen. Dat betekent dat we alleen rekening houden met de indexatie in het jaar 2027 (en deze structureel opnemen). 070 Algemene uitkering (meicirculaire en CDOKE middelen) In de begroting 2027 zijn de uitkomsten volgens de meicirculaire 2026 opgenomen. In deze circulaire zijn ook middelen voor CDOKE (klimaatgelden) beschikbaar gesteld. Er zijn plannen voor maatregelen op dit thema voor een bedrag van € 736.000. Dit betekent dat circa € 100.000 van de ontvangen gelden wordt toegevoegd aan de algemene middelen. 080 Afwikkelen stelposten kapitaallasten (aanpassen afschrijvingstermijnen en temporiseren van investeringen) In de begroting 2026 zijn drie stelposten opgenomen welke gerelateerd zijn aan kapitaallasten. Het betreft een stelpost voor het verlengen van afschrijvingstermijnen, een stelpost voor het temporiseren van investeringen en een stelpost voor een specifieke investering. Na het wijzigen van de financiële verordening, waarin afschrijvingstermijnen zijn gewijzigd, zijn de kapitaallasten opnieuw berekend. Een deel van de stelpost (circa € 60.000) kan niet gerealiseerd worden en is afgeboekt. Verder is uit de temporisering van investeringen gebleken dat het effect hiervan lager is dan verwacht. Met name in 2029 en 2030 is circa € 189.000 van deze stelpost niet realiseerbaar. 080 Stelpost hogere opbrengsten leges omgevingsvergunningen In 2027 verwachten we hogere opbrengsten voor de leges omgevingsvergunning van € 242.000. Voor een nadere toelichting wordt verwezen naar programma Ruimte en wonen. Met deze hogere opbrengst kan de stelpost voor 2027 vervallen. Het is nog onzeker hoe de opbrengsten zich na 2027 gaan ontwikkelen en daarom is de stelpost alleen voor 2027 nu verwerkt. 105 080 Stelpost hogere opbrengsten begraafrechten In 2027 wordt een voorstel gedaan voor verhoging van de tarieven voor begraafrechten. Hiermee zal de taakstelling worden gerealiseerd. De hogere opbrengst is opgenomen op programma 7 op het taakveld 750 begraven. 080 Stelpost sociaal domein Er is opdracht gegeven om te komen tot een nadere analyse op het sociaal domein. Hieraan is een taakstelling gekoppeld van € 300.000 om te komen tot besparingen. Voor een deel zijn besparingen ingeboekt naar aanleiding van de Woldense Hervormingsagenda jeugd en een besparing om te verminderen op additionele taken GGD. Voor 2028 en volgende jaren resteert nog een opgaaf voor circa € 200.000. Hiervoor zijn maatregelen in beeld gebracht. Deze maatregelen worden in de komende periode verder onderzocht op haalbaarheid. Wanneer deze voldoende concreet zijn vindt verwerking in de begroting plaats. 340 Forensenbelasting In de begroting hebben we rekening gehouden met de indexering van de forensenbelasting met het CPI- index cijfer van 3,3%. Beleidsindicatoren Als gemeente zijn we verplicht om een set met beleidsindicatoren op te nemen in de begroting. Hieronder vindt u de meest recente cijfers die op dit programma van toepassing zijn. De gegevens zijn gepubliceerd op www.waarstaatjegemeente.nl/. Algemene Dekkingsmiddelen Beleidsindicator Eenheid Jaar De Wolden Nederland Bron Gemeentelijke woonlasten € 2026 882 993 COELO - Atlas lokale éénpersoonshuishouden lasten Gemeentelijke woonlasten € 2026 930 1091 COELO - Atlas lokale meerpersoonshuishouden lasten Gemiddelde WOZ-waarde € 2026 439 451 CBS - Waarde onroerende zaken Beleidsindicator Omschrijving indicator Gemeentelijke woonlasten Het gemiddelde totaalbedrag in euro's per jaar dat een éénpersoonshuishouden éénpersoonshuishouden betaalt aan woonlasten. Gemeentelijke woonlasten Het gemiddelde totaalbedrag in euro's per jaar dat een meerpersoonshuishouden meerpersoonshuishouden betaalt aan woonlasten. Gemiddelde WOZ-waarde De WOZ-waarde van alle woningen. Alle verblijfsobjecten in de Basisregistratie Adressen en Gebouwen (BAG)met minimaal een woonfunctie en eventueel een of meer andere gebruiksfuncties worden als woning aangemerkt 106 Betrokkenheid verbonden partijen De volgende verbonden partijen dragen bij aan uitvoering van dit programma en het realiseren van de programmadoelen: • Enexis Holding N.V. te Rosmalen • NV Rendo te Meppel • NV Waterleidingmaatschappij Drenthe te Assen • NV Bank Nederlandsche Gemeenten te Den Haag • Samenwerkingsorganisatie De Wolden Hoogeveen te Hoogeveen • Area te Emmen Voor meer informatie over de wijze waarop en het financiële belang wordt verwezen naar de paragraaf Verbonden partijen. Beleidsdocumenten • Financiële verordening De Wolden 2025 • Wet financiering decentrale overheden (Wet Fido) • Nota reserves en voorzieningen 2025-2029 • Treasurystatuut • Nota risicomanagement en weerstandsvermogen 2015 • Gemeentewet en beleidskader financieel toezicht op gemeenten van de provincie • Besluit begroting en verantwoording provincies en gemeenten 107 Reserves Product Realisatie Begroting Begroting Begroting Begroting Begroting Bedragen x € 1.000 2025 2026 2027 2028 2029 2030 011 Mutaties Reserves 5.554 140 1.487 Totaal Lasten 5.554 140 1.487 011 Mutaties Reserves -7.062 -2.705 -2.941 -1.354 -562 -554 Totaal Baten -7.062 -2.705 -2.941 -1.354 -562 -554 011 Mutaties Reserves -1.508 -2.565 -1.454 -1.354 -562 -554 Totaal Saldo -1.508 -2.565 -1.454 -1.354 -562 -554 Omschrijving categorie 2027 2028 2029 2030 bedragen x € 1.000 "+" = nadeel, "-" = voordeel Lasten Mutaties vanuit kaderbrief 2027-2030 n.v.t. n.v.t. n.v.t. n.v.t. Aanvullende mutaties 011 Opheffen reserve ontheemden 1 1.486 - - - 1.486 - - - Totaal lasten 1.486 - - - Baten Mutaties vanuit kaderbrief 2027-2030 n.v.t. n.v.t. n.v.t. n.v.t. Aanvullende mutaties 011 Mutatie algemene reserve (nieuwkomersonderwijs) 1 -7 -15 -15 -8 011 Mutatie reserve Vitale Vakantieparken 1 -46 - - - 011 Mutatie reserve ontheemden 1 -1.486 - - - -1.519 -15 -15 -15 Totaal baten -1.519 -15 -15 -15 Saldo -53 -15 -15 -15 Toelichting op de cijfers Lasten Aanvullende mutaties 040 Opheffen reserve ontheemden We stellen voor de reserve voor ontheemden op te heffen. De bekostigingsregeling voor de opvang van Oekraïners wijzigt ten gunste van ons en daarbij is er in de afgelopen jaren nauwelijks een beroep op de reserve gedaan. Wij stellen voor de vrijval van de reserve met een omvang € 1.486.000 toe te voegen aan de algemene middelen. Hiermee wordt onze algemene reserve verder verstevigd. 108 Baten Aanvullende mutaties 011 Mutatie algemene reserve (nieuwkomersonderwijs) Voor de voortzetting van het Taalhuis regio Meppel (nieuwkomersonderwijs) worden aanvullende middelen gevraagd (zie programma leefbaarheid en welzijn). Deze benodigde middelen werden gefinancierd met een bijdrage uit de reserve voor ontheemden. Omdat we voorstellen de reserve voor ontheemden op te heffen brengen we éénmalig de benodigde middelen voor nieuwkomersonderwijs uit de algemene reserve. 011 Mutatie reserve Vitale Vakantieparken Voor de uitvoering van het programma is aanvullend € 46.000 nodig. Dit bedrag wordt gedekt uit de bestemmingsreserve Vitale Vakantieparken (zie ook programma Ruimte en wonen taakveld 810). 011 Mutatie reserve ontheemden Zie toelichting onder de lasten. 109 Paragrafen 110 Lokale heffingen 111 Overzicht heffingen Inleiding De gemeentelijke belastingen vormen een belangrijk onderdeel van de inkomsten van de gemeente. De onroerende-zaakbelastingen (OZB), toeristen- en forensenbelasting zijn lokale heffingen die we als algemeen dekkingsmiddel aanmerken. Daarnaast zijn er nog heffingen die niet tot de algemene dekkingsmiddelen horen, maar wel in deze paragraaf betrokken zijn. Hierbij valt te denken aan de afvalstoffenheffing en de rioolheffing maar ook de gemeentelijke leges waar tegenover een direct aanwijsbare tegenprestatie staat. Privaatrechtelijke bedragen zoals prijzen van zwembaden en sportaccommodaties komen niet in deze paragraaf aan de orde. In het begrotingsjaar 2027 bestaat afgerond 16,7% van de inkomsten van de gemeente De Wolden uit lokale heffingen (belastingen en rechten). In 2026 was dit 17,9%. Deze lokale heffingen brengen burgers, bedrijven en recreanten op. Deze paragraaf geeft een overzicht van de diverse lokale heffingen en belastingen op hoofdlijnen. Hiermee ontstaat inzicht in de lokale lastendruk, wat van belang is voor de integrale afweging tussen enerzijds beleid en anderzijds inkomsten. Ook lichten we toe welk beleid de gemeente in het begrotingsjaar voert ten aanzien van de lokale heffingen en welke landelijke ontwikkelingen (rijksbeleid) daarbij van invloed zijn. Ten aanzien van de ontwikkeling van de heffingen en tarieven van de gemeentelijke rechten en belastingen hanteren we de volgende uitgangspunten: Wij beperken de belastingdruk op onze inwoners zoveel mogelijk. We zorgen dat inkomsten en uitgaven in balans zijn: • De lokale heffingen stijgen minimaal mee met de kostenontwikkeling (inflatiecorrectie). Wij werken kostendekkend, wat betekent dat de opbrengsten van heffingen niet hoger zijn de kosten: • Wij streven er naar rechten zoveel mogelijk kostendekkend te houden. • Wij verhogen de uitgaven alleen wanneer dat onvermijdelijk is. Wij werken transparant: • Wij motiveren tarieven en verhogingen daarvan. • De gevolgen van tariefverhogingen voor de woonlasten van inwoners brengen wij jaarlijks in beeld. Ontwikkelingen Hertaxatie Wet waardering onroerende zaken In 2027 taxeert de Samenwerkingsorganisatie alle objecten in de gemeente naar het prijspeil op 1 januari 2027. De vastgestelde waarden zijn dan met ingang van 2028 van kracht voor de belastingheffing van de Belastingdienst, het waterschap en de gemeente. Macronorm OZB vervangen door benchmark De macronorm OZB is met ingang van 2020 vervangen door de 'Benchmark gemeentelijke belastingen'. Deze benchmark geeft gemeenten meer informatie over de ontwikkeling van de lokale lasten in zowel eigen als andere gemeenten. Daarmee kunnen gemeenten nog bewuster keuzes maken over de lastenontwikkeling. De woonlasten zijn de som van de gemiddeld betaalde ozb, de afvalstoffenheffing en de rioolheffing minus een eventuele heffingskorting. Aan de hand van de gegevens uit de benchmark kan jaarlijks, tijdens het bestuurlijk overleg financiële verhoudingen, het gesprek gevoerd worden over de ontwikkeling van de lokale lasten. In deze paragraaf is informatie uit de landelijke benchmark (Coelo) en regionale informatie betrokken. OZB als percentage van de waarde De onroerende-zaakbelastingen berekenen we naar een percentage van de waarde van de onroerende zaak. 112 Lokale lastendruk Onderstaande tabel geeft weer welke opbrengsten uit belastingen en lokale heffingen zijn geraamd als dekkingsmiddelen in de primitieve begroting. In de tabel hieronder zijn de geraamde opbrengsten van belastingen en lokale heffingen voor 2027 vergeleken met de geraamde opbrengsten voor 2026. Voor een toelichting op de hierna vermelde bedragen verwijzen wij u naar de toelichting per belasting- of heffingssoort. Belastingen en Aandeel in % van Geldende Mutatie heffingen 2027 2026 totaal opbrengst verordening* opbrengst 2027 (bedragen x € 1.000) 2027 Onroerende- 18-12-2025 5.955 5.708 4,3% 42,4% zaakbelastingen Afvalstoffenheffing 18-12-2025 3.016 2.920 3,3% 21,5% Rioolheffing 18-12-2025 2.482 2.357 5,3% 17,7% Bouwleges 18-12-2025 1.020 732 39,3% 7,3% Leges 18-12-2025 4 4 0,0% 0,0% landschapsonderhoud Leges milieubeheer 18-12-2025 4 4 0,0% 0,0% Toeristenbelasting 18-12-2025 546 542 0,7% 3,9% Secretarieleges (excl. 18-12-2025 313 320 -2,2% 2,2% rijksleges) Graf en begraafrechten 18-12-2025 408 300 36,0% 2,9% Leges Dienstenrichtlijn/ 18-12-2025 8 8 0,0% 0,1% Vergunningen Forensenbelasting 18-12-2025 214 207 3,3% 1,5% Leges kabels en leidingen 18-12-2025 72 37 94,6% 0,5% 14.042 13.139 6,9% 100,0% * De van toepassing zijnde verordeningen op het moment van opmaak van deze paragraaf zijn opgenomen. In december 2026 worden de nieuw vast te stellen verordeningen 2027 aangeboden. De percentages Onroerende zaakbelastingen en rioolheffing zijn inclusief autonome stijging van de heffing, dus niet alleen de aanpassing van de tarieven. Het merendeel van de lokale inkomsten in 2027 bestaat uit de onroerende-zaakbelasting, rioolheffing en afvalstoffenheffing. De beleidsuitgangspunten (besluitvorming), op basis waarvan wordt voorgesteld de tarieven voor 2027 aan te passen, lichten we hierna per heffing afzonderlijk toe. Ontwikkeling van de lokale lasten Onroerende zaakbelastingen De onroerende-zaakbelasting (OZB) genereert de hoogste lokale belastingopbrengst. De OZB bestaat uit een eigenarenbelasting (woningen en niet-woningen) en een gebruikersbelasting (niet-woningen). De gebruikersbelasting heffen we niet van woningen en de woondelen van bedrijfsobjecten. De gemeente bepaalt het bedrag dat de belastingplichtigen moeten betalen op basis van de waarde van de onroerende zaak. De uitvoering van de Wet waardering onroerende zaken (Wet WOZ) is een taak van de gemeente die de Samenwerkingsorganisatie uitvoert. De nieuwe waardepeildatum is 1 januari 2026 en is van kracht gedurende 2027. De waarden gebruiken overheden als grondslag voor de volgende belastingen: Gemeente: Onroerende-zaakbelastingen. Waterschap: Omslag gebouwd. Belastingdienst: Eigen woningforfait voor de inkomstenbelasting en de erf- en schenkbelasting. De huurprijzen zijn deels gebaseerd op de WOZ-waarde van de woning. In de gemeente De Wolden is ervoor gekozen om de gevolgen van de hertaxatie budgettair neutraal te laten verlopen. 113 Heffingspercentage onroerende-zaakbelasting (OZB) De Wolden De Wolden Stijging t.o.v. Gemiddelde in Drenthe Grondslag 2027 2026 2026* 2026 Zakelijk gerechtigden 0,0863% 0,0835% 3,3% 0,10506% - Woningen 0,2131% 0,2063% 3,3% 0,25434% - Niet woningen Gebruikers 0,1744% 0,1688% 3,3% 0,19866% - Niet woningen Totaal niet woningen 0,3875% 0,3751% 3,3% 0,45300% *In verband met de nog in uitvoering zijnde hertaxatie op het moment van schrijven van deze paragraaf zijn de in de tabel opgenomen percentages 2027 niet definitief. Daarom zijn de percentages 2026 alleen verhoogd met een trendmatige aanpassing (3,3%). We berekenen de juiste percentages 2027 aan de hand van de vastgestelde waardeontwikkeling in de hertaxatie. Uitgangspunt is dat de waardeontwikkeling voor de OZB budgettair neutraal verloopt. Bij de vaststelling van de verordening OZB op 17 december 2026 leggen we de definitieve heffingspercentages ter vaststelling voor. Er bestaat een relatie tussen de OZB en de algemene uitkering uit het gemeentefonds. De Financiële Verhoudingswet regelt onder meer de verdeling hiervan over de gemeenten. Het Rijk verdeelt de Algemene Uitkering met behulp van verdeelmaatstaven die verschillen in kosten weerspiegelen, maar ook verschillen in belastingcapaciteit. De belastingcapaciteit is een afgeleide van de waarde van de onroerende zaken. Gemeenten met veel hoog gewaardeerd onroerend goed ontvangen een lagere uitkering dan soortgelijke gemeenten met minder waardevol onroerend goed. Van de waarde van woningen wordt 80% meegerekend en van de waarde van niet-woningen 70%. Hierop past men het zogenaamde rekentarief/percentage toe. Dit is globaal afgeleid van het gemiddelde tarief/percentage in Nederland. Het resulterende bedrag kort men op de algemene uitkering van de betreffende gemeente. Het OZB-tarief/percentage dat de gemeente zelf hanteert, heeft geen enkel effect op deze aftrekpost. Bij hogere uitkomsten van de WOZ- waarden vindt een hogere korting op de Algemene Uitkering uit het Gemeentefonds plaats. Het Ministerie van BZK heeft de rekentarieven/percentages gebaseerd op het landelijk gemiddelde. De gemeente De Wolden behoort landelijk tot de gemeenten met hoge WOZ-waarden. Dit kan inhouden dat de gemeente De Wolden hierdoor een nadeelgemeente is. Bij vaststelling van de OZB-tarieven/percentages is het daarom van belang stil te staan bij een eventueel nadelig effect ten gevolge van een (neerwaartse) bijstelling Algemene Uitkering gemeentefonds. Afvalstoffenheffing Uitgangspunt is dat de kosten voor de inzameling en verwerking van afvalstoffen voor 100% worden gedekt uit de opbrengst van de afvalstoffenheffing. Op basis van de begrote lasten en baten 2027 is berekend dat de heffingen met 3,3% moeten stijgen om kostendekkend te zijn. De toename van de lasten is lager dan vorig jaar werd voorzien. Tarieven afvalstoffenheffing per huishouden Gemiddelde in Grondslag* De Wolden 2026 De Wolden 2027 Drenthe 2026 Eenpersoonshuishouden € 225,96 € 233,35 € 245,00 -basistarief € 160,36 € 165,60 aanbieding restafval: container (5,21x) € 65,60 € 67,75 aanbieding restafval: afvalzak (42x) € 65,60 € 69,30 114 Gemiddelde in Grondslag* De Wolden 2026 De Wolden 2027 Drenthe 2026 Meerpersoonshuishouden € 308,90 € 319,10 € 284,40 -basistarief € 198,60 € 205,20 aanbieding restafval: container (8,76x) € 110,30 € 113,90 aanbieding restafval: afvalzak (70x) € 111,30 € 115,50 Tarief per lediging: Tarief per aanbieding restafvalcontainer € 12,59 € 13,00 Tarief per aanbieding restafval in zak € 1,59 € 1,65 *De jaartarieven per aanbieding zijn gebaseerd op gemiddelden Kostendekkendheid afvalstoffenheffing 2027 Taakveld 7.3 afval * € 2.143.364 Taakveld 6.3 inkomensregelingen € 40.000 Totale directe kosten € 2.183.364 Overhead € 419.212 BTW 21% € 403.620 Totale lasten € 3.006.196 Vergoeding en stortrecht grof vuil -/- € 39.000 Saldo lasten na baten grof vuil € 2.967.196 Begrote baten -/- € 3.016.360 Kostendekkendheid 102% * dit bedrag is exclusief afbouwregeling OPK en kosten vrijwilligers Toelichting Taakveld 7.3 bevat alle kosten voor het inzamelen en verwerken van GFT-afval, restafval, oud papier, glas, kunststof en overige grof vuil. Vanuit taakveld 6.3 worden kosten toegerekend aan reinigingsheffing die te maken hebben met de regeling voor kwijtschelding. Rioolheffing In onze financiële jaarcyclus (onder andere begroting, bestuursrapportage en vaststellen rioolheffingsverordening) zijn er een aantal momenten waarop we communiceren over de kostendekking van het Riolering en Water Programma en eventuele implicaties voor de rioolheffing. Door een gebrek aan, en sterke wisselingen in, ambtelijke capaciteit, is er in de achterliggende periode slechts beperkt geïnvesteerd in vervanging en afkoppelen van hemelwater. Inmiddels lijkt de ambtelijke capaciteit weer op sterkte te komen, en kunnen we weer de opgaven uit het RWP gaan invullen en deels achterstanden gaan inhalen. Het RWP wordt geactualiseerd en wordt in het najaar van 2027 aangeboden aan de Raad ter vaststelling. Op basis van de begrote lasten en baten 2027 is berekend dat de tarieven met 3,3% verhoogd moeten worden om kostendekkend te zijn. 115 Tarieven rioolheffing (in €) op basis van de primitieve begrotingscijfers De Wolden t.o.v. 2026 Gemiddelde in Drenthe Grondslag De Wolden 2026 2027 2026 Eenpersoonshuishouden € 190,44 € 184,32 +3,3% € 220,29 Meerpersoonshuishouden € 211,92 € 205,20 +3,3% € 222,03 Kostendekkendheid rioolheffing 2027 Taakveld 7.2 riolering € 1.796.328 Taakveld 2.1 verkeer en vervoer € 102.500 Taakveld 5.7 openbaar groen c.a. € 8.225 Taakveld 6.3 inkomensregelingen € 51.000 Totale directe kosten € 1.958.053 Overhead € 256.356 BTW 21% € 250.282 Totale lasten € 2.464.691 Begrote baten -/- € 2.482.084 Kostendekkendheid 101% Toelichting De gemaakte kosten op taakveld 7.2 worden in zijn geheel toegerekend aan de rioolheffing. Het vegen van de straten (taakveld 2.1) draagt bij aan het schoonhouden van de kolken dit voorkomt extra onderhoud aan de riolering. Om deze reden wordt de helft van de kosten voor straatvegen toegerekend aan de rioolheffing. In het kader van waterbeheer en afvoer hemelwater worden er baggerwerkzaamheden uitgevoerd. De kosten hiervoor worden gemaakt op taakveld openbaar groen (5.7) en in zijn geheel toegerekend aan de rioolheffing. Tot slot worden er kosten toegerekend uit het taakveld inkomensregeling (6.3). Het gaat hier om kosten die worden gemaakt bij de toepassing van de kwijtscheldingsregeling. Bouwleges Kostendekkendheid bouwleges 2027 Taakveld 8.3 bouwen en wonen € 1.323.138 Totale directe kosten € 1.323.138 Overhead € 586.949 Totale lasten € 1.892.087 Begrote baten -/- € 1.020.766 Kostendekkendheid 54% Toelichting In het taakveld 8.3 zijn de kosten opgenomen voor het in behandeling nemen, beoordelen en controleren op de naleving van omgevingsvergunningen bouwen. 