Home › 's-Hertogenbosch › Document

Vaststellen van het verslag van de commissie Bestuur van 26 oktober 2026

Raadsvoorstel
TypeRaadsvoorstel
Gemeente's-Hertogenbosch
Datum2026-11-26
BronDownload brondocument →

Document

Geëxtraheerde tekst

Commissie BESTUUR Conceptverslag Datum: 26 oktober 2026 Locatie: Raadzaal Aanwezig: Voorzitter: C.G.N. Soetekouw MSc Secretaris: mr. drs. R. van der Meer (plv.) Commissieleden: J.J.E.L. van Creij, S.J.A. Elders BA, A.W.J.A. van Hattem LLB, drs. J. Hendrickx, F. Hoekstra-Wittebol, M.P. Kagie, J. Kouwenberg (later), H.J.W.C. Liebregts MBA, dr. R.H.A.C. Rademakers, B.F.C. Roovers, E. Samshuijzen en ir. P.K. Schuurmans Collegeleden: M. Craste bc, R.J.J. Geers, drs. J.M.L.N. Mikkers, R.A.J. Schonis en P. Slikker Afwezig: R.W.G.T. van Asch Verslaglegging: J. Beaumont, DemiSec 1. Opening en mededelingen De voorzitter opent de vergadering die voornamelijk over de behandeling van de begroting zal gaan. De heer Kouwenberg komt iets later. Hij spreekt namens de hele commissie als hij zegt dat eenieder blij is dat de heer Kagie weer aanwezig is. 2. Vaststellen van de agenda De voorzitter verwijst naar het spoorboekje waarin staat dat de agendapunten 6 en 7 gezamen- lijk besproken zullen worden. De agenda wordt ongewijzigd vastgesteld. 3. Vaststellen van het verslag van de commissie Bestuur van 1 oktober 2026 Het verslag wordt ongewijzigd vastgesteld. 4. Vaststellen van de lijst van toezeggingen en lijst van openstaande moties De lijst van toezeggingen en de lijst van openstaande moties worden vastgesteld. 5. Werkplanning Mevrouw Hoekstra (PRO) kondigt voor de volgende commissieronde een discussienotitie over vrouwveiligheid aan. 6. Conceptbegroting 2027 7. Belastingvoorstellen 2027 De voorzitter geeft aan dat vanavond de onderwerpen financiën, publieke dienstverlening, be- stuurlijke organisatie, coördinatie binnenstad, bestuursraden/dorpsraden, openbare orde en vei- ligheid, regionale en internationale samenwerking, en toezicht en handhaving aan de orde zijn. Partijen kunnen vanavond ook de grote lijnen van hun fractie aangeven met die aantekening dat die in de commissies de komende avonden verder in detail behandeld zullen worden. De heer Van Creij (gewoon ge-DREVEN) zal met een motie over de hondenbelasting komen. Hij zit niet te wachten op een ondernemersfonds; dat is een opslag op de ozb-verhoging. In het raadsvoorstel staat dat dit in 2027 verder uitgewerkt gaat worden en dat gaat hem al te ver. Tij- dens de nadere uitleg vorige week bleek veel weerstand tegen het fonds. Per €100.000 WOZ- waarde wordt straks € 80 belasting geheven waarvan 55% voor de eigenaar is en 45% voor de gebruiker. Daar valt alles onder: dienstverlening, winkels, musea, zorginstellingen etc. De initia- tiefnemers rekenen zichzelf rijk. Een vereniging moet ook gaan betalen dus zal meer subsidie 1 gaan aanvragen. Dat betekent rondpompen van geld en veel administratieve rompslomp dus hij zal met een voorstel komen. De begroting lijkt heel mooi tot je je er verder in verdiept. Hij complimenteert de ambtelijke orga- nisatie met het tijdig beantwoorden van alle vragen. De collegevoorstellen liggen er nu ook. Het lijkt erop of alles in de begroting aan netcongestie is verbonden. Er moet een pas op de plaats gemaakt worden met het elektrificeren van alles, er moet ook naar andere mogelijkheden geke- ken worden. Een jongere zal het belangrijker vinden om een dak boven zijn hoofd te hebben dan dat hij zijn auto elektrisch kan opladen. Wonen vindt hij heel belangrijk en er moeten crea- tieve oplossingen worden gevonden om dat vlot te trekken. In de vergadering van 27 oktober a.s. zal hier verder op ingegaan worden. De auto wordt als melkkoe gezien met het verhogen van de parkeertarieven en verminderen van parkeerplaatsen in de binnenstad. Moet er eerst een alternatief zijn voordat die verdwijnen? De binnenstad loopt vast maar ook de oostelijke ontsluitingsweg is cruciaal. Het is strikt noodzakelijk dat het rijk meebetaalt, leest hij, maar hij gaat ervan uit dat de voorbereidingen in ieder geval doorgaan. In december 2025 zijn korteter- mijnmaatregelen aangenomen. Bij de Koornwaardlaan wordt een tijdelijke rotonde aangelegd terwijl al bekend is dat die in de toekomst niet gaat voldoen. Het kindontbijt vindt hij heel belang- rijk en daaraan gekoppeld het Jeugdontbijt. Handhaving met betrekking tot het foutparkeren: hier staat een percentage van 46% en dat zou niet moeten kunnen. De heer Elders (D66) zegt dat het onrustig is in de wereld en de beelden scheppen niet altijd een rooskleurig beeld. Er is echter ook zoveel waar men optimistisch over ma zijn en juist daar