116 Forensenbelasting De gemeenteraad heeft bij de begrotingsvergadering van 2 november 2023 een motie aangenomen dat het college met een voorstel moet komen voor de verhoging van de toeristenbelasting en de forensenbelasting. Het tarief voor de forensenbelasting is op basis hiervan met 3,3% geïndexeerd. De (WOZ) waarde is de grondslag voor de heffing. De tarieven van de forensenbelasting bedragen voor een woning met 2027 2026 een waarde van Minder dan €73.000 * € 263,00 € 255,00 € 73.000 - < € 147.000 * € 760,00 € 736,00 € 147.000 - < € 221.000 * € 898,00 € 869,00 € 221.000 - < € 295.000 * € 967,00 € 936,00 € 295.000 of meer * € 1.036,00 € 1.003,00 * De waardeschijven passen we nog aan op basis van de waardeontwikkeling WOZ. De bijstelling verwerken we in de vast te stellen verordening. Toeristenbelasting De gemeenteraad heeft bij de begrotingsvergadering van 2 november 2023 een motie aangenomen dat het college met een voorstel moet komen voor de verhoging van de toeristenbelasting en de forensenbelasting. Gelet hierop en de bezuinigingsmaatregelen is de toeristenbelasting in 2026 verhoogd van € 1,30 naar € 1,75. In 2027 is het tarief gelijk gebleven. De tarieven van de toeristenbelasting bedragen 2027 2026 - per overnachting € 1,75 € 1,75 Secretarieleges De niet wettelijke tarieven zijn geïndexeerd met 3,3% conform de meerjarenbegroting. Verder is de volgende verwachting gemaakt ten aanzien van aantallen producten. Werkelijk Begroot Begroot Product aantal 2025 aantal 2026 aantal 2027 Burgerlijke Stand Huwelijksvoltrekkingen 226 110 230 Geregistreerd Partnerschap 106 53 100 Geboorteaangiften 48 60 50 Overlijdensaangiften 221 20 200 Burgerlijke stand, uittreksel 441 300 300 Naturalisatieverzoeken 44 25 30 Optieverzoeken 5 0 0 Reisdocumenten Paspoort <18 jaar 306 30 250 Paspoort >18 jaar 2.130 1.876 2.250 2.250Nat. Identiteitskaart < 18 jaar 516 1.00 500 Nat. Identiteitskaart > 18 jaar 1.499 1.975 1.100 Spoedlevering paspoort/NIK 113 100 100 Persoonsregistratie Uittreksel BRP 580 350 400 Rijbewijzen/eigen verklaringen Rijbewijs 2.127 3.910 3.176 Rijbewijs digitaal aanvragen 492 500 620 Spoedlevering rijbewijs 152 22 200 Eigen verklaring 235 250 230 Gehandicapten parkeerkaart Gehandicaptenparkeerkaart (GPK, 126 175 100 Invalidenparkeerkaart) Verklaring omtrent het gedrag Verklaring omtrent het gedrag 91 80 80 117 Verwachte leges opbrengsten (exclusief rijksdeel) 2027 2026 Eigen verklaringen € 15.152 € 15.152 Persoonsregistratie € 4.000 € 4.000 Reisdocumenten (paspoorten/ID-kaarten) € 128.599 € 127.590 Rijbewijzen € 92.945 € 101.196 Akten en uittreksels € 9.594 € 9.594 Adresaanduiding € 4.199 € 4.199 Burgerlijke stand/Naturalisatie € 3.000 € 3.000 Huwelijken/partnerschappen € 50.056 € 50.056 Verklaring omtrent gedrag € 625 € 625 Basisregistratie personen € 4.682 € 4.682 Totaal Leges € 312.852 € 320.094 Kostendekkendheid secretarieleges 2027 Taakveld 0.2 burgerzaken € 1.091.978 Totaal directe kosten (inclusief afdracht rijk) € 1.091978 Overhead € 237.792 Totale lasten € 1.329.770 Begrote Baten (inclusief rijksdeel) € -519.320 Kostendekkendheid 39% Toelichting De lasten op het taakveld 0.2 bevatten de kosten voor het verstrekken van rijbewijzen, reisdocumenten, akten en uittreksels adresaanduidingen, aanvragen met betrekking tot burgerlijke stand, aanvragen invalide parkeerkaart, huwelijksvoltrekkingen, verklaring over gedrag en persoonsregistratie/bevolkingsregister. Bij deze kosten moet gedacht worden aan kosten voor het vervaardigen van de uittreksels, personeelskosten van medewerkers burgerzaken. Graf- en begraafrechten Op basis van het vastgestelde begraafbeleid worden de tarieven jaarlijks geïndexeerd met CPI-indexcijfer voor huishoudens (2026 3,3%). Daarnaast is een taakstelling van € 50.000 verwerkt in de tarieven. Tarieven graf- en begraafrecht 2027 2026 - grafrecht enkel graf- 20 jaar € 3.109 € 2.602 - grafrecht enkel graf- 30 jaar € 3.507 € 2.935 - grafrecht dubbeldiep graf- 20 jaar € 4.499 € 3.765 - grafrecht dubbeldiep graf- 30 jaar € 4.890 € 4.092 - urnennis - 20 jaar € 1.873 € 1.567 - urnennis - 30 jaar € 2.320 € 1.941 - urnengraf - 20 jaar € 2.037 € 1.705 - urnengraf - 30 jaar € 2.445 € 2.046 - begraafrecht € 1.189 € 995 118 Kostendekkendheid grafrechten 2027 Taakveld 7.5 begraafplaatsen en crematoria € 617.574 Totale directe kosten € 617.574 Overhead € 139.613 Totale lasten € 757.187 Begrote baten € -407.895 Kostendekkendheid 54% Toelichting Op taakveld 7.5 worden alle kosten geraamd voor de begraafplaatsen en crematoria. Te denken valt aan kosten voor het onderhouden van de begraafplaats en de gebouwen, energie kosten en kapitaallasten. Leges dienstenrichtlijn Kostendekkendheid leges dienstenrichtlijn 2027 Taakveld 1.2 openbare orde en veiligheid € 42.580 Taakveld 3.1 economische promotie € 23.667 Totale directe kosten € 66.247 Overhead € 17.006 Totale lasten € 83.253 Begrote baten € - 8.170 Kostendekkendheid 10% Toelichting Onder de leges dienstenrichtlijn vallen de leges voor de werkzaamheden in het kader van vergunningen Drank- en Horecawet, Evenementen, prostitutiebedrijven, gebruiksvergunning brandveiligheid en standplaatsen. De kosten hebben betrekking op het verstrekken en controleren/handhaving van verstrekte vergunningen. Hierbij is een aanname gedaan van 6% van de kosten zoals geraamd op de vermelde taakvelden, zulks op basis van de vermoedelijke werkzaamheden. 119 Ontwikkeling van de woonlasten De gemiddelde gemeentelijke woonlasten per huishouden stijgen in het begrotingsjaar 2027 en opzichte van 2026 met 3,3%. Deze woonlasten bestaan uit de onroerendezaakbelasting (voor eigenaren), afvalstoffenheffing en rioolheffing. De volgende tabel geeft de omvang van de lokale woonlasten voor een gemiddeld meerpersoonshuishouden van De Wolden weer, op basis van de cijfers uit de primitieve programmabegroting 2027. Woonlasten per huishouden Belasting De Wolden 2027 De Wolden 2026 t.o.v. 2026 Landelijk 2026 Drenthe 2026 Gemiddelde OZB-aanslag € 387,00 € 374,65 3,3% € 470,00 € 381,18 Afvalstoffenheffing € 319,10 € 308,90 3,3% € 381,00 € 284,40 Rioolheffing € 211,92 € 205,20 3,3% €245,00 € 222,03 Totaal woonlasten € 918,02 € 888,75 3,3% € 1.096,00 € 887,61 Het landelijk gemiddelde in deze tabel is bepaald op basis van gegevens 2026 van het Centrum voor Economisch Onderzoek Lagere Overheden (COELO) van de Rijksuniversiteit Groningen en het CBS, waarbij uitgegaan is van een meerpersoonshuishouden en een landelijk gemiddelde WOZ-waarde per 1-1-2025 (CBS) van € 398.000 (De Wolden € 446.000, Drenthe € 371.000). Ontwikkeling lasten voor bedrijven Belasting De Wolden 2027 De Wolden 2026 t.o.v. 2026 Agrarisch bedrijf: Gemiddelde OZB aanslag* € 1.613,84 € 1.562,28 +3,3% Rioolheffing € 423,94 € 410,40 +3,3% Totaal lasten +3,3% € 2.037,78 € 1.972,68 Overig bedrijf: Gemiddelde OZB aanslag* € 1.132,86 € 1.096,67 +3,3% Rioolheffing € 423,94 € 410,40 +3,3% Totaal lasten € 1.556,80 € 1.507,07 +3,3% Bij de berekening van de OZB is rekening gehouden met het niet heffen van gebruiksbelasting van het woningdeel. Uitgangspunt is dat de waardeontwikkeling WOZ voor de OZB budgettair neutraal verloopt. 120 Kwijtscheldingsbeleid Kwijtschelding gemeentelijke belastingen Gemeenten kunnen, met inachtneming van de Invorderingswet 1990, kwijtschelding verlenen van gemeentelijke heffingen. Gemeenten beslissen zelf of, en zo ja voor welke heffingen belastingplichtigen kwijtschelding kunnen krijgen. Gemeenten zijn gebonden aan de landelijke Uitvoeringsregeling. Alleen ten aanzien van het bestaansminimum hebben gemeenten de mogelijkheid om af te wijken van de regeling. De rijksregeling gaat uit van 90% van de bijstandsnorm. In onze gemeente is gekozen om 100% van de bijstandsnorm als bestaansminimum te hanteren. Bij de tariefstelling is rekening gehouden met de te verlenen kwijtschelding. Kwijtschelding is mogelijk van de afvalstoffenheffing(deels) en het rioolrecht. Bij de invordering van de onroerendezaakbelastingen “eigenaren” wordt geen kwijtschelding verleend. Vaststelling tarieven De tarieven worden definitief in de vergadering van 17 december 2026 door vaststelling van de diverse belastingverordeningen. 121 Weerstandsvermogen en risicobeheersing Inleiding In deze paragraaf gaan we in op onze risico's en hoe we daarmee omgaan. Dit doen we door een weergave te geven van de risico’s die we lopen bij het realiseren van onze doelstellingen en de maatregelen die we nemen om die te beheersen. Ook brengen wij in beeld welke buffer (weerstandscapaciteit) aanwezig is om financiële risico's op te vangen mochten die zich onverhoopt toch voordoen. Binnen onze gemeente is de aandacht voor risico’s binnen de begroting de afgelopen periode verder aangescherpt. We hebben meer oog voor de onzekerheden en risico’s die van invloed kunnen zijn op onze financiële positie en maken deze nadrukkelijker inzichtelijk. Deze verscherpte focus op risicomanagement gaat samen met een realistischer wijze van begroten. We begroten scherper en met minder ruimte voor onzekerheden, waardoor de begroting een reëler beeld geeft van de financiële opgave en de aanwezige risico’s beter zichtbaar worden. Dit betekent ook dat het belang van voldoende weerstandsvermogen groter wordt: naarmate er minder ruimte in de begroting zit om tegenvallers op te vangen, is een solide buffer nodig om financiële risico’s op te kunnen vangen zonder dat dit direct ten koste gaat van de uitvoering van onze ambities en taken. Het versterken van het risicobewustzijn en het op peil houden van het weerstandsvermogen zijn daarmee belangrijke onderdelen van een gezonde en toekomstbestendige financiële positie. We starten de paragraaf met een weergave van onze financiële positie. Dat geeft belangrijke context om de impact van risico’s te duiden: hoe gevoelig zijn we daarvoor? Vervolgens lichten we toe hoe ons risicomanagement is ingericht. Daarna beschrijven we de belangrijkste risico’s, de mogelijke financiële gevolgen en de daarbij getroffen maatregelen om deze risico’s zoveel mogelijk te beperken. Dit vertaalt zich in de benodigde weerstandscapaciteit. Ook laten we de beschikbare weerstandscapaciteit zien ten opzichte van wat er benodigd is om de risico’s af te dekken. En tenslotte nemen we de berekening op van de ratio weerstandsvermogen en de duiding daarvan. 122 Financiële positie in vogelvlucht Kengetallen financiële positie Onderstaand nemen we hier de vanuit het BBV verplicht gestelde, financiële kengetallen op. 1A. Netto schuldquote De netto schuld weerspiegelt het niveau van de schuldenlast van de gemeente ten opzichte van de eigen middelen en geeft een indicatie van de druk van de rentelasten en de aflossingen op de exploitatie (totale baten exclusief mutaties reserves). 1B. Netto schuldquote gecorrigeerd voor alle verstrekte leningen Om inzicht te verkrijgen in hoeverre sprake is van doorlenen, geven we de netto schuldquote zowel in- als exclusief doorgeleende gelden weer (netto schuldquote gecorrigeerd voor alle verstrekte leningen). Op die manier brengen we duidelijk in beeld wat het aandeel van de verstrekte leningen is en wat dit betekent voor de schuldenlast. 2. De solvabiliteitsratio Dit kengetal geeft inzicht in de mate waarin de gemeente in staat is aan haar financiële verplichtingen te voldoen. Hierbij wordt het eigen vermogen uitgedrukt in een percentage van het balanstotaal. In de berekening is ervan uitgegaan, dat de voorzieningen een onderdeel zijn van het eigen vermogen (VNG- definitie). Als we de voorzieningen beschouwen als vreemd vermogen (conform het BBV), dan daalt de solvabiliteit naar 40%. 3. Kengetal grondexploitatie De afgelopen jaren is gebleken dat grondexploitatie een forse impact kan hebben op de financiële positie van een gemeente. De boekwaarde van de voorraden grond is van belang, omdat we deze waarde moeten terugverdienen bij de verkoop. De accountant moet ieder jaar beoordelen of de gronden tegen een actuele waarde op de balans zijn opgenomen. Het kengetal geeft in een percentage aan hoe groot het geïnvesteerde bedrag is ten opzichte van de totale baten. 4. Structurele exploitatieruimte De structurele exploitatieruimte is een percentage waarmee beoordeeld kan worden welke structurele ruimte een gemeente heeft om de eigen lasten te dragen, of welke structurele stijging van de baten of structurele daling van de lasten daarvoor nodig is. De structurele exploitatieruimte wordt berekend door het saldo van de structurele baten en lasten en het saldo van de structurele onttrekkingen en toevoegingen aan reserves te delen door de totale baten. In de onderstaande tabel geven wij inzicht in de opbouw van het structurele begrotingssaldo. Structureel begrotingssaldo 2027 2028 2029 2030 (bedragen x €1.000) Lasten exclusief mutaties reserves -86.602 -83.011 -81.016 -77.099 Baten exclusief mutaties reserves 84.066 79.849 79.183 75.964 Geraamd saldo van baten en lasten -2.536 -3.162 -1.833 -1.135 Toevoegingen reserves -1.487 - - - Onttrekkingen reserves 2.941 1.354 562 582 Geraamd resultaat -1.082 -1.808 -1.271 -553 Incidentele lasten (exclusief reservestortingen) 7.211 5.986 5.155 582 Incidentele baten (exclusief reservestortingen) -4.958 -4.600 -4.599 - Incidentele toevoegingen reserves 1.487 - - - Incidentele onttrekkingen reserves -2.400 -813 -20 -13 Saldo van incidentele baten en lasten 1.340 573 536 569 Structureel begrotingssaldo 258 -1.235 -735 16 5. Belastingcapaciteit: Woonlasten meerpersoonshuishouden De ruimte die een gemeente heeft om zijn belastingen te verhogen relateert men vaak aan de totale woonlasten. Het Coelo publiceert deze lasten ieder jaar in de Atlas van de lokale lasten. Tot de woonlasten rekenen we de OZB en de rioolheffing en de reinigingsheffing voor een woning met gemiddelde WOZ- waarde in die gemeente. Overigens laat dit kengetal eigenlijk meer een verhouding zien t.o.v. de landelijk gemiddelde woonlasten dan dat het de echt vrij toelaatbare (wettelijke) belastingruimte toont. 123 Uitkomst berekening financiële kengetallen De Wolden 2025 2026 2027 2028 2029 2030 Omschrijving Rek. Begr. Begr. Begr. Begr. Begr. 1A - Netto schuldquote 22% 42% 39% 44% 43% 44% 1B - Idem gecorrigeerd voor alle 10% 8% 9% 13% 14% 14% verstrekte leningen 2 - Solvabiliteitsratio 52% 49% 45% 44% 44% 44% 3 - Grondexploitatie 2,6% 0,47% 3,13% 3,17% 1,62% 0,09% 4 - Structurele exploitatieruimte -0,64% -0% 0,30% -1,54% -0,92% 0,01% 5 - Onbenutte belastingcapaciteit 100% 76% 84% 84% 84% 84% 124 Beleidskader risicomanagement en weerstandsvermogen Op 30 oktober 2025 heeft de raad de nota weerstandsvermogen vastgesteld en kennisgenomen van de analyse van de financiële ruimte voor nieuw beleid in de periode 2026-2030. In deze nota is het beleid over het risicomanagement in relatie tot het weerstandsvermogen beschreven. Deze nota dient een aantal doelen, te weten: • Het vaststellen van een beleidskader voor risicomanagement; • Het definiëren van een methodiek voor het identificeren, analyseren en beheersen van risico’s; • Het bepalen van de hoogte en de dekking van het gemeentelijke weerstandsvermogen; • Het bepalen van de ruimte die beschikbaar is voor nieuw beleid en investeringen; • Het versterken van bewustwording bij bestuur en ambtelijke organisatie. Risico’s Inleiding Risicobeheersing is een continu proces. We kijken daarbij naar welke onzekerheden, kansen en risico’s het behalen van onze doelstellingen kunnen beïnvloeden en hoe we daarmee omgaan. Dit doen we in ieder geval twee keer per jaar voor de jaarstukken en de begroting. Bij het inventariseren van risico’s kijken we naar: • de kans dat dit risico zich voordoet; • de impact die dit risico mogelijk heeft op het gemeentelijk beleid en het imago van de gemeente; • en de eventuele financiële gevolgen van dit risico als het zich voordoet. Overzicht risico's Risico Maximale omvang Benodigde Risicokans risico weerstandscapaciteit Algemene uitkering € 1.576.000 50% € 788.000 Bedrijfsvoering (personeel) € 2.230.000 50% € 1.161.500 Bedrijfsvoering (ICT, inkoop, € 450.000 € 135.000 huisvesting) 30% Schadeclaims € 100.000 20% € 20.000 Externe factoren € 2.000.000 30% € 600.000 Financieel € 18.475.000 divers € 5.340.000 Grondexploitatie € 213.000 30% € 63.900 nog niet te Kapitaalgoederen € 0 kwantificeren 20% Open-einde regelingen € 1.207.000 30% € 362.000 Opvang ontheemden Oekraïne niet te kwantificeren - € 0 Projecten € 500.000 20% € 100.000 Verbonden partijen € 714.000 20% € 107.000 Overige categorieën € 883.000 divers € 176.000 Totalen € 28.348.000 € 8.853.400 125 Toelichting op de risico's Algemene uitkering De gemeente is voor een belangrijk deel van haar inkomsten afhankelijk van de algemene uitkering uit het gemeentefonds. Wijzigingen in de omvang van de algemene uitkering, de verdeelmaatstaven of de financieringssystematiek als gevolg van rijksbeleid kunnen leiden tot lagere inkomsten dan geraamd. Dit kan de structurele begrotingsruimte onder druk zetten en noodzaken tot het bijstellen van beleid, het treffen van bezuinigingsmaatregelen of het aanspreken van de algemene reserve. De gemeente beheerst dit risico door de ontwikkelingen rondom het gemeentefonds en rijksbeleid nauwgezet te volgen, de financiële effecten periodiek te verwerken in de planning- en controlcyclus en behoedzaam te ramen. Daarnaast wordt een toereikende weerstandscapaciteit aangehouden om incidentele nadelige effecten op te kunnen vangen. Bedrijfsvoering (personeel) Een risico voor het realiseren van de ambities uit de begroting is onvoldoende beschikbare capaciteit en specialistische kennis. Dit kan leiden tot vertraging in de uitvoering, het niet volledig realiseren van ambities en mogelijk hogere kosten door externe inhuur. De aanhoudende krapte op de arbeidsmarkt vergroot de afhankelijkheid van externe inzet op cruciale en schaarse functies. Om dit risico te beperken, monitoren we de beschikbare capaciteit en stellen we waar nodig prioriteiten in de uitvoering en fasering van ambities. Dit risico wordt verder beheerst door actief te sturen op het structureel invullen van vacatures en het beperken van de externe inhuur. De noodzaak en omvang van inhuur en de ontwikkeling van de personeelskosten worden periodiek gemonitord. Daarnaast wordt ingezet op gerichte werving, interne mobiliteit en de ontwikkeling van medewerkers, zodat de benodigde capaciteit zoveel mogelijk structureel wordt geborgd. Bedrijfsvoering (ICT, inkoop, huisvesting) Cyberrisico's Het Nationaal Cyber Security Centrum (NCSC) en de Informatiebeveiligingsdienst (IBD, VNG) geven jaarlijks inzicht in de belangrijkste dreigingen in de digitale wereld (zoals hackpogingen, ransomware aanvallen en misbruik persoonsgegevens). Risico's die hierdoor ontstaan, zijn onder andere schending van privacy, verstoring van dienstverlening en bedrijfscontinuïteit, financieel verlies, imagoschade, claims of boetes). Op dit moment zijn de basisbeveiligingsmaatregelen in de organisatie onvoldoende op orde (zie ook het recent rapport van de Rekenkamer). De SWO heeft een meerjarig informatieveiligheidsplan opgesteld, zodat passende maatregelen genomen worden om deze risico’s terug te brengen tot een acceptabel niveau. Het risico wordt als p.m. opgenomen in het weerstandsvermogen. Gelijktijdig met het schrijven van deze begroting zijn we bezig met de afrondingen van een Cyber Risk Assessment. Op basis hiervan kunnen we inzicht geven in de mogelijke schade bij een groot cyberincident. Aangezien de uitkomsten hiervan nog niet bekend zijn, kan er nog geen doorvertaling plaatsvinden van de belasting hiervan op de weerstandscapaciteit. Schadeclaims Schadeclaims die niet door een verzekering worden gedekt, vormen voor de gemeente een financieel risico, met name wanneer deze voortvloeien uit onrechtmatig overheidshandelen, fouten bij vergunningverlening, handhaving of contractuitvoering, achterstallig onderhoud van de openbare ruimte of claims in het kader van nadeelcompensatie. Dergelijke claims kunnen leiden tot incidentele, soms substantiële financiële lasten, juridische kosten en een beslag op de ambtelijke capaciteit. Daarnaast kunnen zij reputatieschade veroorzaken en het vertrouwen van inwoners, ondernemers en samenwerkingspartners in het gemeentebestuur onder druk zetten. De gemeente beperkt deze risico's door zorgvuldig juridisch en bestuurlijk handelen, het toepassen van interne kwaliteitscontroles, het uitvoeren van periodieke inspecties en onderhoud, een adequaat contract- en projectmanagement en het structureel monitoren van risico's binnen de planning- en controlcyclus. Niet-verzekerbare restrisico's worden betrokken bij de bepaling van de benodigde weerstandscapaciteit, zodat de gemeente in staat blijft om eventuele financiële gevolgen van schadeclaims op te vangen zonder dat de continuïteit van de dienstverlening of de uitvoering van beleidsdoelen in gevaar komt. 126 Externe factoren Hieronder vallen risico’s als gevolg van nieuwe of gewijzigde wet- en regelgeving en volledig onvoorziene gebeurtenissen, zoals calamiteiten, oorlogen en pandemieën. Deze ontwikkelingen kunnen een grote impact hebben op de organisatie en financiële positie, terwijl de kans dat deze risico’s zich voordoen relatief klein is. De risico’s worden beheerst door ontwikkelingen op het gebied van wet- en regelgeving en de externe omgeving actief te volgen en waar nodig tijdig maatregelen te treffen. Daarnaast wordt ingezet op een adequate crisisorganisatie en continuïteitsplanning. Voor niet of beperkt beïnvloedbare risico’s biedt het weerstandsvermogen een financiële buffer. Financieel Financiële risico's zijn de risico's die voortkomen uit veranderingen in de wet- en regelgeving op fiscaal gebied (btw-compensatiefonds, vennootschapsbelasting). Het gaat dan om fouten in aangiften en naheffingen, gewaarborgde en verstrekte geldleningen (niet nakomen van de verplichtingen en inroepen van de garantstellingen en stijgen van de rentelasten op de geldleningen. Grondexploitaties De risico's zijn conform de risico-inventarisatie die is opgenomen in de paragraaf Grondbeleid en is bepaald op € 213.000. Kapitaalgoederen De gemeente beheert een omvangrijk areaal aan kapitaalgoederen, waaronder wegen, riolering, civiele kunstwerken, groen en overige voorzieningen in de openbare ruimte. De technische staat, leeftijd en toekomstige vervangingsopgave zijn niet voor alle onderdelen volledig en actueel in beeld. Tegelijkertijd nemen de kosten voor beheer, onderhoud en vervanging toe en stellen klimaatadaptatie, duurzaamheid en veranderende wet- en regelgeving aanvullende eisen aan de kwaliteit van de openbare ruimte. Het risico bestaat dat onderhouds- en vervangingsopgaven groter of eerder blijken te zijn dan waarmee in de meerjarenbegroting rekening is gehouden. Dit kan leiden tot versneld kwaliteitsverlies, hogere onderhoudskosten, veiligheids- en aansprakelijkheidsrisico’s en aanvullende investeringsbehoeften. Ook prijsontwikkelingen en beperkte uitvoeringscapaciteit kunnen de financiële gevolgen vergroten. Om dit risico te beheersen werken we aan actuelere en betrouwbaardere areaal- en beheerdata, periodieke inspecties, meerjarige beheer- en vervangingsplannen en een integrale programmering van onderhoud en investeringen. Daarmee willen we de technische en financiële opgave eerder zichtbaar maken en tijdig bestuurlijke keuzes kunnen voorleggen. Financiële impact: potentieel aanzienlijk. De omvang is op dit moment niet volledig te kwantificeren en is afhankelijk van de uitkomsten van inspecties, beheerplannen en de verdere actualisatie van de vervangingsopgave. Sociaal domein Open-einde regelingen sociaal domein Binnen het sociaal domein is sprake van open-einde regelingen. Een open-einde regeling kent geen maximum budget of beperking in aantal deelnemers. De gemeente zal de vraag altijd blijven doorbetalen zolang aan de voorwaarden wordt voldaan. In de programma’s is toegelicht waarop de budgetten zijn gebaseerd. Voor de budgetten met een open einde regeling is dit een risico. Dit betreft de budgetten: • Leerlingenvervoer, meer aanvragen dan begroot. • Minimabeleid, meer aanvragen dan begroot. • Jeugdzorg, meer aanvragen, duurdere, meer en langere zorg dan begroot. • Schuldhulpverlening, meer aanvragen dan begroot. • Beschermd wonen, meer bijdragen dan begroot. • Wmo, meer aanvragen dan begroot. • Uitkeringen, meer aanvragen dan begroot. De risico's proberen we te beheersen door onder andere budgetmonitoring, duidelijke aanvraag- en toekenningscriteria en controle op misbruik en oneigenlijk gebruik. 127 Hervormingsagenda jeugd In de Voorjaarsnota 2025 zijn afspraken gemaakt over het zwaarwegende advies van de Deskundigencommissie Hervormingsagenda Jeugd in 2027 met betrekking tot de kosten die gemeenten maken voor jeugdzorg. Deze afspraken heeft het huidige kabinet in het Overhedenoverleg van 13 april 2026 herbevestigd. Vooruitlopend op deze vervolgafspraken zijn in deze begroting stelposten opgenomen, omdat we erop vertrouwen dat het rijk zich aan de gemaakte afspraken houdt. Afschaffen huishoudelijke hulp In de Voorjaarsnota 2026 is een korting toegepast op het Gemeentefonds vanwege het afschaffen van de huishoudelijke hulp in de Wmo. Het is nog onduidelijk hoe deze bezuiniging wordt ingevuld, wat maakt dat wij de korting vanaf 2029 via een stelpost tenietdoen. Deze stelpost is onder voorbehoud van goedkeuring door de toezichthouder. Taakstelling in begroting In de begroting 2027 is een taakstelling van circa € 200.000 opgenomen. Deze taakstelling komt voort uit de begroting 2026 en is nog niet ingevuld. Voor het realiseren van deze taakstelling zijn plannen opgesteld. Deze vragen echter nog nader onderzoek en concretisering voordat deze verwerkt worden in het programma. Opvang ontheemden Oekraïne Per 1 juli 2026 is de Regeling tijdelijke bekostiging opvang en huisvesting gemeenten oftewel de doelgroepflexibele regeling (DFR) in werking getreden. Tot en met 31 december geldt een overgangsperiode: gemeenten kunnen kiezen tussen bekostiging op basis van de bestaande BooO (Bekostigingsregeling opvang ontheemden Oekraïne) en de nieuwe DFR. Vanaf 1 januari 2027 is de DFR verplicht. Het gaat om een nieuwe regeling met nog onduidelijkheden over welke kosten wel of niet onder deze regeling vallen. Bij het opstellen van de Kadernota 2028 gaan we herijken, omdat we dan naar verwachting de uitwerking van deze regeling beter kennen. Vooralsnog gaan we ervanuit dat deze regeling positief voor ons uitpakt. Verbonden partijen De gemeente neemt deel aan diverse gemeenschappelijke regelingen voor de uitvoering van wettelijke en gemeentelijke taken. Hieraan zijn met name financiële en bestuurlijke risico's verbonden. Financiële risico's kunnen ontstaan als gevolg van exploitatietekorten, kostenstijgingen of andere tegenvallers binnen een gemeenschappelijke regeling, waardoor de gemeentelijke bijdrage kan toenemen. Daarnaast is de directe sturings- en beïnvloedingsmogelijkheid van de gemeente relatief beperkt, omdat besluitvorming plaatsvindt binnen het bestuur van de gemeenschappelijke regeling. De gemeente beheerst deze risico's door de financiële en beleidsmatige ontwikkelingen van de gemeenschappelijke regelingen structureel te monitoren, begrotingen en jaarstukken te beoordelen, gebruik te maken van de zienswijze procedure en actieve bestuurlijke vertegenwoordiging. Daarnaast worden de financiële risico's betrokken bij de bepaling van het weerstandsvermogen. Projecten Projectrisico's zien onder andere toe op kostenstijgingen, veranderende scope en het niet tijdig realiseren van planningen. Momenteel werken we nog niet met een onderbouwd projectrisicoregister. Voor deze paragraaf werken we met een grove inschatting. Incidentele risico's Vergrijzing De toenemende vergrijzing vormt een financieel risico voor de gemeente. Een ouder wordende bevolking kan leiden tot een grotere vraag naar Wmo-voorzieningen, welzijn, ondersteuning en mobiliteit. Dit risico wordt versterkt wanneer vergrijzing samengaat met bevolkingskrimp en het vertrek van jongeren. Hierdoor neemt het draagvlak voor voorzieningen en de lokale economie af, terwijl de vaste kosten voor infrastructuur en maatschappelijke voorzieningen grotendeels in stand blijven. Dit kan leiden tot hogere kosten per inwoner en op termijn ook tot druk op de gemeentelijke inkomsten. Dit risico is niet in deze begroting verwerkt en is ook lastig in geld uit te drukken. De gemeente monitort daarom de demografische ontwikkeling, de ontwikkeling van de Wmo-vraag en de kosten per inwoner. Deze ontwikkelingen worden naar de toekomst toe betrokken bij de meerjarenraming en bij keuzes over het voorzieningenniveau en de financiële planning, zodat waar nodig tijdig kan worden bijgestuurd. 128 Beschermd wonen Jaarlijks ontvangt gemeente De Wolden een afrekening beschermd wonen van centrumgemeente Assen. Dit is (tot op heden) een voordeel van de ontvangsten die gemeente Assen hiervoor ontvangt van het rijk en de kosten die zij hiervoor maakt. Dit voordeel wordt enerzijds verdeeld over de deelnemende gemeenten op basis van inwoneraantal en anderzijds op basis van de werkelijke uitvoeringskosten per gemeente. Hierdoor vinden er jaarlijks schommelingen plaats in de verdeelsleutel en daarnaast wisselt het totaalresultaat. Tot op heden is gemeente De Wolden in haar begroting uitgegaan van een voorzichtheidspercentage van 85% van de ontvangen begroting van gemeente Assen. In deze begroting hebben we dit aangepast naar 100%. Daarnaast ligt er sinds 2024 een wetvoorstel bij de Tweede Kamer om een woonplaatsbeginsel in te voeren voor beschermd wonen in combinatie met een objectief verdeelmodel en een decentralisatie, maar dit is nog niet behandeld. Of en wanneer dit objectief verdeelmodel doorgevoerd wordt, dan betekent dit dat de afrekening van beschermd wonen helemaal veranderd. Boekenonderzoek Belastingdienst Op dit moment voert de Belastingdienst een boekenonderzoek uit. De uitkomsten hiervan kunnen leiden tot fiscale correcties en daarmee tot een incidentele financiële last. De omvang en financiële consequenties hiervan zijn op dit moment nog niet in volle omvang bekend. Zodra het boekenonderzoek is afgerond, worden er verbeteracties opgestart om herhaling te voorkomen. 129 Beschikbare weerstandscapaciteit Om risico's op te kunnen vangen, is het van belang dat hiervoor een buffer beschikbaar is. Die buffer is de beschikbare weerstandscapaciteit. We maken hierbij onderscheid tussen incidentele en structurele weerstandscapaciteit. Incidentele weerstandscapaciteit De incidentele weerstandscapaciteit is het vermogen dat we kunnen inzetten om eenmalige tegenvallers op te kunnen vangen. De incidentele weerstandscapaciteit wordt uitgedrukt in beschikbare incidentele middelen, namelijk de vrij besteedbare reserves. Dit zijn reserves waaraan de gemeenteraad geen specifieke bestedingsdoelen heeft gekoppeld. De incidentele weerstandscapaciteit is als volgt opgebouwd. Omschrijving Begroting 2027 Bedragen * € 1.000 Algemene reserve € 26.878 Algemene reserve bouwgrondexploitatie € 589 Totaal incidentele weerstandscapaciteit € 27.467 Structurele weerstandscapaciteit Met de structurele weerstandscapaciteit bedoelen we de middelen die we permanent kunnen inzetten om tegenvallers in de lopende exploitatie op te vangen, zonder dat dit ten koste gaat van de uitvoering van bestaande taken. Hierbij zijn ook de risico's van belang die aan de uitvoering van die taken kleven. De structurele weerstandscapaciteit kunnen we in noodgevallen inzetten om aan meerjarige aflossingsverplichtingen te kunnen voldoen. Hiermee kunnen we voldoen aan bijvoorbeeld de rente- en aflossingsverplichtingen van de aangetrokken leningen. Omschrijving 2027 2028 2029 2030 (bedragen x € 1.000) Onvoorziene uitgaven (exclusief taakmutaties) 15 15 15 15 Onbenutte belastingcapaciteit 1.722 1.722 1.722 1.722 Begrotingsoverschot/tekort (= begrotingssaldo) -1.084 -1.807 -1.272 -576 Totaal structurele weerstandscapaciteit 653 -70 465 1.161 Onvoorziene uitgaven De post onvoorziene uitgaven kunnen we inzetten voor bepaalde incidentele uitgaven die geen structureel karakter dragen. De criteria die we hierbij hanteren zijn onvoorspelbaar, onvermijdbaar en onuitstelbaar. De post Onvoorzien bedraagt in deze begroting € 15.000. Onbenutte belastingcapaciteit Voor de berekening van de onbenutte belastingcapaciteit onroerendezaakbelastingen (OZB) werd tot voor kort vaak de artikel 12-norm gehanteerd. Het gewogen gemiddelde percentage van de WOZ-waarde voor toelating tot artikel 12 van de Financiële verhoudingswet bedraagt voor 2027: 0,1595 (redelijk peil volgens Meicirculaire 2026). Het percentage in De Wolden (gemiddelde van woningen en niet-woningen) bedraagt voor 2027 op basis van de voorgestelde tarieven in de kadernota: 0,1238. Noot: definitieve tarieven zijn pas bekend bij vaststelling belastingverordening en afhankelijk van ontwikkeling woningwaarde. De onbenutte OZB-belastingcapaciteit is gelijk aan de belastingheffing die nog kan plaatsvinden tot het niveau dat een gemeente moet heffen om voor toelating van een zogenoemde artikel-12 FVW aanvraag te kunnen komen. Op basis van onderstaande calculatie berekenen we een onbenutte belastingcapaciteit van circa € 1,7 miljoen. Berekeningswijze onbenutte belastingcapaciteit Uitkomst Beraamde OZB-opbrengst gemeentebegroting 2027 (x € 1.000) A 5.964 Landelijk gemiddeld gewogen norm artikel-12 toelating B 0,1595 Gemeentelijk gemiddeld gewogen percentage C 0,1238 Formule berekening onbenutte belastingcapaciteit (A*B/C)-A Uitkomst 1.722 130 Weerstandsvermogen Het ratio weerstandsvermogen is de verhouding tussen het totaalbedrag aan risico’s en de beschikbare weerstandscapaciteit. Met behulp van dit kengetal bepalen we of het weerstandsvermogen voldoet aan de gestelde norm. Deze norm is in de Nota weerstandsvermogen bepaalt op 1,5 en wordt als volgt berekend. Ratio weerstandsvermogen = beschikbare weerstandscapaciteit / benodigde weerstandscapaciteit = € 27,4 miljoen / € 8,8 miljoen = 3,1 Aan de hand van onderstaande tabel uit de Nota weerstandsvermogen kunnen we concluderen dat ons weerstandsvermogen uitstekend is en daarmee ruimschoots voldoet aan onze gestelde norm. Een ratio van 3,1, alhoewel uitstekend, is wel een verslechtering van de positie ten opzichte van de begroting 2026. We rekenden toen met een ratio van 3,5. In de begroting van 2026 rekenden we de Reserve Ontheemden en Reserve Sociaal Domein nog tot de beschikbare weerstandscapaciteit. Dit was onjuist en is in deze begroting hersteld. Verder zijn de risico’s met ongeveer € 500.000 hoger ingeschat. 