kan lokaal het verschil gemaakt worden. Deze begroting zet daar ook op in en daar is hij trots op. Er staan geen grote verrassingen in maar op een aantal mooie punten wil hij ingaan. Den Bosch staat er als gemeente goed voor en kan zich bezighouden met waarin geïnvesteerd kan worden en waar de gemeente kan groeien. De komende jaren zullen er duizenden woningen, zoals in de Groote Wielen, en vele vierkante meters groene leefomgeving bijkomen. Geweldig om te zien hoe op plekken als de Bossche Stadsdelta ambities steeds concreter worden, ook op cultuurgebied. Tevens kunnen bestaande initiatieven uit de stad er een plekje krijgen. De heer Van Creij (gewoon ge-DREVEN) vraagt hoe de heer Elders denkt de woningbouw vlot te kunnen trekken met het oog op de netcongestie. De heer Elders (D66) zegt dat dit een groot dilemma is. De grootste prioriteit is woningen bou- wen en tegelijkertijd wordt de gehele Nederlandse bevolking geconfronteerd met netcongestie. Gelukkig staan er in de begroting ook middelen om hopelijk te komen tot een oplossing. De heer Van Creij (gewoon ge-DREVEN) hoort D66 over prioriteit geven aan de woningbouw. Zou het elektrificeren van alles dan niet een pas op de plaats moeten maken? De heer Elders (D66) zegt dat daar inderdaad over gesproken moet worden. Er is de ambitie van de energietransitie, maar mensen lopen ook tegen grenzen aan. Hij gaat ervan uit dat het college ervoor gaat om die woningbouw te realiseren. De heer Kagie (Leefbaar 's-Hertogenbosch) zegt dat er een collegeprogramma ligt waarin staat hoe van de mooie ambities in het bestuursakkoord naar uitvoering kan worden gegaan. Hij kan geen hiërarchie ontdekken in al die hoofdstukken. Heeft de heer Elders het idee dat er prioritei- ten zijn gesteld in dat collegeprogramma? De heer Elders (D66) is blij dat er voor het eerst een collegeprogramma ligt met een routekaart waarin opgenomen is waar de gemeente de komende vier jaar heen wil. Daarnaast is die niet in beton gegoten. Niet alles kan tegelijk. De heer Kagie (Leefbaar 's-Hertogenbosch) had gehoopt dat het ene hoofdstuk minder belang- rijk is dan iets wat hier al jaren een crisis wordt genoemd. Hij ziet niet welke prioriteiten zijn ge- steld met alle uitdagingen die er op de gemeente afkomen. 2 De heer Elders (D66) zegt dat ook de raad ambities heeft neergelegd dus dit zou ook een re- flectie naar de raad zelf moeten zijn. Er zijn veel dingen die de raad belangrijk vindt en de raad wil meer tegelijkertijd doen maar hij denkt dat dat ook kan. De heer Kagie (Leefbaar 's-Hertogenbosch) ziet overal uitdagingen op de gemeente afkomen maar hij ziet niet wat er niet gedaan wordt als prioriteit wordt gegeven aan het realiseren van de woningen. Er wordt geen keuze gemaakt, alles is even belangrijk. Hoe verhoudt dit zich tot alle schaarstevraagstukken? De heer Elders (D66) zegt dat het niet zo zwart-wit is dat als voor inclusie gekozen wordt er geen woningen gebouwd zouden kunnen worden. Daar denkt hij anders over. Met de Bossche Stadsdelta komt de verbreding van de Bossche binnenstad een stukje dichter- bij. De heer Rademakers (CDA) vindt het meer een blokkenschema van een festival dan een spoorboekje. De vraag is of er niet een uitvoeringstoets moet komen en of die prioriteiten wel allemaal tegelijk uitgevoerd kunnen worden. De heer Elders (D66) zegt dat een blokkenschema van een festival hem bijzonder aanspreekt en hij is er blij mee. Hij is niet voor een uitvoeringstoets. De heer Rademakers (CDA) vraagt wat dan het hoofdpodium is, het belangrijkste dat in het col- legeprogramma staat. De heer Elders (D66) zegt dat er veel mooie punten op staan vanuit het verkiezingsprogramma en hij zal er een paar uitlichten. De heer Roovers (SP) denkt dat er aan het begin van het jaar misschien een andere indruk be- stond over dat blokkenschema. Mensen hadden er meer van verwacht want het is geen resul- taatgericht stuk. Het komt nu over als een soort werkplanning. Het is belangrijk meetbare resul- taten in zo'n collegeprogramma op te nemen. De heer Elders (D66) denkt dat er inderdaad verschillende verwachtingen zijn van het college- programma omdat dit voor de eerste keer is. Hij vindt het een mooi programma en ziet erin te- rug wat in grote lijnen gedaan zal worden. In het bestuursakkoord wordt € 4 miljoen beschikbaar gesteld als impuls voor de woningmarkt. Desondanks zullen de uitdagingen ten aanzien van netcongestie en stikstof onverminderd groot blijven. Het college voorziet dat er meer nodig is; in de voorjaarsnota 2028 zal naar extra geld gezocht moeten worden. D66 juicht dat toe want woningbouw heeft grote prioriteit. Het gaat dan niet alleen om huizen maar om het bouwen van wijken en buurten waar het goed leven is. Er worden miljoenen geïnvesteerd in vergroening de komende jaren, schone lucht en energie. Te- vens wordt geïnvesteerd in de infrastructuur en veilige schoolroutes, in cultuur, sport en evene- menten, een aantrekkelijk studentenklimaat. Iedereen verdient gelijke kansen om mee te doen en te groeien met de stad. Jaarlijks is er € 600.000 beschikbaar voor de Rijke Schooldag, gaat er € 500.000 naar de mbo-agenda en is er inmiddels een mooi hulpmiddelenfonds beschikbaar voor speciaal onderwijs. Ook wordt de grens voor de armoederegelingen verhoogd van 120% naar 130%. De heer Van Creij (gewoon ge-DREVEN) vraagt of er in de bijdrage voor de Rijke Schooldag ook een bijdrage voor het Jeugdontbijt zit. De heer Elders (D66) zegt dat de Rijke Schooldag best iets vraagt van de uitvoering van scho- len dus of en op wat voor manier een Jeugdontbijt of -lunch daarin past, laat hij liever aan het college. Door verhoging van de armoederegelingen kan ook iets gedaan worden voor mensen die in ar- moede leven. 3 Ook op economisch vlak gebeuren mooie dingen. Het inrichten van een Ondernemersloket, het oprichten van de economic board en vergroening van bedrijventerreinen geeft ondernemers ruimte en daarmee wordt ingezet op groene groei. Kansen worden verzilverd en er wordt geke- ken naar waar Den Bosch goed in is, zoals op het gebied van data en AI, en het versterken van de positie in Europa. Dat is voor D66 van belang. De heer Rademakers (CDA) ziet dat de armoedegrens naar 130% wordt verhoogd maar er is een grote groep die niet bereikt wordt met de huidige instrumenten. Moet dat niet de ambitie zijn? De heer Elders (D66) zegt dat dat inderdaad een belangrijk punt is. Ook is het belangrijk te be- kijken hoe ervoor gezorgd kan worden dat mensen geen gebruik hoeven te maken van deze regelingen. Tegelijkertijd is het een landelijk probleem dat niet lokaal opgelost kan worden maar dit is een eerste stap waarmee hopelijk iets extra's kan worden gedaan. Dat er meer moet ge- beuren om armoede in de breedte terug te dringen, daar is hij het mee eens. De heer Kagie (Leefbaar 's-Hertogenbosch) vraagt in hoeverre de 4% ozb-verhoging op niet- woningen noodzakelijk is en of niet op een andere manier op zoek gegaan kan worden om die € 1,4 miljoen structureel terug te vinden? De heer Elders (D66) vindt niet dat naar een andere manier gezocht moet worden. Dit is bewust in het bestuursakkoord opgenomen ook met het oog op andere ambities waar ook de onderne- mers van profiteren, bijvoorbeeld het vergroenen van de binnenstad en bedrijventerreinen zodat ondernemers ook geen last hebben van de hitte zomers. De heer Kagie (Leefbaar 's-Hertogenbosch) vraagt of bijvoorbeeld ook bekeken is hoe de ge- meente het met minder ambtenaren zou kunnen doen, dus eerst naar de eigen kostenposten kijken. Het lijkt er nu op dat van de ozb-knop op niet-woningen alles betaald gaat worden maar dat komt bovenop onder andere de 10% meer afvalstoffenheffing. Misschien moet de gemeente eerst eens naar zichzelf kijken? De heer Elders (D66) zegt dat dat dat ook wordt gedaan. In de begroting staat dat er een taak- stelling komt om eens kritisch tegen het licht te houden wat de afgelopen jaren is gedaan, of dat nog noodzakelijk is en of dat doorgezet moet worden. Het college zal met suggesties komen. De heer Kagie (Leefbaar 's-Hertogenbosch) vraagt zich af hoe de heer Elders denkt dat dit overkomt: 10% meer afvalstoffenheffing, 4% meer ozb op niet-woningen, 5% meer op parkeren en tegelijkertijd zeggen de taakstelling en regeldruk naar voren te schuiven. De prioriteit ligt dui- delijk bij de kosten wegzetten bij inwoners en ondernemers maar niet naar jezelf kijken want dat is iets voor de toekomst. Dat is een raar signaal. De heer Elders (D66) denkt dat dat beeld niet helemaal waar is. Enerzijds staat er inderdaad die 4% en tegelijkertijd wordt bekeken wat extra voor die ondernemers gedaan kan worden zoals het Ondernemersloket, vergroening binnenstad en bedrijventerreinen, een economic board. Hij denkt dat ondernemers daar blij mee zijn en zij zullen daar de voordelen van plukken. Daar wor- den overigens ook andere middelen dan die 4% voor aangewend. De heer Van Hattem (PVV) hoorde vandaag dat de landelijke D66 heeft besloten met 25.000 ambtenaren minder te gaan werken; dat is een mooi voornemen. Dat compliment kan hij niet aan de heer Elders geven want hij hoort nog niets concreets over eenzelfde slag bij de lokale ambtenaren hier. De heer Elders (D66) juicht het landelijke signaal ook toe. Zij hebben een taakstelling van € 3,4 miljard dat zij daarmee op kunnen