131 Onderhoud kapitaalgoederen Inleiding Deze paragraaf geeft inzicht in de wijze waarop de gemeente haar kapitaalgoederen beheert en onderhoudt. Daarbij wordt ingegaan op de beleids- en beheeruitgangspunten, de vastgestelde kwaliteitsniveaus, de financiële dekking en de belangrijkste ontwikkelingen en risico’s. Doel is om de kapitaalgoederen duurzaam in stand te houden, de continuïteit van publieke voorzieningen te waarborgen en kapitaalvernietiging te voorkomen. De gemeente De Wolden beheert kapitaalgoederen die noodzakelijk zijn voor een veilige, bereikbare, gezonde en leefbare gemeente. Het gaat onder andere om wegen, fiets- en voetpaden, civiele kunstwerken, openbare verlichting, groen, bomen, speelvoorzieningen, begraafplaatsen, water- en rioleringsvoorzieningen en gemeentelijke gebouwen. Goed beheer en onderhoud zijn nodig om deze voorzieningen veilig en functioneel te houden, de vastgestelde kwaliteit te behouden en kapitaalvernietiging te voorkomen. De paragraaf Onderhoud kapitaalgoederen geeft inzicht in: • de beleids- en beheeruitgangspunten; • het vastgestelde kwaliteitsniveau; • de wijze waarop onderhoud en vervanging worden geprogrammeerd; • de financiële dekking; • de belangrijkste ontwikkelingen, risico’s en onzekerheden. De lasten voor beheer, onderhoud en vervanging zijn opgenomen in verschillende programma’s. De beleidsmatige uitwerking van het beheer van de openbare ruimte is opgenomen in Programma 7 Leefomgeving en beheer. Deze paragraaf beschrijft de gezamenlijke beheerprincipes, de onderhoudsopgaven, de financiële dekking en de belangrijkste risico’s voor de gemeentelijke kapitaalgoederen. 132 133 Beleids- en beheeruitgangspunten Het beheer van kapitaalgoederen ontwikkelt zich van afzonderlijk technisch onderhoud naar integraal en risicogestuurd assetmanagement. Daarbij verschuift de focus van afzonderlijke beheerdisciplines naar een integrale afweging van prestaties, risico’s, maatschappelijke effecten, duurzaamheid, levensduur en beschikbare financiële middelen. Beheer, onderhoud, vervanging en investeringen worden daarbij steeds meer in samenhang beschouwd. Voor het beheer hanteren we de volgende uitgangspunten: 1. Veiligheid en wettelijke verplichtingen gaan voor. Gebreken die leiden tot veiligheidsrisico’s, aansprakelijkheid of het niet nakomen van wettelijke zorgplichten krijgen prioriteit. 2. Kapitaalgoederen worden planmatig onderhouden. Inspecties, storingen, meldingen en beheerinformatie vormen de basis voor onderhouds- en vervangingsprogramma’s. 3. Onderhoud en vervanging worden risicogestuurd geprogrammeerd. Niet ieder object wordt op hetzelfde moment of hetzelfde niveau onderhouden. Bij de prioritering worden onder andere veiligheid, gebruik, technische staat, gevolgen van uitval en beschikbare middelen meegewogen. 4. Werkzaamheden worden integraal voorbereid. Onderhoud aan wegen, riolering, water, groen, openbare verlichting, civiele kunstwerken en werkzaamheden van nutsbedrijven wordt zoveel mogelijk op elkaar afgestemd. Hiermee beperken we overlast, voorkomen we onnodig herhaald openbreken en benutten we middelen doelmatiger. 5. Duurzaamheid en klimaatadaptatie worden meegekoppeld. Bij groot onderhoud en vervanging worden mogelijkheden voor energiebesparing, circulariteit, vergroening, waterberging, infiltratie, biodiversiteit en beperking van hittestress meegewogen. 6. Areaalgroei wordt financieel inzichtelijk gemaakt. Woningbouw, gebiedsontwikkeling en andere investeringen leiden tot nieuw of gewijzigd gemeentelijk areaal. De structurele gevolgen voor beheer, onderhoud, vervanging en capaciteit worden daarom vanaf de planvorming in beeld gebracht. 7. Betrouwbare beheerinformatie is een randvoorwaarde. Actuele areaal-, inspectie- en objectgegevens zijn nodig voor een realistische programmering en financiële raming. De kwaliteit van deze informatie wordt de komende jaren verder verbeterd. Kwaliteitsniveaus De gemeenteraad stelt de beleidsmatige uitgangspunten en gewenste kwaliteitsniveaus voor de gemeentelijke kapitaalgoederen vast. De feitelijke kwaliteit wordt periodiek gemonitord aan de hand van inspecties, conditiemetingen en kwaliteitsmetingen. Wanneer de beschikbare middelen onvoldoende zijn om het vastgestelde kwaliteitsniveau te behouden of wanneer risico’s toenemen, wordt dit via de planning- en controlcyclus inzichtelijk gemaakt en zo nodig ter besluitvorming aan de gemeenteraad voorgelegd. Samenhang beleidskaders en programmering We werken toe naar een integraal beleids- en beheerplan voor de openbare ruimte. Dit plan bepaalt de gemeentelijke uitgangspunten, kwaliteitsniveaus en prioriteiten voor het beheer van de openbare ruimte. De disciplinegerichte beheerplannen vertalen dit vervolgens naar technische onderhouds- en vervangingsopgaven. Deze opgaven worden samengebracht in een integrale meerjarenprogrammering. Daarin worden planning, beschikbare middelen, ruimtelijke ontwikkelingen, klimaatmaatregelen en werkzaamheden van derden met elkaar verbonden. 134 Het Handboek Inrichting Openbare Ruimte vormt daarbij het toekomstige kwaliteitskader voor nieuwe aanleg, reconstructies en overdracht naar beheer. Zo wordt niet alleen gestuurd op de aanlegkosten, maar ook op veiligheid, duurzaamheid, beheerbaarheid en totale levensduurkosten. De komende jaren neemt de vervangingsopgave toe doordat een groeiend deel van de gemeentelijke kapitaalgoederen het einde van de technische levensduur bereikt. Tegelijkertijd groeit het areaal door woningbouw en andere ruimtelijke ontwikkelingen. Dit vraagt om een integrale programmering en een zorgvuldige afweging van kwaliteit, risico’s, capaciteit, investeringen en beschikbare financiële middelen. Financiële uitgangspunten De financiële middelen voor dagelijks en planmatig onderhoud zijn opgenomen in de exploitatiebegroting. Investeringen in vervanging, renovatie en levensduurverlenging worden afzonderlijk opgenomen in het meerjareninvesteringsprogramma. De actualisatie van beheerplannen, areaalgegevens, kwaliteitsniveaus en vervangingsopgaven kan leiden tot gewijzigde onderhouds- en investeringsramingen. De financiële gevolgen zijn nog niet op alle onderdelen volledig bekend of in de meerjarenbegroting verwerkt. Eventuele aanvullende gevolgen worden betrokken bij de planning- en controlcyclus en, waar nodig, afzonderlijk aan de gemeenteraad voorgelegd. Belangrijkste risico’s en ontwikkelingen Voor de kapitaalgoederen in de openbare ruimte gelden de volgende belangrijke risico’s: • veroudering en een toenemende vervangingsopgave; • prijsstijgingen in de grond-, weg- en waterbouw; • schade door droogte, hitte, storm en extreme neerslag; • onvoldoende actuele beheer- en inspectiegegevens; • groei van het areaal zonder evenredige groei van beheerbudget en capaciteit; • schaarste aan technische en specialistische capaciteit; • onvoldoende afstemming tussen beheer, projecten en werkzaamheden van derden; • uitgesteld onderhoud met hogere kosten en kapitaalvernietiging als gevolg. De actualisatie van diverse beheerplannen en de integrale meerjarenprogrammering moeten meer inzicht geven in de omvang, prioriteit en financiële gevolgen van deze opgaven. 135 Wegen, verlichting, kunstwerken en bruggen Algemeen De openbare ruimte omvat de gemeentelijke wegen, fiets- en voetpaden, zand- en halfverharde wegen, openbare verlichting, verkeersvoorzieningen, civiele kunstwerken, groen, bomen, speelvoorzieningen en begraafplaatsen. Deze voorzieningen vormen samen de fysieke basis voor bereikbaarheid, verkeersveiligheid, leefbaarheid, recreatie en ontmoeting. De onderhoudsopgave wordt beïnvloed door veroudering, klimaatverandering, intensiever gebruik, woningbouw en veranderende maatschappelijke eisen op het gebied van toegankelijkheid, duurzaamheid en biodiversiteit. Het beheer wordt uitgevoerd op basis van vastgestelde kwaliteitsniveaus, periodieke inspecties, meldingen en meerjarige onderhoudsplanningen. Beheer, onderhoud, vervanging en investeringen worden zoveel mogelijk integraal geprogrammeerd en afgestemd op water- en rioleringsmaatregelen, ruimtelijke projecten, klimaatadaptatie en werkzaamheden van nutsbedrijven en andere derden. Wegen, fiets- en voetpaden Voor de verharde wegen wordt gewerkt met rationeel wegbeheer. Periodieke inspecties geven inzicht in de technische kwaliteit van het areaal en vormen de basis voor de onderhouds- en vervangingsprogrammering. Bij de prioritering van maatregelen worden onder andere veiligheid, bereikbaarheid, technische staat, gebruiksintensiteit, risico’s en beschikbare middelen meegewogen. Vanaf 2026 wordt een belangrijk deel van het beheer en onderhoud van de openbare ruimte uitgevoerd binnen het meerjarige RIC-contract voor wegen en aanverwante voorzieningen. Het contract omvat naast het onderhoud van wegen en verhardingen ook werkzaamheden aan verkeersvoorzieningen, bermen, wegmarkeringen en civiele kunstwerken. Daarnaast kunnen bepaalde kleinschalige rioleringswerkzaamheden binnen het contract worden uitgevoerd. Met deze integrale aanpak wordt invulling gegeven aan een efficiënte en samenhangende uitvoering van beheer- en onderhoudswerkzaamheden in de openbare ruimte. De gemeente blijft daarbij verantwoordelijk voor de regie op beleidsdoelstellingen, kwaliteitsniveaus, financiële kaders en de afstemming met andere ontwikkelingen en opgaven binnen de openbare ruimte. Ter voorbereiding op de aanbesteding is op basis van een zero-based benadering bepaald welke structurele middelen nodig zijn voor het beheer en onderhoud van de assets die binnen het contract vallen. Hierbij is niet uitgegaan van historische budgetten, maar van de omvang van het areaal, de vastgestelde kwaliteitsdoelstellingen en de daadwerkelijk benodigde onderhoudsmaatregelen. Deze systematiek zorgt voor een transparante en objectieve onderbouwing van de beheeropgave en de daarvoor benodigde middelen. De werkzaamheden die betrekking hebben op riolering worden, vanwege de financiering vanuit de rioolheffing, afzonderlijk geadministreerd en gefactureerd. Daarmee blijft een duidelijke scheiding bestaan tussen de verschillende financieringsstromen en wordt de financiële transparantie gewaarborgd. Het financiële plafond vormt het maximale kader waarbinnen de werkzaamheden worden geprogrammeerd. Jaarlijks wordt aan de hand van actuele inspecties en beheerinformatie bepaald welke maatregelen noodzakelijk zijn. Daarbij wordt gestuurd op veiligheid, kwaliteit, het terugbrengen van achterstanden, duurzaamheid, beperking van hinder en doelmatige inzet van middelen. Bij groot onderhoud en reconstructies worden waar mogelijk ook maatregelen op het gebied van klimaatadaptatie, verkeersveiligheid, toegankelijkheid, biodiversiteit en verduurzaming meegenomen. Hierdoor wordt werk met werk gecombineerd en wordt voorkomen dat de openbare ruimte onnodig meerdere keren wordt opengebroken. Budgetten Budgetten Omschrijving 2026 2027 Onderhoud wegen, voetpaden en fietspaden 1.350.000 1.350.000 Verkeersvoorzieningen (bewegwijzering, borden, verkeersveiligheid) 108.000 107.000 Straatvegen en onkruid borstelen 204.000 205.000 Bermonderhoud 174.000 175.000 Totaal 1.836.000 1.837.000 136 Meerjarige vervangings- en investeringsprogrammering Naast het reguliere beheer en onderhoud is binnen de zero-based systematiek ook gekeken naar de structurele vervangingsopgave van wegen, fietspaden en civiele kunstwerken. Deze doorrekening geeft inzicht in de middelen die op langere termijn nodig zijn om het areaal duurzaam in stand te houden. Daarbij is uitgegaan van het aanwezige areaal, technische levensduur, kwaliteit en vervangingscycli en niet van de omvang van historisch beschikbare investeringsbudgetten. De uitkomsten vormen een inhoudelijk en financieel vertrekpunt voor de meerjarige investeringsprogrammering, maar zijn geen automatisch jaarlijks investeringskrediet. De daadwerkelijke investeringsbehoefte verschilt per jaar en is afhankelijk van de technische toestand, inspectieresultaten, risico’s, verkeersveiligheid, projectfasering en mogelijkheden om maatregelen te combineren. De vervangingsopgave wordt verder uitgewerkt in het Meerjarig Investeringsprogramma Openbare Ruimte, dat naar verwachting in het eerste kwartaal van 2027 wordt aangeboden. Hierin worden de investeringen voor wegen, civiele kunstwerken en andere kapitaalgoederen geprioriteerd en in samenhang gebracht met onder andere riolering, klimaatadaptatie, mobiliteit en ruimtelijke ontwikkelingen. Op basis hiervan kan bestuurlijk worden bepaald welke maatregelen wanneer worden uitgevoerd en welke kredieten daarvoor nodig zijn. Openbare verlichting De openbare verlichting draagt bij aan verkeersveiligheid, sociale veiligheid en de bruikbaarheid van de openbare ruimte. Tegelijkertijd spelen energiegebruik, lichthinder, biodiversiteit en beheerbaarheid een steeds belangrijkere rol. Het beheer en onderhoud worden uitgevoerd via het meerjarige beheer- en onderhoudscontract voor openbare verlichting. Daarbij wordt gestuurd op tijdige storingsafhandeling, veilig functioneren van de installaties en planmatige vervanging. De bestaande verlichting wordt verder verduurzaamd door armaturen waar passend te vervangen door ledverlichting. In het in 2026 vastgestelde lichtkwaliteitsplan zijn uitgangspunten opgenomen voor: • verkeers- en sociale veiligheid; • locatie en verlichtingsniveau; • energiegebruik; • dimmen en slim schakelen; • lichthinder; • biodiversiteit en donkerte; • beheer, onderhoud en vervanging. De uitkomsten van het lichtkwaliteitsplan worden vertaald naar een meerjarige beheer-, investerings- en vervangingsprogrammering. Eventuele aanvullende financiële gevolgen worden betrokken bij de planning- en controlcyclus en zo nodig afzonderlijk ter besluitvorming voorgelegd. Budgetten Budgetten Omschrijving 2026 2027 Onderhoud openbare verlichting 125.000 125.000 Civiele Kunstwerken De gemeente beheert verschillende civiele kunstwerken, waaronder bruggen, duikers en overige constructies. Deze objecten zijn van belang voor de bereikbaarheid, verkeersveiligheid, waterhuishouding en het functioneren van de openbare ruimte. De civiele kunstwerken worden periodiek geïnspecteerd. De inspectieresultaten geven inzicht in de technische en constructieve staat, de veiligheid, de resterende levensduur en de benodigde onderhouds-, renovatie- en vervangingsmaatregelen. Gebreken die direct gevolgen hebben voor de constructieve veiligheid, verkeersveiligheid of bereikbaarheid krijgen prioriteit. Het reguliere onderhoud aan civiele kunstwerken valt binnen de scope van het RIC-contract. Volledige of gedeeltelijke vervanging van een kunstwerk kan eveneens via het contract worden voorbereid of uitgevoerd, maar daarvoor is afzonderlijke investeringsruimte nodig. 137 In 2027 stellen wij een beheerplan op voor civiele kunstwerken. Daarbij worden de beschikbare inspectiegegevens, de functie en het gebruik van de objecten, de gevolgen van uitval, de bereikbaarheid, de onderhoudskosten en de resterende levensduur in samenhang beoordeeld. De uitkomsten worden vertaald naar een risicogestuurde meerjarenprogrammering voor onderhoud, renovatie en vervanging. Regulier en planmatig onderhoud wordt gedekt uit de exploitatiebegroting. Grote renovaties, levensduurverlengende maatregelen en vervangingen worden opgenomen in het meerjareninvesteringsprogramma. Wanneer de actualisatie van het beheerplan leidt tot aanvullende onderhouds- of investeringsmiddelen, worden deze gevolgen via de planning- en controlcyclus afzonderlijk ter besluitvorming voorgelegd. Bij de programmering wordt rekening gehouden met de samenhang met wegenonderhoud, water- en rioleringsprojecten, klimaatadaptatie, werkzaamheden van nutsbedrijven en ruimtelijke ontwikkelingen. Ook worden de mogelijke maatschappelijke en economische gevolgen van tijdelijke afsluiting of uitval betrokken bij de prioritering. Budgetten Budgetten Omschrijving 2026 2027 Beheer kunstwerken 40.000 40.000 Riolering en water Beleidskader en zorgplichten De gemeente heeft wettelijke zorgplichten voor stedelijk afvalwater, hemelwater en grondwater. Het Riolering- en Waterprogramma (RWP) 2023–2028 vormt het beleidsmatige en financiële kader voor de uitvoering hiervan. Het RWP beschrijft het beheer, onderhoud, onderzoek, renovatie en vervanging van het water- en rioleringssysteem en vormt de basis voor de meerjarige financiële programmering en een kostendekkende rioolheffing. De uitvoering vindt plaats in samenwerking met onder andere Waterschap Drents Overijsselse Delta en de gemeenten binnen de Fluvius-werkregio. Rioleringswerkzaamheden binnen het RIC Binnen het meerjarige RIC-contract voor wegen en aanverwante voorzieningen kunnen specifieke rioleringswerkzaamheden worden uitgevoerd. Het gaat met name om kleinschalige reparaties en werkzaamheden aan kolken, aansluitingen en putten. Ook calamiteiten en, wanneer hiervoor afzonderlijk financiering beschikbaar is, bepaalde vervangingswerkzaamheden kunnen binnen het contract worden uitgevoerd. Voor de rioolgerelateerde werkzaamheden die binnen het RIC kunnen worden uitgevoerd, is een zero- based doorrekening opgesteld. Daarbij is niet uitgegaan van historische budgetten, maar van het areaal, de beheerdoelstellingen en de daadwerkelijk benodigde beheer- en onderhoudsmaatregelen. Deze aanpak biedt inzicht in de omvang van de beheeropgave en het deel daarvan dat op een integrale wijze binnen het RIC kan worden uitgevoerd. Omdat deze werkzaamheden worden bekostigd vanuit de rioolheffing, worden zij binnen het RIC afzonderlijk geprogrammeerd, geadministreerd en gefactureerd. Hiermee wordt een transparante en rechtmatige toerekening van kosten geborgd. Tegelijkertijd wordt waar mogelijk aansluiting gezocht bij werkzaamheden aan wegen, verhardingen en herinrichtingsprojecten. Door werkzaamheden integraal uit te voeren, wordt de overlast voor inwoners en bedrijven beperkt, kunnen werkzaamheden efficiënter worden georganiseerd en wordt optimaal gebruikgemaakt van uitvoeringskansen in de openbare ruimte. Het Gemeentelijk Rioleringsprogramma (RWP) blijft het beleidsmatige en financiële kader voor de uitvoering van de gemeentelijke watertaken. De inzichten uit de zero-based doorrekening en actuele beheerinformatie worden gebruikt om de programmering en prioritering van werkzaamheden periodiek te beoordelen. Indien hieruit blijkt dat de omvang of samenstelling van de beheer- en vervangingsopgave wezenlijk wijzigt, worden de consequenties betrokken bij een actualisatie of opvolging van het RWP, zodat de lange termijn kwaliteit en functionaliteit van het rioleringsstelsel geborgd blijven. 