halen. Zo'n bedrag zal hier lokaal niet mee op te halen zijn en daarnaast moet het bezuinigen op het ambtelijk apparaat geen doel op zich zijn. De vraag is hoe de ambities op de beste manier kunnen worden gerealiseerd en daar zijn mensen voor 4 nodig in de uitvoering. Het is zeker ook gezond om te kijken of alles wat gedaan wordt wel ge- daan moet worden dus de ambities worden met die taakstelling gecombineerd. De heer Van Hattem (PVV) zegt dat dat erop neerkomt dat er misschien nog wel meer ambte- naren bij komen vanwege alle ambities en vanwege de rijksbezuiniging op ambtenaren lande- lijk. Wil D66 dat in ieder geval voorkomen? De heer Elders (D66) wil dat inderdaad ook niet maar wel dat de ambities waargemaakt wor- den. Die mensen zijn ook nodig en als zij niet nodig zijn, zijn zij er niet. De heer Roovers (SP) vindt het heel goed dat de grens voor de armoederegeling is verhoogd naar 130% maar tegelijkertijd zijn kostenposten voor de inwoners de laatste jaren erg gestegen. Hij noemt het tarief voor de milieustraat dat verdrievoudigd is, de afvalstoffenheffing, de par- keertarieven, de woonlasten voor huurders stijgen drie keer zo snel. Aan de ene kant wordt de armoederegeling verruimd en aan de andere kant wordt een aantal essentiële kostenposten voor mensen die het echt moeilijk vinden die te dragen, verhoogd. Wat vindt D66 daarvan? En dat terwijl er € 3 miljoen structureel wordt overgehouden. De heer Elders (D66) zegt dat ervoor gezorgd moet worden dat de regelingen op een goede manier bereikt worden. Tegelijkertijd is ook te zien dat niet alles lokaal opgelost kan worden. De stijging van de huren bijvoorbeeld is iets wat niet alleen lokaal geregeld kan worden. Het is las- tig om te zeggen dat het armoedeprobleem helemaal lokaal zal worden opgelost. De heer Roovers (SP) zegt dat het ging om de gemeentelijke woonlasten waarvan het college in de begroting schrijft dat die voor huurders drie keer zo snel stijgen als voor woningeigenaren. De kern is dat de gemeente structureel € 3 miljoen overhoudt en het college eigenlijk zegt: dat is € 3 miljoen die we te veel hebben gevraagd van de inwoners. Het college zegt dat het beter is daar pas in april of mei over te gaan praten. Hij vindt dat daar nu over gepraat moet worden. Er zijn altijd overschotten geweest in de begroting. De heer Elders (D66) vraagt om welke lasten het dan gaat en welke groepen inwoners de ge- meente wil bereiken. De vraag is of met dat soort maatregelen ook de mensen worden getroffen die je zou willen treffen. Hij is benieuwd naar de suggesties van de heer Roovers. De heer Roovers (SP) heeft al veel suggesties gedaan. Is het niet beter generieke maatregelen te nemen om de kosten voor het leven te verlagen dan specifieke maatwerkmaatregelen? Dan zullen er namelijk altijd mensen zijn die buiten de boot vallen. De heer Elders (D66) is het ermee eens dat er een goed beleid gevoerd moet worden ook op het gebied van armoede. Lokaal kan veel worden gedaan, landelijk ook. Niet voor alles zijn mid- delen beschikbaar dus er moeten keuzes worden gemaakt. Hij is benieuwd waar de SP dat geld vandaan haalt. Den Bosch doet het al jaren financieel heel sterk en blinkt uit op nationaal niveau. Dat is geen reden om zelfgenoegzaam te zijn; de gemeente moet juist durven investeren in de stad. De ex- tra structurele investeringen zijn daarbij cruciaal en daarom wordt € 40 miljoen ruimte toege- voegd voor sleutelinvesteringen. Ook de veiligheid van de gemeente is continu punt van aan- dacht. Het is goed dat er extra geld gaat naar boa's. Hij maakt zich vooral zorgen over de veilig- heid in het gebied rond het station en de entree van de stad; hij zal daar op een later moment op terugkomen. Weerbaarheid en veerkracht, daar wordt veelvuldig naar verwezen in de begro- ting. Er wordt veel van de inwoners gevraagd en tegelijkertijd geven mensen aan geen grip te voelen op alles wat er speelt. De vraag is wat de overheid daaraan kan bijdragen. Hij speelt met het idee om samen met de VVD een motie in te dienen om een van de twee geplande burger- beraden te besteden aan het onderwerp weerbaarheid. Deze raadsperiode begon onrustig, met zware politieke dossiers. Verschillen mogen er zijn maar uiteindelijk moet geïnvesteerd blijven worden in wat mensen samenbrengt. D66 ziet dit positief in. Volgens hem zitten er voor alle par- tijen aanknopingspunten in deze begroting. Hij kijkt uit naar levendige discussies hierover in de 5 commissies. De heer Van Creij (gewoon ge-DREVEN) vraagt of vermindering van de hondenbelasting ook tot de mogelijkheden hoort om de kosten van de inwoners wat te verminderen. De heer Elders (D66) zegt dat iedereen wat vindt van de hondenbelasting maar het levert ook geld op waar mooie dingen van gedaan kunnen worden. Dus hij geeft daar geen steun aan. Mevrouw Hendrickx (De Bossche Groenen) vindt dat de heer Elders hier wat laconiek over doet. Veel mensen die eenzaam zijn en weinig te besteden hebben, hebben vaak een huisdier en dat levert ons dus ook wat op. De heer Elders wuift dat wat makkelijk weg. Steeds meer ge- meenten nemen er afscheid van dus is de heer Elders bereid hier nog eens serieus naar te kij- ken? De heer Elders (D66) ziet zeker de waarde van huisdieren in de gemeente. Er wordt ook een stapje extra gezet in het kader van dierenwelzijnsbeleid en dierentehuis. Er wordt al jaren over de hondenbelasting gesproken. Nu is bewust de keuze gemaakt die wel te laten staan omdat die ook andere doeleinden dient. Mevrouw Hendrickx (De Bossche Groenen) meent dat eerst op de inhoud een antwoord gefor- muleerd moeten worden en niet alleen: het levert geld op. Dat is een rare benadering van het vraagstuk. Het dierentehuis zit met nog meer honden. Zij verzoekt inhoudelijke argumenten te geven om daar niet naar te kijken. De heer Elders (D66) zegt dat een financieel argument ook een inhoudelijk argument is want daar kun je ook dingen mee bewerkstelligen. Het afschaffen van de hondenbelasting zal er niet toe leiden dat er minder dieren in het asiel zitten. Hij zal een motie in ieder geval niet steunen. Mevrouw Samshuijzen (PvdD) ziet dat er keuzes worden gemaakt. Er wordt meer ingezet op circulaire materialen in de buitenruimte, bijleggen op de crowdfunding Sparrenburgbos. Zij ziet voortvarendheid en wil; heel goed. Dat is ook nodig om te breken met wat Bosch conserva- tisme. De algemene reserve is bijna € 30 miljoen hoger dan het streefniveau, veel meer dan no- dig is en het is juist nodig te investeren in maatschappelijke opgaven. Dat geld kan goed ge- bruikt worden voor de vergroeningsplannen die nu over twintig jaar zijn uitgesmeerd en waar nog geen volledige bekostiging van is. Voor een fractie van dat bedrag kan het Sparrenburgbos aangekocht worden en kan deze natuur eindelijk veiliggesteld worden. Ook is voortvarendheid en wil nodig voor het doorhakken van knopen voor een leefbare toekomst en voor fundamentele keuzes. Geen gepolder meer waar het gaat om een rechtvaardige en leefbare toekomst. Het klimaat en de natuurcrisis zijn de grootste bedreiging voor al het leven op aarde. Het bestuurs- akkoord geeft aan te kiezen voor duurzame keuzes, dat is heel goed. Zij citeert: "De economie van morgen draait niet alleen om meer maar vooral om beter. Een sterke lokale economie is so- ciaal, groen en eerlijk. Welvaart gaat hand in hand met het welzijn en respect voor de grenzen van onze planeet. In een tijd van klimaatverandering, grondstoffenschaarste en groeiende onge- lijkheid kiest de gemeente Den Bosch voor een koers die circulair, duurzaam en inclusief is." Van wie zou dat afkomen? Een ander citaat: "We kiezen ook aan welke economie we als ge- meente ruimte geven. Dat betekent aan bedrijven die circulair willen werken, goed zorgen voor personeel en bijdragen aan de ontwikkeling van steden en dorpen, en niet aan bedrijven die zorgen voor vervuiling van de omgeving en die niet meegaan in de energietransitie en herge- bruik van grondstoffen." Die citaten waren van D66 en PRO. Dat betekent dus dat er gestopt wordt met het streven naar eindeloze economische groei op een eindige planeet, dat het Kli- maatakkoord van Parijs eindelijk wordt gerespecteerd, er duurzaam wordt gebouwd, de veehou- derij krimpt en fossiele reclames verboden worden. People en planet over profit dus. Een meer- derheid van de raad heeft zijn handtekening gezet onder de Klimaatagenda maar de uitvoering daarvan gebeurt nog niet. Er is op dit moment geen inzicht in de effectiviteit van het klimaatbe- leid omdat de voortgangsrapportage pas eind van het jaar naar de raad komt. Hierdoor komt de raad buitenspel te staan om te kunnen controleren en tijdig bij te sturen. De raad moet inzicht 6 hierin hebben op het moment dat er keuzes worden gemaakt en de centen worden verdeeld. Fijn dat er nu een aanvullend collegeprogramma ligt op het bestuursakkoord zodat er een plan- ning is. Goed om te weten wanneer de nieuwe dierenwelzijnsnota eraan komt maar die duurt nog wel drie jaar. In de tussentijd lopen met carnaval de paarden met de tong uit de mond, schuim op de lippen en angst in het lijf. Van de dierenparken en kinderboerderijen gaan de lam- metjes nog steeds naar het slachthuis. De eerste stappen om verdrinkingsgevaar voor dieren tegen te gaan, zijn nog steeds niet gezet. Er moet nog veel gebeuren en