138 Beheerinformatie en systeeminzicht Betrouwbare beheerinformatie is noodzakelijk om de technische toestand, het functioneren en de vervangingsopgave van het water- en rioleringssysteem goed te kunnen bepalen. De actualiteit en volledigheid van areaal-, inspectie- en objectgegevens zijn op onderdelen nog onvoldoende. Daarom actualiseren we onder andere: • areaal- en objectgegevens; • inspectie- en revisiegegevens; • gegevens over gemalen, drukriolering en IBA’s; • systeemoverzichten stedelijk water; • storings- en onderhoudsgegevens; • informatie over technische staat en resterende levensduur. De verbeterde informatie vormt de basis voor de beheer-, onderzoeks- en vervangingsprogrammering en voor het inzicht in benodigde capaciteit en financiële middelen. Inspectie, onderhoud en vervanging Vrijvervalriolering wordt periodiek gereinigd en geïnspecteerd. Gebreken worden op basis van technische staat, functioneren, risico en urgentie gerepareerd, gerenoveerd of vervangen. Ook gemalen, drukriolering, bergbezinkvoorzieningen, kolken en IBA’s worden planmatig gecontroleerd en onderhouden. De vervangingsopgave neemt naar verwachting toe. Daarom werken we toe naar een risicogestuurde meerjarenprogrammering. Daarbij kijken we niet alleen naar leeftijd en technische staat, maar ook naar het functioneren van het stelsel, gevolgen van uitval, klimaatrisico’s en maatschappelijke overlast. Waar mogelijk worden maatregelen gecombineerd met wegen, groen, herinrichtingen en werkzaamheden van nutsbedrijven. Hemelwater, grondwater en klimaatadaptatie Klimaatverandering leidt tot meer hevige neerslag, droogte, hitte en wisselende grondwaterstanden. Dit stelt hogere eisen aan het watersysteem en de inrichting van de openbare ruimte. Bij reconstructies en gebiedsontwikkelingen zetten we daarom in op het lokaal vasthouden, bergen, infiltreren en waar nodig vertraagd afvoeren van hemelwater. Mogelijke maatregelen zijn onder andere afkoppelen, wadi’s en waterberging, meer infiltratiemogelijkheden, vergroening en het aanpakken van wateroverlastlocaties. Het gemeentelijke grondwatermeetnet wordt gebruikt om ontwikkelingen en knelpunten te volgen. Waar de gemeente vanuit haar zorgplicht doelmatig kan bijdragen, worden maatregelen onderzocht en geprogrammeerd. Systeemonderzoek en foutieve aansluitingen Het functioneren van het rioolstelsel wordt periodiek hydraulisch onderzocht. Hiermee krijgen we inzicht in capaciteit, kwetsbaarheden en knelpunten. Daarnaast onderzoeken we foutieve aansluitingen, zoals hemelwater op vuilwater- of drukriolering en vuilwater op hemelwaterriolering. Herstel draagt bij aan een doelmatiger functioneren van het stelsel en de zuivering en vermindert storingen en ongewenste lozingen. Financiële dekking De gemeentelijke water- en rioleringstaken worden gedekt uit de rioolheffing en de voorziening riolering. Uitgangspunt is een kostendekkende heffing waarbij beheer- en onderhoudslasten, kapitaallasten van investeringen en de ontwikkeling van de voorziening meerjarig in balans zijn. De huidige financiële programmering is gebaseerd op het RWP 2023–2028. Verbeterde beheerinformatie kan leiden tot een ander inzicht in de onderhouds- en vervangingsopgave en daarmee gevolgen hebben voor investeringen, exploitatie, de voorziening en de rioolheffing. Deze effecten worden bij de actualisatie of opvolging van het RWP integraal doorgerekend en waar nodig ter besluitvorming voorgelegd. 139 Belangrijkste risico’s en ontwikkelingen De belangrijkste aandachtspunten zijn: • onvoldoende actuele en betrouwbare beheerinformatie; • een grotere vervangingsopgave dan financieel is voorzien; • storingen of uitval van gemalen, drukriolering en IBA’s; • toenemende wateroverlast, droogte en grondwaterproblemen; • areaalgroei door woningbouw en gebiedsontwikkeling; • beperkte personele en specialistische capaciteit; • prijsstijgingen en schaarste in de markt; • beperkte ruimte in boven- en ondergrond; • onvoldoende afstemming met wegen-, groen- en nutsprojecten. Omschrijving Budgetten 2026 Budgetten 2027 Onderhoud e.d. vrijverval riolering 170.000 170.000 Onderhoud e.d. vacuüm drukriolering, gemalen 36.000 36.000 en bezinkbassins Onderhoud IBA’s 30.000 30.000 Totaal 236.000 236.000 140 Groen Groen en bomen Openbaar groen en gemeentelijke bomen dragen bij aan de kwaliteit en identiteit van dorpen en buurten. Daarnaast hebben zij betekenis voor biodiversiteit, klimaatadaptatie, gezondheid, recreatie en landschappelijke kwaliteit. Voor het reguliere groenbeheer geldt voor de meeste gebieden kwaliteitsniveau B volgens de CROW- systematiek. Voor bedrijventerreinen geldt kwaliteitsniveau C. De feitelijke kwaliteit wordt periodiek gemeten. De resultaten worden betrokken bij de onderhoudsprogrammering en bij de beoordeling of het vastgestelde kwaliteitsniveau binnen de beschikbare middelen kan worden gerealiseerd. Het groen- en bomenbeheer wordt verder uitgewerkt en geactualiseerd in beheerplannen. Daarbij worden het gewenste kwaliteitsniveau, veiligheid, vervanging, klimaatbestendigheid, biodiversiteit en beschikbare middelen met elkaar verbonden. Bij het beheer wordt onder andere aandacht besteed aan: • veilig en duurzaam bomenbeheer; • periodieke boomveiligheidscontroles; • vervanging en herplant; • ecologisch en gedifferentieerd maaibeheer; • klimaatbestendige soortenkeuze; • behoud en versterking van biodiversiteit; • bestrijding van ziekten en plagen; • het beperken van schade door droogte, storm en extreme neerslag. Het Soortenmanagementplan en de beleidsregels voor houtopstanden vormen belangrijke kaders bij beheer, onderhoud, renovatie en ruimtelijke ontwikkelingen. Omschrijving Budgetten 2026 Budgetten 2027 Onderhoud openbaar groen 1.404.000 1.364.000 Speelvoorzieningen Speelvoorzieningen moeten veilig, toegankelijk en passend zijn bij de behoeften van kinderen, jongeren en buurten. De voorzieningen worden periodiek geïnspecteerd en onderhouden volgens de geldende veiligheidseisen. Vervanging vindt planmatig plaats op basis van technische staat, gebruik, spreiding, demografische ontwikkelingen en beschikbare middelen. Daarbij wordt niet alleen gekeken naar afzonderlijke toestellen, maar ook naar de functie van speelplekken als ruimte voor bewegen, ontmoeten en verblijven. Het bestaande speelruimtebeleid wordt in 2026 geëvalueerd en herijkt. Op basis daarvan wordt in 2027 nieuw speelruimtebeleid met een uitvoeringsagenda ter besluitvorming aangeboden. Hierbij wordt ook de rol van speeltuinverenigingen bij onderhoud en vervanging meegenomen, waarbij we constateren dat deze verenigingen tegen knelpunten aanlopen bij de uitvoering van hun taken. Het huidige financiële kader is bovendien niet toereikend om het huidige aanbod duurzaam in stand te kunnen houden. Als onderdeel van het speelruimtebeleid zal een financieel voorstel worden aangeboden passend bij de instandhouding van het aanbod, de vervangingsopgave voor de komende jaren en het voorgestelde ambitieniveau. Daarmee kan ook de meerjarige investeringsbehoefte opnieuw worden bepaald en, waar nodig, worden bijgesteld. In de uitvoeringsagenda worden onder meer de spreiding, kwaliteit, toegankelijkheid, vervanging, financiering en ontwikkeling van speel- en ontmoetingsplekken uitgewerkt. Belangrijke thema’s bij herinrichting en vervanging zijn toegankelijkheid, inclusiviteit, klimaatadaptatie, groen en bewonersparticipatie. Deze zullen in de toekomst ook worden meegewogen. Omschrijving Budgetten 2026 Budgetten 2027 Onderhoud Speelvoorzieningen 23.000 23.000 141 Begraafplaatsen De gemeentelijke begraafplaatsen worden planmatig beheerd en onderhouden. Het beheer is gericht op een verzorgde, veilige en waardige omgeving en op het waarborgen van de wettelijke gemeentelijke taken. Bij het onderhoud wordt aandacht besteed aan: • groen en bomen; • paden en verhardingen; • entrees en voorzieningen; • ruimen en verwijderen van grafbedekkingen; • toegankelijkheid; • landschappelijke en cultuurhistorische waarden. De realisatie van de natuurbegraafplaats leidt vanaf 2027 tot kapitaallasten, structurele beheerkosten en opbrengsten uit natuurbegraven. Deze effecten zijn in de begroting verwerkt. Omschrijving Budgetten 2026 Budgetten 2027 Onderhoud groen begraafplaatsen 178.000 177.000 142 Gebouwen Maatschappelijk Vastgoed (gemeentelijke eigendommen) Wat speelt er in de Wolden? Sterke dorpen maken De Wolden. Voorzieningen om te sporten, te leren, te repeteren en elkaar te ontmoeten zijn daarvoor de basis, en een groot deel daarvan is ondergebracht in maatschappelijk vastgoed. De gemeentelijke eigendommen omvat circa 95 gebouwen met een gezamenlijke omvang van ongeveer 60.000 m² bruto vloeroppervlak, van scholen, gymzalen en sportaccommodaties tot het gemeentehuis, de gemeentewerf en kleinschalige onderkomens. Vastgoed is geen doel op zich, maar een middel om leefbaarheid, ontmoeting en eigen initiatief in de dorpen mogelijk te maken. Tegelijkertijd staat die portefeuille onder druk. Een deel van de gebouwen nadert het einde van de technische of functionele levensduur, de bouw- en onderhoudskosten zijn de afgelopen jaren fors gestegen en het gebruik verandert: demografische ontwikkelingen, dalende leerlingenaantallen in enkele kernen en een teruglopend aantal vrijwilligers bij verenigingen en dorpshuizen raken direct de bezetting en exploitatie van onze accommodaties. Daarnaast vraagt de ambitie van een energieneutraal en aardgasvrij De Wolden in 2040 juist ook van ons eigen vastgoed een forse inspanning; als gemeente hebben we hierin een voorbeeldrol. Ook wet- en regelgeving beweegt, onder meer op het gebied van onderwijshuisvesting en de zorgplicht voor bibliotheken. Om hier eigen-wijs en doordacht mee om te gaan, is de Vastgoedvisie 2026-2035 vastgesteld. Die geeft de kaders: wanneer zijn we eigenaar, hoe verhuren we, hoe onderhouden en verduurzamen we, en wanneer stoten we af. De doorvertaling naar concrete maatregelen vindt plaats in het Strategisch Accommodatieplan (SAP). Daarin wordt per gebouw bepaald wat er nodig is en worden die maatregelen op tijd en op geld gezet. Daarmee weten dorpen, verenigingen en raad waar zij aan toe zijn en kunnen we investeren waar het kan en bijsturen waar het moet. Wat willen we bereiken? • In elk dorp blijft een basisniveau aan voorzieningen aanwezig, passend bij de schaal en de behoefte van dat dorp; ieder dorp is immers anders. • Wij zijn eigenaar van vastgoed wanneer dat langjarig nodig is voor een wettelijke taak, een gemeentelijke beleidsdoelstelling of de huisvesting van de eigen organisatie - en niet daarbuiten. • Ons vastgoed is dichtbij, toegankelijk en bruikbaar voor iedereen, ongeacht leeftijd of beperking, met bijzondere aandacht voor jongeren en ouderen. • Onze huren zijn eerlijk en betaalbaar, met een transparante scheiding tussen huur en subsidie, zodat verenigingen en initiatieven niet worden belemmerd door te hoge lasten. • De gemeentelijke vastgoedportefeuille is in 2040 energieneutraal en aardgasvrij, in lijn met de Energiestrategie 2025-2040 en onze voorbeeldrol richting inwoners en ondernemers. • Onze gebouwen worden efficiënt benut: waar mogelijk en wenselijk clusteren en delen we functies, zodat accommodaties levendiger en betaalbaarder worden. • We geven vertrouwen en ruimte aan eigenaarschap in de dorpen: waar dorpen, stichtingen of verenigingen beheer of eigendom kunnen en willen dragen, faciliteren wij dat vanuit gelijkwaardig partnerschap. • Ons vastgoed is financieel beheersbaar en betrouwbaar in beheer: sober en doelmatig onderhouden, met meerjarig inzicht in de lasten en afspraken die we nakomen. Wat willen we daarvoor doen? De belangrijkste actie is het opstellen en vaststellen van het Strategisch Accommodatieplan. Hierin leggen we per gebouw een strategie vast - instandhouden, renoveren, verduurzamen, herbestemmen, vervangen of afstoten - en zetten we deze maatregelen op tijd en op geld. Het SAP geeft daarmee een concrete investeringsplanning voor de eerste jaren en een doorkijk naar de langere termijn, en brengt de deelopgaven samen: de routekaart verduurzaming, het afstootprogramma en de samenhang met het Integraal Huisvestingsplan Onderwijs. Zo ontstaat één samenhangend verhaal in plaats van losse voorstellen. Daarnaast houden we de basis op orde. We inspecteren onze gebouwen periodiek volgens de NEN 2767- systematiek, actualiseren op basis daarvan het meerjarenonderhoudsplan en hanteren als uitgangspunt een sober en doelmatig onderhoudsniveau waarbij het vastgoed altijd veilig, functioneel en wettelijk in orde is. Verduurzaming koppelen we zoveel mogelijk aan natuurlijke onderhoudsmomenten, met per gebouw een maatwerkadvies op het moment dat het aan de beurt is. Verder passen we het huurprijsbeleid uniform toe, actualiseren we huurovereenkomsten en beoordelen we jaarlijks welk vastgoed we behouden, herbestemmen of afstoten. 143 Ten slotte zoeken we actief het gesprek op met de dorpen. Aansluitend bij de dorpsvisies en uitvoeringsagenda's bespreken we wat er in een dorp nodig is aan voorzieningen en welke rol de gemeente en het dorp daarin ieder kunnen nemen. Voor de organisatie betekent dit dat het team Vastgoed en Grondzaken vroeg in het proces wordt betrokken bij huisvestings- en beleidsvraagstukken. Vanuit de eigenaarsrol adviseren wij over haalbaarheid, beheersbaarheid en de kosten over de gehele levensduur, zodat bestuur en raad een keuze kunnen maken waarvan de gevolgen voor de komende decennia in beeld zijn. Wat mag dat kosten? De structurele lasten van het bestaande vastgoed - kapitaallasten, planmatig onderhoud en overige exploitatielasten - zijn in de programmabegroting opgenomen en worden gedekt uit de bestaande budgetten en de huuropbrengsten. De onderhoudskosten die voortvloeien uit het meerjarenonderhoudsplan worden jaarlijks geactualiseerd en verwerkt. De meerjarige investeringsopgave die volgt uit het Strategisch Accommodatieplan wordt bij vaststelling van dat plan separaat aan de raad voorgelegd, inclusief de bijbehorende kapitaal- en exploitatielasten. Daarbij is van belang dat investeringen die voortkomen uit wet- en regelgeving of uit onze eigen duurzaamheids- en toegankelijkheidsambities in de regel niet via een verhoging van de huurprijs kunnen worden gedekt. Ook een eventuele verlenging van de afschrijvingstermijnen bij de heroverweging van de financiële verordening werkt door in de kapitaallasten en daarmee in de huren. Deze effecten brengen we in samenhang in beeld, zodat we blijven investeren waar het kan en tijdig bijsturen waar het moet. Het gebouwenbeheersplan Eens in de vier jaar wordt het gebouwenbeheersplan van het gemeentelijke gebouwen herzien. In 2025- 2026 verwachten wij dat er een nieuwe onderhoudsinspectie heeft plaatsgevonden. De uitkomsten van deze inspectie zullen verwerkt worden in het gebouwenbeheersysteem (Planon). Met dit systeem kan de onderhoudsbehoefte voor de komende 10 planjaren en verder worden berekend. In de tussenliggende jaren wordt jaarlijks beoordeeld welk onderhoud is uitgevoerd en in hoeverre de voorziening en de dotatie nog op peil zijn. De norm voor de kwaliteit van de gebouwen is vastgesteld op conditiescore 3 (NEN 2767). De noodzakelijke maatregelen om het niveau te halen bestaan uit groot (planmatig) en klein (regulier) onderhoud. Om schommelingen in de begroting door de werkelijke uitgaven te voorkomen is de ‘voorziening gemeentelijke gebouwen’ ingericht. De kosten van het onderhoud stijgen jaarlijks door de leeftijd van de gebouwen, verder heeft de inflatie en bouwkostenstijging effect op de onderhoudskosten. Bij het opstellen van de vorige begroting heeft er een mutatie onderhoudsplan gemeentelijke gebouwen plaatsgevonden. Op basis van het vastgestelde onderhoudsplan in het gemeentelijke gebouwenbeheersysteem (Planon) zal het onderhoudsbudget volgens het 10-jaarlijks voortschrijdend inzicht gemiddeld gaan stijgen om het gewenste en vastgestelde kwaliteitsniveau te handhaven. Jaarlijks wordt bekeken of dit budget nog toereikend is. In 2026 wordt de sporthal de Marse op installatiegebied verder verduurzaamd. Ook zal er de komende jaren gekeken worden naar de verdere verduurzaming van kleedgebouwen bij meerdere sportverenigingen. Lopende het jaar zullen geplande onderhoudswerkzaamheden, zowel storingen als preventief onderhoud, uitgevoerd worden. Omschrijving Budgetten 2026 Budgetten 2027 Normaal klein jaarlijks onderhoud 234.000 234.000 Storting in de voorziening voor periodiek groot 508.000 508.000 onderhoud 144 Financiering Inleiding In de paragraaf financiering beschrijven