zij komt in deze begro- tingsbehandeling met voorstellen voor een rechtvaardige en leefbare toekomst. De heer Roovers (SP) zegt dat toen de SP in gesprek ging met de inwoners van deze ge- meente vaak het verhaal van de stijgende kosten van het bestaan naar voren kwam. Huur, boodschappen, benzine, zorgkosten etc. stijgen harder dan de inkomens. Lagere inkomens stij- gen in absolute bedragen langzamer dan hoge inkomens maar de prijzen stijgen net zo snel of zelfs sneller. Dit geldt ook voor mensen die met zijn tweeën fulltime werken. Mensen verkeren in crisis van betaalbaarheid en dat is het belangrijkste probleem van dit moment. Die sfeer van cri- sis mist hij in deze begroting. Het gaat niet veel over betaalbaarheid, armoede of dakloosheid. De coalitie verhoogt de grens voor de bijzondere bijstand naar 130%, een belangrijke maatregel die vier jaar geleden ook genomen had kunnen worden. Toch blijft de aanpak van armoede er een van maatwerk en eerste hulp bij geldzaken en dat communiceert impliciet dat armoede en dakloosheid persoonlijke incidenten zijn door persoonlijk falen of domme pech. Dat is het niet. Armoede en dakloosheid zijn wetmatige uitkomsten van het economisch systeem waarbij kos- ten voor gewone mensen harder stijgen dan inkomens. De gemeente kan hier niet alles in ver- anderen maar wel haar houding drastisch wijzigen. De gemeente moet met beleid komen om kosten voor mensen structureel generiek te beperken, bijvoorbeeld door te voorkomen dat de woonlasten voor huurders drie keer sneller stijgen dan voor huiseigenaren, boven op de jaar- lijkse huurverhogingen waar zij al mee te maken krijgen. Ook over huurverhogingen moeten af- spraken gemaakt worden. Waarom moeten die altijd verhoogd worden met het maximaal toege- stane percentage, ongeacht de kwaliteit van de woning of van de verhuurder? Waarom moeten alleen huurders van de corporaties betalen voor de bouw van nieuwe betaalbare woningen? Dat kan ook geregeld worden vanuit het Structuurfonds of het Grondbedrijf. Morgen wordt hier in de vergadering op teruggekomen. Goed dat het college komt met een uitvoeringsprogramma. Dat stelt de raad ook in staat om de komende periode zelf initiatieven te nemen op zaken die niet in het collegeprogramma staan zoals leegstandsbeleid; hij bereidt hier een initiatiefvoorstel voor. Aangekondigd wordt dat 'de gemeente doorgeslagen marktwerking in de thuis- en jeugd- zorg gaat beperken'. Hij had gehoopt dat zich dit in nieuw beleid zou vertalen maar hij ziet het niet terug in het collegeprogramma. Wordt die zin ook echt uitgewerkt in nieuw beleid? En het liefst voordat er sprake is van nieuwe aanbestedingen in de thuis- en jeugdzorg? Zo nee dan zal hij zelf met nieuw beleid komen. Alle vormen van marktwerking in de zorg zijn schadelijk en moeten worden afgeschaft; is het college het daarmee eens? Ook de netcongestie neemt crisis- vormen aan. Het college spreekt vooral over oplossingen voor bedrijven en bedrijventerreinen maar waar blijven de plannen voor collectieve batterijvoorzieningen voor wijken en buurten? En waarom wordt de infrastructuur voor elektrificatie niet veel grootschaliger uitgerold als daarop ingezet wordt? Waarom wordt dit niet publiek georganiseerd? Hij wil hier stevig beleid op. Mobi- liteit: het college wil de parkeertarieven met 5% verhogen met als doel een autoluwere binnen- stad. Dat doel deelt de SP, maar dit is precies het voorbeeld waarmee generieke kostenstijging voor alle inwoners een groot probleem worden. Hij geeft als voorbeeld Sanne die tot vijf jaar ge- leden in de zorg werkte. Tijdens haar werk heeft zij long covid opgelopen waardoor zij arbeids- ongeschikt is geworden en beperkt is in haar bewegingsruimte. Gelukkig heeft zij de Bossche Pas en toegang tot veel instellingen en bijvoorbeeld de bioscoop, maar hoe komt zij bij die bios- coop? Er zijn geen regelingen dat zij daar met de auto kan komen want het ov is voor haar een probleem. Maatwerkbeleid zal er altijd voor zorgen dat specifieke gevallen altijd buiten de boot vallen. Richting de raad komt hij met een motie. Een overschot van € 3 miljoen structureel, ook voor de komende jaren; het college wil het daar pas bij de voorjaarsnota over hebben. Een ge- meente is geen bedrijf en hoeft geen winst te maken. Die € 3 miljoen had de gemeente dus ei- genlijk niet van haar inwoners hoeven vragen dus hij wil die gebruiken om de lasten voor de in- woners te beperken en daar moet nu over gesproken worden. 7 De heer Van Creij (gewoon ge-DREVEN) vraagt of dat gebruikt kan worden om de hondenbe- lasting te verlagen. Kan de SP daarin meegaan? De heer Roovers (SP) is ervoor om de hondenbelasting te verlagen naar een doelbelasting. Een hond is voor heel veel mensen geen luxe maar niet iedereen heeft een hond. Hij wil liever nadenken over een generieke kostenverlaging want het denken in doelgroepen zorgt er ook al- tijd voor dat mensen buiten de boot vallen en daar wil hij voor waken. De heer Kouwenberg (Rosmalens Belang) begrijpt het standpunt van de SP. Erkent de SP wel dat de lasten in Den Bosch zowel voor huurders als eigenaren lager zijn dan het landelijk ge- middelde? De heer Roovers (SP) zegt dat de gemeentelijke politiek geen wedstrijd is met andere gemeen- ten. De Bosschenaar heeft niets aan die vergelijking met andere gemeenten. Als het college op- schrijft dat de gemeentelijke woonlasten voor huurders drie keer sneller stijgen dan die van huiseigenaren en huurders ook te maken krijgen met hoge huurstijgingen in tegenstelling tot huiseigenaren dan vindt hij dat onrechtvaardig. Dat is misschien een somber verhaal maar het is goed om realistisch te zijn en veel mensen hebben door die betaalbaarheidscrisis geen posi- tief toekomstbeeld. De heer Kouwenberg (Rosmalens Belang) zegt dat 'lagere lasten dan landelijk' toch ook een positief beeld is voor die mensen. De heer Roovers (SP) zegt dat als de heer Kouwenberg het vergelijkt met Amersfoort of Utrecht de lasten ongetwijfeld laag zullen zijn maar dat is geen verhaal aan iemand die moeite heeft om zijn boodschappen te betalen. De heer Schuurmans (VVD) vindt dat de inwoners en ondernemers zich elke dag veilig moeten voelen, veilig en vlot van A naar B moeten kunnen komen en ruimte krijgen om te groeien. Dat is niet vanzelfsprekend en vraagt om duidelijke keuzes. Veiligheid staat op nummer 1. Hij is dan ook positief over het structureel vastleggen van twaalf boa's en dat de tijdelijk extra capaciteit op openbare orde en veiligheid structureel wordt gemaakt. Handhaving moet zichtbaar zijn en meldingen moeten worden opgepakt. Inwoners en ondernemers moeten dit ook gaan merken. De heer Kagie (Leefbaar 's-Hertogenbosch) vraagt of de heer Schuurmans weet of de twaalf boa's van de pilot nu structureel worden gemaakt of dat er twaalf nieuwe boa's komen. De heer Schuurmans (VVD) zegt dat het gaat over het voortzetten van de pilot en die boa's structureel maken. De heer Kagie (Leefbaar 's-Hertogenbosch) zegt dat dus niemand in de wijk iets voelt van die verhoging. De heer Schuurmans (VVD) zegt dat het een keus is om zo'n pilot voort te zetten of niet. Met deze begroting is het zo dat er in ieder geval twaalf op straat blijven. De heer Kagie (Leefbaar 's-Hertogenbosch) is er ook positief over dat deze twaalf boa's blijven. Er wordt ongeveer 2,5% van de begroting besteed aan veiligheid. In Breda is dat bijvoorbeeld 3,5%. Hij ziet het guurder worden in de stad en moet daar niet meer ruimte voor gecreëerd wor- den? De heer Schuurmans (VVD) zegt dat tijdens de voorjaarsnota altijd gelden vrijkomen en dan kan gewogen worden wat er moet gaan gebeuren. Er moet de komende jaren zeker wat gebeu- ren op het gebied van veiligheid. Hij zou gemeenten willen vergelijken op basis van de veilig- heidscijfers. Het Integrale Veiligheidsplan moet passen bij Den Bosch en daar moet de 8 handhaving bij passen. Hij steunt investeringen in maatschappelijke weerbaarheid van harte. Iedereen moet voorbereid zijn op crises. Veiligheid is de basis waarop mensen prettig kunnen wonen en ondernemen. In- woners moeten veilig en vlot op hun bestemming kunnen komen; investeringen in goede infra is daarvoor onmisbaar. Tempo maken en tempo houden; morgen komt hij hierop terug. Tegelijker- tijd zijn er andere uitdagingen waaronder netcongestie en stikstof. De heer Van Creij (gewoon ge-DREVEN) vraagt waar de VVD de voorkeur aan geeft: woning- bouw en netcongestie of elektrificatie. De heer Schuurmans (VVD) zegt dat er hele moeilijke keuzes gemaakt zullen moeten worden ten aanzien van elektrificatie en wat mogelijk is. Het toekomstig verdienvermogen van de ge- meente moet op peil blijven en er moeten woningen gebouwd blijven worden voor hardwer- kende Bosschenaren. Er moet ook voor gezorgd worden dat de elektrificatie door kan blijven gaan. Ergens gaat het wringen en moeten keuzes gemaakt worden. Er worden in deze begro- ting in ieder geval stappen vooruitgezet, in tegenstelling tot veel andere gemeenten. Alles moet op alles worden gezet om stilstand te voorkomen. Middelen voor bijvoorbeeld net- congestie moeten gericht ingezet worden zodat hardwerkende Bosschenaren en ondernemers ruimte krijgen om te innoveren, investeren en groeien. Mevrouw Hendrickx (De Bossche Groenen) hoort de VVD steeds zeggen: voor de hardwer- kende Bosschenaren. Veel