we de organisatie en het beheer van de geldmiddelen en alle risico’s die de gemeente daarbij loopt. Kern van de zaak is het beheersen van de risico’s. Onze financieringsfunctie omvat alle activiteiten die voorzien in de vermogensbehoefte van de gemeente. Het gaat daarbij om het aantrekken van leningen en het uitzetten van tijdelijk overtollig geld. Verder gaat het om de beheersing van de financiële risico’s die gepaard gaan met de geldstromen, de financiële posities en de vermogenswaarden. Het financieringsbeleid is nodig om de rente die de gemeente moet betalen op de aangetrokken leningen te beheersen en de daarmee samenhangende risico’s te beperken. Binnen de wettelijke kaders ligt de invulling van het beleid bij het verstrekken van leningen en het verlenen van garanties uit hoofde van de publieke taak bij de gemeenteraad. Uit de financieringsparagraaf moet blijken dat: - de uitvoering van de financieringsfunctie uitsluitend de publieke taak dient; - aan de kasgeldlimiet en de renterisiconorm wordt voldaan; - het beheer prudent en risicomijdend is. De risicobeheersing richt zich op renterisico’s, kredietrisico’s, koersrisico’s en valutarisico’s. De Regeling uitzettingen en derivaten decentrale overheden (Ruddo) bepaalt de vereisten ten aanzien van de kredietwaardigheid van financiële instellingen. Wettelijk kader De uitvoering van de gemeentelijke financieringsfunctie moet plaatsvinden binnen de wettelijke kaders van de Wet financiering decentrale overheden (Wet Fido), die op 1 januari 2001 is ingevoerd en voor het laatst in 2009 is gewijzigd. In de wet staan transparantie en risicobeheersing centraal. De transparantie komt tot uitdrukking in een verplicht treasurystatuut en een financieringsparagraaf in begroting en jaarrekening. De nieuwe notitie rente 2023 bevordert een eenduidige handelswijze met betrekking tot rente door gemeenten (harmonisering), stimuleren dat de gemeenten de (verwachte) werkelijke rentelasten opnemen in de begroting en jaarstukken en het eenduidig inzichtelijk maken van de wijze waarop de gemeenten met rente zijn omgegaan (transparantie). Dit is verwerkt in deze begroting. Een ander belangrijk uitgangspunt van de Wet Fido is dat deze wet aan de lagere overheden de verplichting oplegt financiële risico’s op treasurygebied te beheersen. In het treasurystatuut zijn binnen de mogelijkheden van de wet Fido en de Ruddo de kaders vastgelegd voor de uitvoering van de treasuryfunctie bij de gemeenten. Omdat het schatkistbankieren en de wet Houdbaarheid overheidsfinanciën (Wet Hof) wettelijk kader hebben gekregen, hebben wij het treasurystatuut in november 2014 hierop aangepast. Vermogenspositie Langlopende leningen In onderstaande tabel staat het verwachte verloop van de langlopende vaste geldleningen. Jaar Stand per 1-1 Opgenomen Aflossing Stand per 31-12 Bedragen x € 1.000 2027 21.450 3.000 1.125 23.325 2028 23.325 4.500 1.425 26.400 2029 26.400 2.500 1.525 27.375 2030 27.375 2.000 1.775 27.600 Herfinanciering en aanvullende financiering Voor de jaren 2027-2030 gaan we uit van een financieringsbehoefte van € 12 miljoen. Door de spreiding van de investeringen, wordt de financiering van deze investeringen ook gespreid over de gehele begrotingsperiode van 2027-2030. 145 Financieringsbeleid We werken vanuit totaalfinanciering. Kenmerk is dat er geen één-op-één relatie wordt gelegd tussen een investering en financiering, maar dat we kijken naar het totaal. Het systeem van totaalfinanciering maakt optimale benutting van externe financieringsbronnen mogelijk. We proberen leningen tegen zo laag mogelijke kosten aan te trekken en tegelijkertijd de renterisico’s te beheersen. Liquiditeitenbeheer Liquiditeitenbeheer is het beheren, reguleren en besturen van inkomende en uitgaande geldstromen en de effecten daarvan op de rekening-courantsaldi. De BNG moet voor de kredietlimieten aan decentrale overheden liquiditeiten aanhouden, daarom wordt vanaf 1-1-2019 over het ongebruikte deel van de kredietlimiet een bereidstellingsprovisie in rekening gebracht. Het totale kredietarrangement is € 8,5 miljoen, hiervan is € 2 miljoen voor de kredietlimiet en € 6,5 miljoen voor intradaglimiet. Door het opstellen van een meerjarenliquiditeitenprognose, die gebaseerd is op de meerjarenbegroting (inclusief de meerjareninvesteringsplanning), proberen we liquiditeitenrisico’s zoveel mogelijk te beperken. Ontwikkelingen op de geld- en kapitaalmarkt In 2026 heeft de ECB voor het eerst sinds 2024 de rente verhoogd met 0,25% naar 2,25%. Hiermee grijpt de ECB in op de hogere inflatie in de eurozone als gevolg van de geopolitieke spanningen en stijgende energieprijzen. Mogelijk vindt er nog een renteverhoging plaats later in 2026, afhankelijk van de ontwikkeling van de energie- en olieprijzen. Voor 2027 verwacht de ECB dat de inflatie zal afnemen richten de gewenste doelstelling van rond de 2,0%. Door het ECB beleid, stabiliseren de geld- en kapitaalmarktrentes op een structureel hoger niveau dan in de jaren voor de rentestijgingen, wat doorwerkt in de financieringskosten van de gemeente. Bovengenoemde ontwikkelingen op de geld- en kapitaalmarkt betekenen voor De Wolden dat het aantrekken van lang vreemd vermogen relatief duurder is in vergelijking met enkele jaren geleden. Daar staat tegenover dat De Wolden nog steeds rente-inkomsten genereert over het saldo van de Schatkist. Per saldo zorgt dit ervoor dat de rentekosten een stabiel beeld geven. Op basis van de inzichten, zoals gepresenteerd in deze meerjarenbegroting verwachten we dat we meerdere leningen gaan afsluiten, afhankelijk van de voortgang van de investeringsplanning. Met betrekking tot de geld- en kapitaalmarkt volgen wij, naast eigen visie en waarneming ook adviezen van de sector banken en beleggingsinstellingen. Rentetoerekening De omslagrente wordt berekend door de aan de taakvelden toe te rekenen rente te delen door de boekwaarde per 1 januari van de vaste activa, het grondbedrijf en exclusief de verstrekte leningen, die integraal zijn gefinancierd. Voor de begroting van 2027 hanteren we een rekenrente van 0,20%. In onderstaande tabel is het renteschema voor 2027 opgenomen, waarin de componenten van het renteresultaat zijn opgenomen: Renteschema a. Rentelasten langlopende geldleningen € 360.845 Rentelasten en -kosten kortlopende geldleningen € 65.000 b. Rentebaten langlopende geldlening o.a. SWO en Enexis -/- € 309.848 Saldo rentelasten en -baten € 115.997 c. Rente doorberekend aan facilitaire grondexploitaties -/- € 11.012 d. Aan taakvelden toe te rekenen externe rente € 104.985 e. Aan taakvelden toegerekende rente (renteomslag 0,2%) € 110.941 f. Renteresultaat op het taakveld Treasury -/- € 5.956 Risicobeheersing De belangrijkste financiële risico’s bij de uitvoering van het treasurybeleid zijn de renterisico’s, kredietrisico’s, liquiditeitenrisico’s en koersrisico’s. 146 Kasgeldlimiet Een belangrijk uitgangspunt van de Wet FIDO is het vermijden van grote fluctuaties in de rentelasten van openbare lichamen. Om een grens te stellen aan kortlopende financiering is in de Wet FIDO de kasgeldlimiet opgenomen. De kasgeldlimiet is begrensd op 8,5% van het begrotingstotaal. De kasgeldlimiet (de ruimte voor korte financiering) kan conform de Wet FIDO bij aanvang van het kalenderjaar 2027 worden gesteld op 8,5% van het begrotingstotaal van € 88,3 miljoen = € 7,5 miljoen. Grondslag 1e kwartaal 2e kwartaal 3e kwartaal 4e kwartaal Bedragen x € 1.000 Toegestane kasgeldlimiet In procenten van de grondslag 8,50% 8,50% 8,50% 8,50% In bedrag 7.488 7.488 7.488 7.488 Omvang vlottende korte schuld Opgenomen gelden < 1 jaar Schuld in rekening-courant Gestorte gelden door derden < 1 jaar Overige geldleningen niet zijnde vaste schuld Vlottende middelen Contante gelden in kas 1 1 1 1 Bank- en girosaldi 267 480 748 745 Tegoeden in rekening courant 3.820 6.358 5.156 3.696 Overige uitstaande gelden < 1 jaar Toets kasgeldlimiet Totaal netto vlottende middelen -4.088 -6.839 -5.095 -4.442 Toegestane kasgeldlimiet 7.488 7.488 7.488 7.488 Ruimte (+) / Overschrijding (-) 11.576 14.327 13.393 11.930 Renterisicobeheer Renterisico’s zijn te omschrijven als ongewenste veranderingen van de financiële resultaten als gevolg van wijzigingen in het renteniveau. Een oplopende of een dalende renteontwikkeling heeft een behoorlijke invloed op de financiële positie van de gemeente. Stijging van de rente betekent hogere kosten. Het omgekeerde geldt bij beleggingen. Een goede planning van de investeringen is een vereiste om op een goede manier in te kunnen spelen op de marktontwikkelingen. Renterisiconorm en renterisico’s vaste schuld De Wet Fido definieert vaste schuld als opgenomen geldleningen met een rentetypische looptijd groter dan of gelijk aan 1 jaar. Van renterisico is sprake als er onzekerheid bestaat rond toekomstige renteniveaus. Deze situatie doet zich op de volgende momenten voor: - Bij variabel rentende leningen. - Indien een toekomstige financieringsbehoefte nog niet afgedekt is. - Bij naderende renteaanpassingen van leningen. Het doel van de renterisiconorm is om op de lange termijn niet afhankelijk te zijn van het renteniveau in een bepaald jaar. Met de norm bevordert de Wet Fido een solide financieringswijze bij openbare lichamen en levert een bijdrage aan de uitstekende kredietwaardigheid van openbare lichamen op de kapitaalmarkt. Jaarlijks mogen de renterisico’s niet hoger zijn dan 20% van het lastentotaal van de begroting bij aanvang van het boekjaar. In onderstaande tabel wordt de norm afgezet tegen de feitelijke situatie. Conclusie: we voldoen ruimschoots aan de risiconorm. 147 Renterisicobeheer/-norm 2027 2028 2029 2030 Bedragen x € 1.000 1. Renteherziening op vaste schuld o/g 2. Aflossingen 1.125 1.425 1.525 1.775 3. Renterisico (1+2) 1.125 1.425 1.525 1.775 4. Renterisiconorm 17.618 16.602 16.203 15.176 5a. Ruimte onder renterisiconorm (4-3) 16.493 15.177 14.678 13.401 5b. Overschrijding renterisiconorm (3-4) Berekening renterisiconorm 2027 2028 2029 2030 4a. Begrotingstotaal 88.089 83.011 81.016 75.880 4b. Percentage regeling (v.h. begrotingstotaal) 20% 20% 20% 20% Renterisiconorm (4a x 4b) 17.618 16.602 16.203 15.176 Verstrekte geldleningen Risicogroep Restant schuld Met/zonder % van het totaal (hypothecaire) Bedragen x € 1.000 1-1-2027 zekerheid Wolderhuus Zuidwolde 15.250 58,7 met Samenwerkingsorganisatie De Wolden Hoogeveen 2.982 11,5 zonder St. Stimulering Volkshuisvesting (SVN) 2.211 8,5 zonder Hypotheekverstrekking aan ambtenaren 1.417 5,5 met Glasvezel De Wolden BV 2.284 8,8 zonder Dorpshuis Ruinerwold 887 3,4 met Lening tbv inventaris Wolderhuus 353 1,4 zonder Dorpshuis Koekangerveld 15 0,1 zonder Dorpshuis Ansen 74 0,3 zonder Dorpshuis Echten 29 0,1 zonder Zwembad Ruinen 25 0,1 zonder Overig 2 0,0 zonder Dorpshuis De Snikke 37 0,1 zonder Aandeelhouderslening Enexis 432 1,7 zonder Totaal 25.998 100 De verstrekte langlopende leningen betreffen voornamelijk verstrekking van hypothecaire geldleningen aan ambtenaren, de geldlening aan Samenwerkingsorganisatie De Wolden Hoogeveen en aan Glasvezel De Wolden B.V. betreffende de aanleg van een snel glasvezelnetwerk. Het risico dat de gemeente loopt, beschouwen we als minimaal. 148 Schatkistbankieren Op 15 december 2013 is de regeling schatkistbankieren decentrale overheden (Fido) van kracht geworden. Vanaf dat moment zijn alle decentrale overheden (provincies, gemeenten, waterschappen en gemeenschappelijke regelingen in de vorm van een openbaar lichaam) verplicht om hun overtollige middelen in de schatkist aan te houden. Dit betekent dat overtollige gelden niet langer bij bijvoorbeeld banken buiten de schatkist mogen worden weggezet. Wel mogen decentrale overheden overtollige middelen aan elkaar uitlenen, zolang er geen sprake is van een toezichtrelatie, om zodoende een beter rendement te halen dan bij de schatkist. De schatkist biedt geen leen- of roodstandfaciliteiten aan. De deelname van decentrale overheden aan het schatkistbankieren draagt bij aan een lagere EMU-schuld van de collectieve sector, waardoor de externe financieringsbehoefte van het Rijk minder wordt. Dit vertaalt zich in een lagere staatsschuld. De hoogte van het drempelbedrag hangt af van de omvang van de begroting; maatgevend voor de omvang van de begroting is het begrotingstotaal, zoals dat ook gebruikt wordt voor bijvoorbeeld het berekenen van de kasgeldlimiet. De drempel is gelijk aan 2,0% van het begrotingstotaal indien het begrotingstotaal lager is dan € 500 miljoen (deze wijziging van regeling is in werking getreden met ingang van 1 juli 2021), waarbij het drempelbedrag minimaal € 1 miljoen bedraagt. Indien het begrotingstotaal hoger is dan € 500 miljoen is de drempel gelijk aan € 10 miljoen plus 0,2% van het begrotingstotaal dat de € 500 miljoen te boven gaat. De drempel is nooit lager dan € 1 miljoen. Geprognosticeerde balans Balans 2025 2026 2027 2028 2029 2030 Bedragen x € 1.000.000 rekening begroot begroot begroot begroot begroot Activa Immateriële vaste activa 0,2 0,2 0,2 0,2 0,1 0,1 Materiële vaste activa 46,9 57,6 56,9 58,2 58,9 59,0 Financiële vaste activa 26,1 24,6 26,2 25,4 24,4 24,1 - Verstrekkingen aan deelnemingen 0,9 0,2 0,9 0,9 0,9 0,9 - Leningen aan deelnemingen 0,4 0,4 0,4 0,4 0,4 0,4 - Leningen aan verbonden partijen 2,6 2,9 2,9 2,8 2,5 2,9 - Overige langlopende leningen 22,3 21 22,0 21,3 20,6 19,8 Voorraden 2,2 0,3 2,6 2,5 1,3 0,1 Uitzettingen <1 jaar 17,5 10,5 13,5 13,4 13,3 13,8 Liquide middelen 0,7 0,5 0,5 0,5 0,5 0,5 Overlopende activa 5,8 3,5 5,2 4,7 4,7 4,7 Totaal 99,4 97,3 105,1 104,8 103,2 102,3 Eigen vermogen 51,6 47,4 47,3 46,0 45,4 44,9 - Algemene reserve 27,2 25,0 27,0 27,0 27,0 27,0 - Bestemmingsreserves 22,9 22,4 20,3 18,9 18,4 17,8 - Rekeningresultaat 1,5 0,0 0,0 0,0 0,0 0,0 Voorzieningen 6,1 4,7 5,5 5,3 5,1 4,8 Vaste schulden > 1 jaar 22,6 21,5 23,3 26,4 27,4 27,6 Vlottende passiva 4,1 5,0 5,8 4,8 4,9 5,1 Overlopende passiva 15,1 18,7 23,2 22,4 20,4 19,9 Totaal 99,4 97,3 105,1 104,8 103,2 102,3 149 Berekening EMU-saldo In het Besluit Begroting en Verantwoording (BBV, art. 19) is de verplichting vastgesteld dat de gemeenten ramingen van het EMU-saldo dienen te verstrekken over het voorafgaande jaar, het actuele jaar en het volgende jaar. Deze programmabegroting is opgesteld conform een (gemodificeerd) stelsel van baten en lasten. Het EMU-saldo gaat niet uit van baten en lasten, maar gaat uit van ontvangsten en uitgaven, berekend op transactiebasis en overeenkomstig de voorschriften van het Europese systeem van nationale en regionale rekeningen in de Europese Unie. Hieronder de berekening van het EMU-saldo van de gemeente De Wolden. In het overzicht is het EMU- saldo berekend voor de jaren 2026 tot en met 2028, zoals dat voortvloeit uit deze begroting. Een exploitatietekort heeft een minteken. De posten met een plus verkleinen het EMU-tekort, die met een min vergroten het EMU-tekort. Gemeente De Wolden 2026 2027 2028 Bedragen x € 1.000 Vraag volgens begroting volgens begroting volgens meerjarenraming Exploitatiesaldo vóór toevoeging aan c.q. 1 -2.867 -2.537 -3.162 onttrekking uit reserves (zie BBV, artikel 17c) Mutatie (im)materiële vaste -2 8.111 1.964 1.244 activa 3 Mutaties voorzieningen 548 601 645 Mutaties voorraden (incl. -4 148 404 -110 bouwgronden in exploitatie) Verwachte boekwinst bij verkoop effecten en verwachte -5 - - - boekwinst bij verkoop (im)materiële vaste activa Berekend EMU-saldo -10.578 -4.304 -3.651 Het EMU-saldo is het saldo van de inkomsten en uitgaven met derden (dus geen afschrijvingen, waardemutaties, etc.) van de overheid op transactiebasis in een bepaald jaar. Een negatief EMU-saldo betekent dat de gemeente meer uitgeeft (inclusief investeringen) dan er aan structurele middelen binnenkomt, wat leidt tot een toename van de totale gemeentelijke schuld. Een positief saldo duidt op een aflossing of toename van de liquide middelen. Voor gemeente De Wolden betekent dit dat er op basis van de begroting 2027-2030 meer geld wordt uitgegeven dan er binnenkomt, mede als gevolg van de investeringsplanning. In het Bestuurlijk Overleg Financiële verhoudingen van 3 juni 2026 is overeenstemming bereikt over de EMU-norm voor de decentrale overheden. In dit overleg is een EMU-norm overeengekomen van -0,5% van het bruto binnenlands product (bbp) voor de periode 2027 tot en met 2030. Dat betekent dat deze norm ongewijzigd is ten opzichte van de periode 2024 tot en met 2026. 150 Bedrijfsvoering Samenwerkingsorganisatie De Wolden Hoogeveen De bedrijfsvoering, met uitzondering van de huisvesting, is vanaf 2015 ondergebracht in de Samenwerkingsorganisatie De Wolden Hoogeveen (SWO). De SWO heeft een eigen programmabegroting met één programma: het programma Bedrijfsvoering. De Begroting 2027 inclusief Meerjarenraming 2028-2030 is door het bestuur van de SWO vastgesteld nadat deze in de raden van De Wolden en Hoogeveen is behandeld. Vervolgens is deze begroting voor 1 augustus toegezonden aan Gedeputeerde Staten. Hiermee voldoen we aan de wettelijk voorgeschreven termijnen van aanbieding en behandeling. Voor de vaste dienstverlening van de SWO betaalt De Wolden een vaste jaarlijkse bijdrage (zie paragraaf Verbonden Partijen). Daarnaast voert de SWO op incidentele basis opdrachten uit die apart worden afgerekend. Actualiteiten uit de SWO begroting 2027 De begroting 2027 van de Samenwerkingsorganisatie De Wolden Hoogeveen (SWO) staat vooral in het teken van het op peil houden en verder verbeteren van de dienstverlening aan inwoners, terwijl de organisatie tegelijkertijd te maken heeft met stijgende kosten en een krappe arbeidsmarkt. De SWO wil de digitale dienstverlening verder ontwikkelen, onder andere door te investeren in ICT, informatievoorziening, cybersecurity en het verantwoord toepassen van AI. Daarbij blijft aandacht voor inwoners die minder digitaal vaardig zijn en behoefte hebben aan persoonlijk contact. Ook personeel is een belangrijk aandachtspunt. Door de krapte op de arbeidsmarkt is het niet altijd eenvoudig om vacatures te vervullen. De SWO zet daarom in op het aantrekken en behouden van medewerkers, opleiding, loopbaanontwikkeling en leiderschap. Tegelijkertijd wil de organisatie de afhankelijkheid van externe inhuur verminderen. Naast verdere ontwikkeling wordt ook gekeken naar mogelijkheden om efficiënter te werken en kosten te besparen. Daarbij wordt onder andere gekeken naar de bedrijfsvoering, facilitaire zaken en automatisering. Ook wordt rekening gehouden met een toenemende vraag naar dienstverlening bij het KCC. Door verwachte pieken in aanvragen voor onder andere paspoorten en rijbewijzen wordt hiervoor tijdelijk extra capaciteit ingezet. De SWO benadrukt tot slot dat de organisatie al behoorlijk wordt belast. Daarom zijn duidelijke keuzes en prioriteiten vanuit de gemeenten nodig om nieuwe ambities en taken goed uitvoerbaar te houden. De begroting laat daarmee een organisatie zien die wil blijven investeren in goede dienstverlening en verdere ontwikkeling, maar tegelijkertijd kritisch moet omgaan met de beschikbare capaciteit en de toenemende druk op de organisatie. Beleidsindicatoren De informatie over de beleidsindicatoren die betrekking hebben op bedrijfsvoering is opgenomen in de begroting van de SWO. De indicatoren voor formatie en bezetting voor De Wolden geven daarom een vertekend beeld. Doordat de ambtelijke organisatie in 2015 is samengevoegd in de SWO zijn enkel nog de medewerkers van de griffie en de gemeentesecretaris in dienst bij de gemeente De Wolden. Alle overige ambtelijke medewerkers zijn in dienst van de SWO en vallen daarom niet onder de formatie behorende bij de gemeente De Wolden. De kosten voor de medewerkers van de SWO zijn verwerkt in de bijdrage van de gemeente aan deze gemeenschappelijke regeling. 151 Verbonden partijen Inleiding Deze paragraaf verschaft inzicht in de beleidsmatige en financiële betrokkenheid van de gemeente bij verbonden partijen. De verbonden partijen zijn een instrument voor het realiseren van gemeentelijke doelen. De gemeente bepaalt de aard en omvang van de bijdrage en niet de verbonden partij. Dat betekent dat de gemeente aandacht besteed aan de taak van de verbonden partij. De verantwoording moet zodanig zijn dat duidelijk wordt welke bijdrage de verbonden partij levert en tegen welke kosten. Van belang is dat de besturingsrelaties van de verbonden partij goed zijn ontworpen en daadwerkelijk worden ingevuld. Verbonden partijen zijn privaatrechtelijke of publiekrechtelijke organisaties waarin de gemeente een bestuurlijk én een financieel belang heeft. Er is een bestuurlijk belang als een wethouder, raadslid of ambtenaar van de gemeente namens de gemeente in het bestuur van de verbonden partij plaatsneemt, of namens de gemeente stemt. Van financieel belang is sprake wanneer de gemeente middelen ter beschikking heeft gesteld die ze kwijt is in geval van een faillissement van de organisatie, of wanneer financiële problemen bij de organisatie kunnen worden verhaald bij de gemeente. De indeling van de verbonden partijen is als volgt: Samenwerking Wij werken samen met andere partijen wanneer wij het aannemelijk achten dat onze taken voor onze inwoners beter gediend zijn met samenwerking dan wanneer wij die taken geheel in eigen beheer zouden uitvoeren. Naar onze overtuiging zijn de beste resultaten uit samenwerking te halen als de betrokken partijen zich vanzelfsprekend met elkaar verbonden voelen, bijvoorbeeld vanwege gemeenschappelijke waarden of belangen. Kwaliteit- en resultaatverbetering staan hierbij voorop. Naast de bovenstaande vormen van samenwerking maken wij ook gebruik van convenanten en dienstverleningsovereenkomsten met de provincie, andere (buur)gemeenten en private partijen. Risicoprofiel Voor elke verbonden partij is er een risicoprofiel. Hieronder vindt u een omschrijving van deze risicoprofielen. Licht: Het college participeert met minimale betrokkenheid. Het monitort het en stuurt daar waar nodig bij. Gemiddeld: Het college is op de hoogte van de situatie en past het vier-ogenprincipe toe. Er worden extra controle-instrumenten toegepast indien de situatie daarom vraagt. Het college neemt voorafgaande aan elk bestuurlijk overleg een gemeentelijk standpunt in. Bij elke (belangrijke) stap wordt de raad op de hoogte gebracht. Zwaar: Er wordt een zeer betrokken rol ingenomen. Het voltallige college en de ambtelijke organisatie is op de hoogte van de situatie. Het college neemt voorafgaande aan elk bestuurlijk overleg een gemeentelijk standpunt in. De raad wordt geïnformeerd en meegenomen. 152 Verbonden partijen Gemeenschappelijke regelingen Veiligheidsregio Drenthe Vestigingsplaats Assen Partners 12 Drentse gemeenten Bijdrage aan de Vergroten veiligheid inwoners van Drenthe en met de partners zorgen voor een gemeentelijke goede voorbereiding op rampen en crises. doelstelling Lidmaatschap DB en AB met stemrecht. Gekwalificeerde meerderheid van stemmen Bestuurlijk belang is nodig voor besluit. Uitsluitend burgemeesters kunnen lid zijn van het bestuur. De gemeenteraad kan een zienswijze op de begroting geven. Risicoprofiel Gemiddeld Website https://www.vrd.nl/ Bedragen in € Saldo 1 januari Saldo 31 december Eigen vermogen 2025: € 3.102.220 2025: € 3.382.288 Vreemd vermogen 2025: € 35.060.489 2025: € 32.218.834 Resultaat boekjaar 2025: € -194.295 Financiële bijdrage 2027: € 1.861.462 gemeente Voor 2027 staat de VRD voor stevige uitdagingen: toenemende druk op vrijwilligers en personeel, groeiende natuurbrandrisico's, digitalisering en mogelijke uitval van vitale voorzieningen, en een veranderend zorglandschap. Ook wordt rekening gehouden met risico's als geopolitieke spanning, cyberverstoring, maatschappelijke Risico's, kansen en onrust, extreme weersituaties en geïnduceerde aardbevingen. ontwikkelingen Tegelijk liggen er kansen in verdere professionalisering van maatschappelijke weerbaarheid en crisisbeheersing, en in de doorontwikkeling naar een toekomstbestendige, duurzame brandweerorganisatie. 153 Omgevingsdienst Drenthe Vestigingsplaats Assen Partners 12 Drentse gemeenten en de provincie Drenthe De OD Drenthe is onderdeel van een landelijk dekkend netwerk van omgevingsdiensten, opgezet om de kwaliteit van vergunningverlening, toezicht en handhaving te verbeteren en te uniformeren. Het werkgebied van de RUD Drenthe is de provincie Drenthe. De provincie Drenthe en de twaalf Drentse gemeenten zijn samen eigenaar van OD Drenthe. OD Drenthe voert voor de eigenaren/opdrachtgevers het zogenoemde ‘Milieubrede takenpakket’ uit. Dit pakket betreft: alle milieuvergunningen, alle Bijdrage aan de milieumeldingen, milieutoezicht, toezicht op asbestverwijdering en gemeentelijke milieuhandhaving, alle bodemtaken (waaronder toezicht bodemsanering en doelstelling beoordeling meldingen grondstromen en toezicht grondstromen) en alle milieuspecialismen. Voor ondernemers en inwoners verandert er weinig omdat de gemeente het loket blijft waar ze aanvragen, meldingen en vragen kunnen indienen. De gemeenten en de provincie blijven daarbij verantwoordelijk voor het milieubeleid en de prioriteitstelling in de handhaving op lokaal niveau. De 12 Drentse gemeenten en de provincie zijn deelnemers in de Omgevingsdienst Drenthe (OD Drenthe). Zij voert voor de deelnemers milieutaken uit: afhandeling vergunningaanvragen/meldingen, toezicht en handhaving, bodemtaken en alle overige milieuspecialismen. Bestuurlijk belang Daarmee heeft zij een belangrijke rol in de zorg voor een veilige, schone en duurzame leefomgeving in Drenthe. Gemeente De Wolden wordt vertegenwoordigd in het algemeen bestuur door wethouder Hooch Antink. Daarnaast is hij lid van het dagelijks bestuur. Risicoprofiel Gemiddeld Website https://www.oddrenthe.nl/ Bedragen in € Saldo 1 januari Saldo 31 december 2025: € 1.583.000 2025: € 2.782.000 Eigen vermogen Vreemd vermogen 2025: € 9.162.000 2025: € 12.233.000 2025: € 1.300.000 Resultaat boekjaar Financiële bijdrage 2027: € 1.574.927 gemeente Het ziekteverzuim bij de OD Drenthe steeg in 2025 naar circa 8% (begroot: 6,5%) en de krappe arbeidsmarkt bemoeilijkt het invullen van vacatures, wat de inzetbaarheid en doorlooptijden onder druk zet. Daarnaast blijkt de Omgevingswet meer capaciteit te vragen dan waarop de organisatie is ingericht, bij een gehanteerde financiële nullijn, met een oplopende werkvoorraad tot gevolg. Ook de implementatie van de Uitvoerings- en Handhavingsstrategie Milieu Drenthe 2026- 2029 en een mogelijke herijking van de Drentse Maat kunnen de deelnemersbijdragen onderling doen verschuiven. Risico's, kansen en Daartegenover staat dat de aanbesteding van zaaksysteem en ontwikkelingen kantoorautomatisering in 2027 uit bestemmingsreserves wordt gedekt, waarbij de verwachte besparing ruimte biedt voor digitalisering en ICT zonder hogere bijdragen. Tot slot wordt de gemeentelijke regie versterkt door strategisch eigenaarschap en operationeel accounthouderschap te scheiden en structurele regiecapaciteit binnen de SWO te organiseren, wat de sturing robuuster en minder persoonsafhankelijk maakt. 154 Recreatieschap Drenthe Vestigingsplaats Dwingeloo Partners 12 Drentse gemeenten en 1 Friese gemeente Bijdrage aan de Recreatieschap Drenthe is een samenwerkingsverband van de 12 Drentse gemeentelijke gemeenten en 1 Friese gemeente op het gebied van Recreatie en Toerisme in de doelstelling provincie Drenthe. Het algemeen bestuur bestaat uit dertien wethouders van de aangesloten Bestuurlijk belang gemeenten. Wethouder Hempen-Prent vertegenwoordigt De Wolden in het algemeen bestuur. Daarnaast is ze voorzitter van het dagelijks bestuur. Risicoprofiel Laag Website https://recreatieschapdrenthe.nl/ Bedragen in € Saldo 1 januari Saldo 31 december Eigen vermogen 2025: € 1.624.308 2025: € 1.678.093 Vreemd vermogen 2025: € 967.566 2025: € 2.204.532 Resultaat boekjaar 2025: € 49.043 2027: € 94.337 Financiële bijdrage De bijdrage aan het Recreatieschap is afhankelijk van de opbrengsten gemeente toeristenbelasting. Er spelen geen directe risico's. Financieel is de begroting 2027 stabiel en in lijn met 2026, zonder extra bijdrage van de gemeenten. Voor 2027 staat het Recreatieschap Drenthe voor uitdagingen als personeelstekorten, toenemende ruimtedruk en de gevolgen van Risico's, kansen en klimaatverandering, terwijl veranderend bezoekersgedrag vraagt om een ontwikkelingen toekomstbestendige aanpak van recreatie en toerisme. Tegelijk biedt de samenwerking tussen de deelnemende gemeenten kansen om via bundeling van kennis en schaalvoordelen hierop in te spelen. 155 Gemeentelijke Gezondheidsdienst Drenthe (GGD) Vestigingsplaats Assen Partners 12 Drentse gemeenten Uitvoering wettelijke taken van de gemeente op het gebied van de publieke gezondheidszorg. Doel: een bijdrage leveren aan de publieke gezondheidszorg met afstemming op de curatieve gezondheidszorg en de geneeskundige hulpverlening bij ongevallen en rampen. Bijdrage aan de gemeentelijke In 2025 hebben de Drentse gemeenten ingestemd met de gewijzigde gemeenschappelijke doelstelling regeling waar vanaf 2026 gewerkt wordt aan de hand van 2 pijlers: Publieke gezondheid en Sociale veiligheid. GGD Drenthe wordt voortaan SamenDrenthe. Elke gemeente draagt een bestuurder aan voor het Algemeen Bestuur, dat kan vanuit portefeuille gezondheid, zoals voorheen, maar ook vanuit andere portefeuilles die taken bij de GGD hebben belegd. Bestuurlijk belang Gemeente De Wolden wordt vertegenwoordigd in het algemeen bestuur. Risicoprofiel Gemiddeld Website https://ggddrenthe.nl/ Bedragen in € Saldo 1 januari Saldo 31 december Eigen Vermogen 2025: € 2.808.000 2025: € 2.827.000 Vreemd vermogen 2025: € 9.036.000 2025: € 6.737.000 Resultaat boekjaar 2025: € 67.421 Financiële bijdrage 2027: € 1.767.704 gemeente GGD Drenthe start in 2027 met een vernieuwde basisbegroting binnen de gewijzigde gemeenschappelijke regeling SamenDrenthe, waarin de pijlers Publieke Gezondheid en Sociale Veiligheid voortaan gezamenlijk en overzichtelijker in de begroting zijn opgenomen. Dit biedt kansen voor een eenduidiger bestuurlijke sturing, onder meer door de doorontwikkeling naar Risico's, kansen en een DB-AB-structuur die de bestuurlijke drukte moet verminderen. ontwikkelingen Tegelijkertijd is er een financieel risico, omdat de GGD op dit moment onvoldoende buffer heeft om eventuele financiële tegenvallers zelfstandig op te vangen. Verder betekent het onderbrengen van voorheen aanvullende taken in de basisbegroting dat gemeenten iets minder ruimte krijgen om zelf keuzes te maken in het lokale gezondheidsbeleid. 156 Publiek Vervoer Groningen Drenthe Vestigingsplaats Assen Partners Iedere gemeente in de provincies Groningen en Drenthe, en het OV-bureau. Bijdrage aan de Deze gemeenschappelijke regeling maakt het mogelijk dat de gemeenten De Wolden gemeentelijke en Hoogeveen hun gemeentelijke doelstelling te kunnen realiseren om alle inwoners doelstelling publiek vervoer aan te bieden. Wethouder Hempen is bestuurlijk verantwoordelijk voor Publiek Vervoer Groningen Drenthe namens de gemeente De Wolden, maar wethouder Tuit van de gemeente Bestuurlijk belang Hoogeveen zit namens ons perceel Zuidwest Drenthe in het bestuur van deze gemeenschappelijke regeling, dus ook voor de gemeente De Wolden. Risicoprofiel Laag Website https://www.publiekvervoer.nl/ Bedragen in € Saldo 1 januari Saldo 31 december Eigen vermogen 2025: € 353.000 2025: € 483.000 Vreemd vermogen 2025: € 318.000 2025: € 398.000 Resultaat boekjaar 2025: € 378.864 Financiële bijdrage 2027: € 22.070 gemeente Publiek Vervoer Groningen&Drenthe werkt momenteel aan een nieuwe aanbestedingsprocedure voor vanaf 1 augustus 2027. Deze aanbestedingsprocedure brengt het risico met zich mee dat de kosten voor Publiek Vervoer mogelijk hoger Risico's, kansen en uitvallen dan nu en/of eerder het geval was. Ook betekent het gunningsproces en de ontwikkelingen ingang van nieuwe vervoerscontracten vanaf 1 augustus 2027 dat de nu nog geldende verordening voor Publiek Vervoer van de gemeente De Wolden aangepast dient te worden. 157 Samenwerkingsorganisatie De Wolden-Hoogeveen (SWO) Vestigingsplaats Hoogeveen en Zuidwolde Partners Gemeente Hoogeveen en Gemeente De Wolden De SWO ziet het als een uitdaging om te werken voor twee gemeenten en besturen. Zij is een betrouwbare partner voor de twee besturen en de inwoners van de twee gemeenten. Daarom zet zij zich maximaal in voor de inwoners en het realiseren van de bestuurlijke ambities. Centraal daarbij staat het streven om maatwerk te leveren Bijdrage aan de voor de twee gemeenten en besturen waarbij de SWO rekening houdt met de eigen gemeentelijke identiteit, cultuur en de specifieke kenmerken van de twee gemeenten. doelstelling De ingestelde gemeenschappelijke regeling heeft als belang het bewerkstelligen van een kwalitatief goede en doelmatige uitvoering van gemeentelijke taken (bedrijfsvoering) zoals vastgelegd in de betreffende regeling. Het bestuur van de SWO bestaat uit 2 leden en 2 plaatsvervangende leden per deelnemer, die per deelnemer door het eigen college uit zijn midden worden Bestuurlijk belang aangewezen. Voor De Wolden zijn dit burgemeester Nieuwenhuizen en wethouder Hooch Antink. Risicoprofiel Gemiddeld Website https://www.werkenbijdeswo.nl/ Bedragen in € Saldo 1 januari Saldo 31 december Eigen vermogen 2025: € 1.564.000 2025: € 2.311.000 Vreemd vermogen 2025: € 22.254.000 2025: € 26.272.000 Resultaat boekjaar 2025: € 0,- Financiële bijdrage 2027: € 27.737.343 gemeente De SWO investeert de komende jaren in betere (online) dienstverlening, een toekomstvaste informatievoorziening en de inzet van data en AI, wat kansen biedt voor efficiëntere processen en een hogere kwaliteit richting inwoners en ondernemers. Ook de structurele inzet op recruitment biedt perspectief op minder externe inhuur en meer eigen personeel. Tegelijk is de krappe arbeidsmarkt het belangrijkste risico: de SWO raamt het risico op duurdere inhuur op circa € 3 miljoen Risico's, kansen en en waarschuwt dat de druk op de organisatie groot is, waardoor prioritering van ontwikkelingen gemeentelijke ambities noodzakelijk is. Financieel drukken daarnaast structureel stijgende lasten (cao, periodieken, reiskosten en indexatie van software- en licentiekosten) en de nog niet volledig gecompenseerde eisen uit de Cyberbeveiligingswet en de AI Act. Omdat de SWO geen eigen weerstandsvermogen aanhoudt, komen tekorten en tegenvallers rechtstreeks via de gemeentelijke bijdrage voor rekening van onze gemeente. 158 GR JHRD i.o. Vestigingsplaats Assen Partners 12 Drentse gemeenten Uitvoering geven aan de Wet beschikbaarheid jeugdzorg die voorziet in tijdig Bijdrage aan de passende en kwalitatief goede ondersteuning voor jeugdigen en gezinnen. Door gemeentelijke versterkte regionale samenwerking en gezamenlijke organisatie van doelstelling (hoog)specialistische jeugdzorg wordt de beschikbaarheid, continuïteit en toegankelijkheid van zorg voor kwetsbare kinderen en gezinnen verbeterd. De gemeente behoudt bestuurlijke invloed via vertegenwoordiging in het Algemeen Bestuur van de GR Jeugdhulpregio Drenthe, waarin elke deelnemende gemeente één stem heeft. Daarnaast hebben gemeenteraden via de zienswijzeprocedure, informatie- en verantwoordingsafspraken en de mogelijkheid tot deelname aan een Bestuurlijk belang gemeenschappelijke adviescommissie invloed op belangrijke financiële, beleidsmatige en politiek gevoelige besluiten. Voor aanvullende (niet-wettelijke) taken blijft de lokale sturing extra geborgd door mandatering vanuit de afzonderlijke gemeenten. Risicoprofiel Hoog Website - Bedragen in € Saldo 1 januari Saldo 31 december Eigen vermogen n.v.t. n.v.t. Vreemd vermogen n.v.t. n.v.t. Resultaat boekjaar n.v.t. Financiële bijdrage 2027: € 201.000 (opgenomen in raadsvoorstel, nog niet opgenomen in begroting) gemeente De Wet verbetering beschikbaarheid jeugdzorg biedt kansen om de toegankelijkheid, kwaliteit en continuïteit van specialistische jeugdhulp duurzaam te versterken. Door intensievere regionale samenwerking en gezamenlijke inkoop kunnen gemeenten Risico's, kansen en beter voorzien in een passend en toekomstbestendig zorgaanbod voor kwetsbare ontwikkelingen jeugdigen en gezinnen. Tegelijkertijd blijven uitdagingen bestaan, zoals personeelstekorten, een toenemende zorgvraag en de implementatie van nieuwe regionale verantwoordelijkheden. Deze ontwikkelingen vragen om blijvende aandacht voor samenwerking, sturing en een doelmatige inzet van middelen. 159 GR RHC Drents Archief Vestigingsplaats Assen De gemeenten Assen, Tynaarlo, Midden-Drenthe, Westerveld, Emmen, Borger Partners Odoorn, Aa en Hunze, Meppel en Hoogeveen en waterschap Drents Overijsselse Delta De GR draagt bij aan het gezamenlijk professioneel beheren en toegankelijk houden Bijdrage aan de van het Drentse cultureel erfgoed. Door kennis en middelen te bundelen in één e- gemeentelijke Depot met archivaris wordt de regionale kennisinfrastructuur versterkt en blijven de doelstelling kosten beheersbaar. Zo geven de deelnemers samen invulling aan de nieuwe Archiefwet, met publieke waarden en onafhankelijk toezicht voorop. De gemeente behoudt bestuurlijke invloed via vertegenwoordiging in het Algemeen Bestuur van de GR HRC Drents Archief, waarin elke deelnemende gemeente één Bestuurlijk belang stem heeft. Daarnaast hebben gemeenteraden via de zienswijzeprocedure, informatie- en verantwoordingsafspraken invloed op belangrijke financiële, beleidsmatige en politiek gevoelige besluiten. Risicoprofiel Laag Website https://www.drentsarchief.nl/ Bedragen in € Saldo 1 januari Saldo 31 december Eigen vermogen 2025: € 319.181 2025: € 370.276 Vreemd vermogen 2025: € 1.322.664 2025: € 1.339.085 Resultaat boekjaar 2025: € 62.556 Financiële bijdrage 2027: €47.000 gemeente Per 1 januari 2027 sluit gemeente De Wolden zich aan bij deze gemeenschappelijke Risico's, kansen en regeling. Hierdoor kan de gemeente tijdig voldoen aan de nieuwe Archiefwet met een ontwikkelingen e-Depot en een onafhankelijke archivaris, zonder aanbestedingstraject. Deelname is goedkoper en biedt toegang tot gedeelde expertise en regionale samenwerking. 160 Werkvoorzieningsschap Stark Vestigingsplaats Hoogeveen Partners Hoogeveen, Midden-Drenthe en De Wolden Uitvoering geven aan de Wet sociale werkvoorziening (Wsw) en beschut werk Bijdrage aan de (Participatiewet) waarin we streven naar een integraal arbeidsmarktbeleid en het gemeentelijke bevorderen van de onderlinge samenhang door het aanbieden van maatwerkgerichte doelstelling re-integratietrajecten. Gemeente De Wolden wordt vertegenwoordigd door wethouder Hulst en wethouder Bestuurlijk belang Hooch Antink. Risicoprofiel Laag Website https://www.wijzijnstark.nl/ Bedragen in € Saldo 1 januari Saldo 31 december Eigen vermogen 2025: € 2.289.000 2025: € 3.019.000 Vreemd vermogen 2025: € 17.736.000 2025: € 16.847.000 Resultaat boekjaar 2025: € 740.000 Financiële bijdrage 2027: € 99.000 gemeente Stark werkt de komende jaren, samen met de eigenaarsgemeenten De Wolden, Hoogeveen en Midden-Drenthe, de vastgestelde toekomstvisie "Wij.Zijn.Stark" verder uit en ontwikkelt zich daarmee van een klassiek werkbedrijf naar een breder sociaal-ontwikkelbedrijf met nieuwe vormen van dienstverlening. Risico's, kansen en ontwikkelingen Een risico voor 2027 is de stijging van de gemeentelijke bijdragen, vooral als gevolg van hogere salarislasten, huisvestingskosten en accountantskosten. Tegelijkertijd blijft Stark ruim binnen de afgesproken financiële kaders, wat perspectief biedt op een financieel stabiele uitvoering van deze koerswijziging. 161 Vennootschappen Bank Nederlandse Gemeenten Vestigingsplaats Den Haag Partners Nederlandse staat, provincies en gemeenten Bijdrage aan de Aanhouden als duurzame belegging en opbrengsten inzetten als algemeen gemeentelijke dekkingsmiddel. doelstelling Bestuurlijk belang Stemrecht in de algemene vergadering van aandeelhouders Risicoprofiel Laag Website https://www.bngbank.nl/ Bedragen in € Saldo 1 januari Saldo 31 december Eigen vermogen 2025: € 4.777.000.000 2025: € 4.863.000.000 Vreemd vermogen 2025: € 123.164.000.000 2025: € 110.701.000.000 Resultaat boekjaar 2025: € 172.000.000 Financiële bijdrage Dividend 2025: € 66.399 gemeente De gemeente De Wolden ontvangt jaarlijks dividend naar rato van het aantal Risico's, kansen en aandelen. Het risico voor de gemeente is minimaal. Bank Nederlandse Gemeenten ontwikkelingen heeft de hoogste kredietrating. Het is daarmee een van de meest kredietwaardige banken. De risico's zijn minimaal. 162 Enexis Vestigingsplaats 's-Hertogenbosch Partners Zes Nederlandse provincies en 130 gemeenten Enexis beheert het energienetwerk in Noord-, Oost- en Zuid-Nederland van ongeveer 2,8 miljoen huishoudens, bedrijven en overheden. De netbeheerderstaak is een publiek belang, wettelijk geregeld met o.a. toezicht vanuit de Autoriteit Consument en Markt. De vennootschap heeft ten doen het realiseren van een duurzame energievoorziening door state of the art dienstverlening en netwerken en door regie te nemen in innovatieve oplossingen. Dit om de energietransitie te versnellen én excellent netbeheer uit te voeren. Deze doelen worden gerealiseerd op basis van de volgende strategieën: Bijdrage aan de • Netwerk en dienstverlening tijdig gereed voor veranderingen in de gemeentelijke energiewereld. doelstelling • Betrouwbare energievoorziening. • Excellente dienstverlening: hoge klanttevredenheid en verlaging kosten. • Samen met lokale partners Nederlandse klimaatdoelen realiseren. • Innovatieve, schaalbare oplossingen om de energietransitie te versnellen. De energietransitie heeft een grote impact op de netbeheerders en dus ook op Enexis Netbeheer. Dit komt o.a. door de aanleg van wind- en zonne-parken maar ook door het veranderde gedrag van klanten die bijvoorbeeld decentraal energie gaan opwekken. Daarnaast blijft Enexis Netbeheer investeren in het reguliere onderhoud en de reguliere uitbreidingen die nodig zijn voor een veilig en betrouwbaar netwerk. De gemeente De Wolden heeft stemrecht op basis van het aantal aandelen en wordt Bestuurlijk belang door de wethouder financiën in de aandeelhoudersvergadering vertegenwoordigd. Risicoprofiel Laag Website https://www.enexis.nl/ Bedragen in € Saldo 1 januari Saldo 31 december Eigen vermogen 2025: € 5.538.000.000 2025: € 5.811.000.000 Vreemd vermogen 2025: € 5.949.000.000 2025: € 7.627.000.000 Resultaat boekjaar 2025: € 400.000.000 Financiële bijdrage Dividend 2025: € 86.400 gemeente Risico's, kansen en De deelneming in Enexis brengt voor de gemeente De Wolden een gering risico met ontwikkelingen zich mee. Jaarlijks ontvangt de gemeente dividend. 163 NV Rendo Vestigingsplaats Meppel Gemeenten Hoogeveen, Meppel, Staphorst, Zwartewaterland, Partners Steenwijkerland, Coevorden, Hardenberg, Westerveld en De Wolden Rendo is een regionaal netwerkbedrijf, verantwoordelijk voor een adequate distributie van gas, elektriciteit, warmte en data in Zuid-Drenthe en Noord- Overijssel. Rendo streeft ernaar om haar huidige sterke positie als netbeheerder en netwerkbedrijf (aardgas, groen gas, elektriciteit, data en warmte) voortdurend te Bijdrage aan de verbeteren. Rendo wil als netwerkbedrijf actief zijn bij de nieuwe ontwikkelingen op gemeentelijke het gebied van duurzaam gebruik van energie en de transitie naar een duurzame doelstelling energievoorziening. De nabijheid van het eigen betrouwbare en veilige energienetwerk is steeds het vertrekpunt. Daarnaast wil Rendo een maatschappelijk verantwoordelijke rol innemen voor haar stakeholders als het gaat om duurzaamheid en energietransitie in de regio. De gemeente De Wolden heeft stemrecht op basis van het aantal aandelen. De Bestuurlijk belang gemeente is door de wethouder financiën in de aandeelhoudersvergadering vertegenwoordigd Risicoprofiel Laag Website https://www.rendogroep.nl Bedragen in € Saldo 1 januari Saldo 31 december Eigen vermogen 2025: € 60.129.000 2025: € 64.981.000 Vreemd vermogen 2025: € 86.841.000 2024: € 100.744.000 Resultaat boekjaar 2025: € 11.352.000 Financiële bijdrage dividend 2025: € 568.373 gemeente Netcongestie en schaarste stroom worden steeds grotere en complexere thema's. Daarom moet Rendo volop investeren om de netcongestie te verhelpen. Op gebied Risico's, kansen en van de glasvezelinfrastructuur worden goede stappen gezet. De grens van 100.000 ontwikkelingen aansluitingen in 13 gemeenten is inmiddels behaald. Op de arbeidsmarkt heeft Rendo last van de krapte om goede mensen aan te trekken. Desondanks lukt het nog steeds om goede mensen aan te trekken. 164 Waterleidingmaatschappij Drenthe (WMD) Vestigingsplaats Assen Partners Provincie Drenthe en 11 Drentse gemeenten Bijdrage aan de gemeentelijke Gewaarborgde levering van water doelstelling De gemeente is in het bezit van 51 aandelen, nominaal € 50, van de in totaal 1.946 Bestuurlijk belang geplaatste aandelen. Maatschappelijk kapitaal: 5.000 aandelen. Risicoprofiel Laag Website https://wmd.nl/ Bedragen in € Saldo 1 januari Saldo 31 december Eigen vermogen 2025: € 59.992.000 2025: € 66.120.000 Vreemd vermogen 2025: € 195.246.000 2025: € 213.442.000 Resultaat boekjaar 2025: € 6.128.000 Financiële bijdrage 2026: € 0,- gemeente De risico's voor de WMD zitten voornamelijk in de ontwikkeling van de drinkwatervraag, kwaliteit van de drinkwaterbronnen, wettelijke ontwikkelingen die Risico's, kansen en mogelijk een impact hebben op verschillende financiële ratio's (onder andere ontwikkelingen solvabiliteit) en een risico op bijstorting van kapitaal kunnen inhouden en de ontwikkeling van de grondwaterstanden. N.V. AREA Reiniging Vestigingsplaats Emmen Gemeente Coevorden, Emmen en Hoogeveen. Per 1 januari 2027 zal de gemeente Partners Borger-Odoorn ook aandeelhouder worden. Bijdrage aan de AREA richt zich op het efficiënt, kostenbewust en klantgericht inzamelen van afval. gemeentelijke Door samenwerking met partners in de regio en goede communicatie met burgers doelstelling wil ze steeds meer grond-stoffenkringlopen sluiten. Bestuurlijk belang Lidmaatschap in de algemene vergadering van aandeelhouders Risicoprofiel Laag Website https://www.area-afval.nl/ Bedragen in € Saldo 1 januari Saldo 31 december Eigen vermogen 2025: € 8.955.771 2025: € 9.418.800 Vreemd vermogen 2025: € 20.577.464 2025: € 23.539.184 Resultaat boekjaar 2025: € 1.348.685 Financiële bijdrage dividend 2025: € 0,- gemeente Belangrijke kans is de tendens waarbij commerciële inzameldiensten zich Risico's, kansen en terugtrekken uit de markt van gemeentelijke inzameling van huishoudelijk en GFT- ontwikkelingen afval. Area kan en wil Drentse gemeenten ondersteunen die zich voor dit vraagstuk geplaatst zien. 165 Grondbeleid De paragraaf Grondbeleid bevat uitgangspunten voor de wijze waarop en met welke middelen het grondgebied wordt ingevuld, zowel actief als passief. In het beleid staan bedrijfseconomische principes centraal: hoe gaan we met de resultaten om en welke reserves en voorzieningen houden we aan voor risico’s? Beleid & visie In de nota Grondbeleid zijn de beleidskaders vastgelegd voor de wijze waarop de gemeente het instrument grondbeleid strategisch wil inzetten om de beleidsdoelen op het gebied van ruimtelijke ontwikkeling, volkshuisvesting, economie en dergelijke te realiseren. Deze beleidsvelden geven met de structuurvisie antwoord op de vraag welke ruimtelijke ingrepen waar en wanneer plaatsvinden. De nota Grondbeleid geeft antwoord op de vraag hoe we deze ingrepen kunnen realiseren; welke (beleids- en wettelijke) instrumenten hiervoor ingezet kunnen worden. Grondbeleid is maatwerk; voor iedere ontwikkeling wordt een haalbaarheidsstudie gemaakt en wordt afgewogen of de gemeente zelf de ontwikkeling gaat doen, dit samen met een marktpartij doet of het volledig overlaat aan de markt. Bij een locatieontwikkeling waarbij de voorgenomen ontwikkeling slechts door actief grondbeleid realiseerbaar is, kan de gemeente overgaan tot strategische aankopen/verwervingen. Per geval wordt een afweging gemaakt of een strategische verwerving nodig is en, zo ja, welk verwervingsinstrument wordt ingezet. Wij faciliteren private ontwikkelingen graag als zij passen binnen de ruimtelijke visie van de gemeente. De kosten die de gemeente daarvoor maakt, worden verhaald zoals wettelijk is voorgeschreven. Bij grotere plannen (meer dan 1 woning) worden de kosten berekend met de plankostenscan, voor kleine plannen (1 woning) geldt een wettelijk vastgesteld bedrag. In de nota grondbeleid is bepaald dat het college de grondprijzen jaarlijks actualiseert en vaststelt. De actualisatie vindt plaats in het vierde kwartaal van 2026, zodat de geactualiseerde grondprijzen op 1 januari 2027 van kracht zijn. De in de grondexploitaties opgenomen grondprijzen zijn marktconform en staan vast, daarvan wordt niet afgeweken zonder goedkeuring van het college van B&W. Voor sociale woningbouw wordt een lagere grondprijs in rekening gebracht onder voorwaarde dat de sociale huurwoning voor tenminste 10 - 20 jaren als sociale huurwoning in de markt blijft. Trends en ontwikkelingen In het ruimtelijke beleid en daarmee ook in het grondbeleid vindt een verschuiving plaats naar een actievere en sturende overheid. We stappen af van puur faciliterend grondbeleid en kiezen vaker voor actief of situationeel grondbeleid om regie te houden. De gemeente streeft er naar de ontwikkelingen op gang te houden en wil daarbij kennis delen en haar publiekrechtelijk instrumenten inzetten. De inwerkingtreding van de Omgevingswet is per 1-1-2024 ingegaan. In de Omgevingswet wordt alle voor het grondbeleid relevante wetgeving gebundeld. Vanaf 1 januari 2024 wordt in het grondbeleid volgens de dan geldende regelgeving gewerkt, een en ander zoals is beschreven in de nota grondbeleid 2024 -2027. Bedrijventerreinen Op dit moment ligt de bedrijventerreinenvisie ter inzage. Vooruitlopend op vaststelling hiervan zijn er in 2026 in twee kernen voorkeursrechten gevestigd voor bedrijventerreinen. Op het moment dat er gronden aangeboden worden, moet door het college worden besloten of we tot verwerving overgaan. Woningbouw Het aanbod koopwoningen is sterk gegroeid en de woningmarkt is daardoor iets minder overspannen geworden. Toch blijft er krapte. De prijzen van koopwoningen vlakken af. Stijgende bouwkosten, veranderende marktomstandigheden en prijs/kwaliteitverhouding zijn invloeden die blijvend aandacht vragen. Mede om deze redenen dienen de grondprijzen regelmatig te worden geëvalueerd om ervoor te zorgen dat de grondprijzen als marktconform kunnen worden beschouwd. 166 Besluit begroting en verantwoording (BBV) en Vennootschapsbelasting (VPB) Het grondbeleid is een vast onderdeel van de begroting en verantwoordingscyclus. Conform het besluit begroting en verantwoording voor provincies en gemeenten (BBV) is in de begroting en in de jaarrekening een afzonderlijke paragraaf over grondbeleid opgenomen. Voor gemeenten bestaat de plicht om over de ‘winst’ die we maken op ondernemersactiviteiten winstbelasting te betalen. Dit om de concurrentiepositie met die van het bedrijfsleven gelijk te trekken. Voor de grondexploitaties van de gemeente geldt dit ook. In hoeverre de grondexploitaties belastingplichtig zijn volgens de wet op de Vennootschapsbelasting, wordt jaarlijks bekeken. Prognose resultaten De bouwgronden in exploitatie (ook wel BIE/grondexploitaties/grexen genoemd) bestaan per 1 januari 2026 uit twee projecten. Het betreft projecten waarvoor een grondexploitatie door de raad is vastgesteld. Aan deze projecten wordt momenteel gewerkt. Hierna wordt een beeld geschetst van de lopende exploitaties, met daarbij de verwachte resultaten, uitgedrukt in netto contante waarden (NCW) per 1 januari 2026. Een negatieve contante waarde betekent een positief resultaat. Voor de exploitaties met een tekort zijn voorzieningen getroffen op basis van de netto contante waarden. De nominale waarde betreft het saldo van de grondexploitatie zonder de effecten van inflatie en rente. Complexen in exploitatie Eindwaarde NCW 1-1-2026 Jaar realisatie Middelveen V 77.384 68.715 2031 Uitbreiding bedrijventerrein Hoge -62.000 -61.000 2026 Akkers Totaal 15.384 7.715 Middelveen V Op 18 december 2025 is het TAM-omgevingsplan Hoofdstuk 22e Middelveen V, Zuidwolde, door de gemeenteraad van De Wolden vastgesteld, samen met de grondexploitatie. Na het onherroepelijk worden van het TAM-omgevingsplan zullen de gronden, welke in eigendom zijn van derden, op basis van de bouwclaimovereenkomst door de gemeente De Wolden worden aangekocht. Vooruitlopend op de woningbouw zijn de civiele werkzaamheden in voorbereiding en is de planning om begin 2027 te starten met het bouwrijp maken van het plangebied. Verwachting is dat Q2 van 2027 de eerste kavels op basis van de bouwclaims kunnen worden verkocht. Uitbreiding bedrijventerrein Hoge Akkers Inmiddels zijn alle kavels verkocht en bij de notaris gepasseerd. De komende jaren worden nog kosten gemaakt voor het bouw- en woonrijp maken van het bedrijventerrein. Budgetten Met het vaststellen van de exploitaties worden de kredieten voor onder andere het civiele werk toegekend. Door inflatie en kostprijsstijgingen in 2026 zijn de kosten voor o.a. het civiele werk wederom gestegen. Omdat de grondexploitaties pas per einde van het jaar worden geactualiseerd, zijn de effecten hiervan op de kostenkant van de grondexploitaties in onderstaande tabel nog niet volledig doorgevoerd. Bij de aanstaande actualisaties per einde jaar 2026, zal per project worden beoordeeld hoeveel geld er mogelijk extra nodig is om het project af te maken. De kredieten voor 2027 tot en met 2030 (per 31-12-2025, excl. inflatie en kostenstijgingen van 2026) zijn: Lasten 2027-2030 Verwerving 66.232 Civiel 1.718.383 Plankosten 243.747 Diversen - Financieringskosten 33.027 Totaal 2.061.389 Het verwervingskrediet, inclusief sloopkosten is voornamelijk voor beheer en onderhoud gedurende de exploitatieperiode. Bijstelling van de budgetten vindt plaats bij de jaarlijkse actualisatie van de grondexploitaties. 167