Bosschenaren kunnen niet werken omdat zij ziek zijn of geen baan kunnen vinden. Moet er ook voor die groepen worden gebouwd of alleen voor de hardwerkende Bosschenaar? De heer Schuurmans (VVD) zegt dat in de Bossche mix die hij voor zich ziet een balans zit waarin ook de middenhuur en betaalbare koop een plek hebben. Het mooiste zou zijn als ieder- een op zijn eigen manier bijdraagt aan de samenleving. Er worden ook stappen gemaakt op het gebied van armoedebeleid om ook die doelgroep vooruit te helpen. Er moet voor gezorgd wor- den dat iedereen vooruit kan. Mevrouw Hendrickx (De Bossche Groenen) zegt dat de heer Schuurmans een andere sugges- tie wekte door steeds te spreken over 'hardwerkende Bosschenaren'. De heer Van Hattem (PVV) hoort de VVD spreken over veiligheid als de basis van alles en er moet een goede bereikbaarheid zijn. Tegelijkertijd gaat deze begroting ook uit van een groei naar 200.000 inwoners en elk jaar komen er weer meer bij. Lopen de ambities wel in de pas met al die ambities voor extra inwoners waar dit college doelbewust op inzet? De heer Schuurmans (VVD) zegt dat dat uit de praktijk zal moeten blijken. De vraag is of de randvoorwaarden zo goed mogelijk aangegeven worden om die stappen te kunnen zetten. Er kunnen stappen gezet worden om die groei verantwoord te laten gebeuren. Of er meer moet gebeuren op het gebied van veiligheid zal ook moeten blijken uit de praktijk. Voor nu wordt een structurele verbetering op het gebied van veiligheid vastgelegd. De heer Van Hattem (PVV) zegt dat de zaken nu al niet op orde zijn en de problemen in wijken zijn al heel groot. Er is al veel overlast en onveiligheid, mensen voelen zich al niet meer prettig in hun eigen wijk. Als dan gezegd wordt: we moeten die ambities vasthouden dan zou je toch eigenlijk moeten zeggen: we gaan eerst de basis op orde brengen en ervoor zorgen dat wijken veilig en bereikbaar zijn voordat er allerlei nieuwe ambities over de schutting worden gegooid? De heer Schuurmans (VVD) wijst op de wijk- en buurtmonitoren en er wordt de komende jaren juist ingezet op de wijken waar geen veiligheid wordt ervaren. De gemeente kan geen veiligheid op elk moment beloven maar wel de beweging in werking zetten dat er zoveel mogelijk handha- ving in de wijken is en jongerenwerkers inzetten. Hij ziet mooie goede stappen in deze begro- ting naar voren komen. 9 De heer Van Creij (gewoon ge-DREVEN) neemt aan dat hier gesproken wordt over de inwoners en ondernemers van deze gemeente en niet alleen over de Bosschenaren. De heer Rademakers (CDA) hoorde de VVD spreken over de Bossche mix. Het kaartje van Enexis laat zien dat de Groote Wielen op vuurrood staat. Hoe kijkt de heer Schuurmans daarte- gen aan? Zit niet Enexis op de stoel van de wethouder Wonen in plaats van de wethouder? De heer Schuurmans (VVD) denkt dat het bestuursakkoord duidelijk is. Het gaat er de komende jaren om in tijden van scherpe schaarste om keuzes te maken om toch te kunnen leven. Daar zal hij altijd voor staan en dat ademt de stap die nu naar voren gezet wordt. Er moeten moeilijke keuzes gemaakt worden maar hij denkt dat alle partijen zoveel mogelijk woningen willen leve- ren. De heer Rademakers (CDA) meent dat het eerlijke verhaal in deze begroting ontbreekt. Die Bossche mix, hoe ambitieus ook, wordt misschien wel helemaal niet gehaald; dat is niet de rea- liteit waar de gemeente nu in zit. De heer Schuurmans (VVD) verwijst naar de risicoparagraaf netcongestie in het bestuursak- koord. De komende jaren zal bij dit soort schaarstevraagstukken stil moeten worden gestaan. Hij kent ook de vuurrode kaart van Enexis maar dat betekent niet dat de gemeente stil moet gaan staan. De heer Rademakers (CDA) leest in de risicoparagraaf van de begroting dat netcongestie een risico kent van 10%; vindt de VVD dat realistisch? De heer Schuurmans (VVD) zegt dat in de begroting wordt uitgelegd waarom dat risicopercen- tage er staat. Het risicopercentage komt niet altijd overeen met wat in de praktijk zichtbaar is. Op ondernemerschap komt de VVD op 29 oktober a.s. terug in de commissie. Ondernemers zorgen voor banen, innovatie en economische groei en dragen bij aan de levendigheid van de stad en de brede welvaart waar de komende jaren meer economische groei voor nodig is. On- dernemers moeten de ruimte krijgen vooruit te komen en te kunnen investeren. Hier worden goede handvatten voor gegeven maar het gaat erom wat die uiteindelijk opleveren. Maakt de gemeente het mogelijk dat bedrijven de komende jaren hier terechtkunnen, kunnen innoveren, investeren en groeien? Wordt de komende jaren aan een Bossche economie gebouwd die ook op de lange termijn voldoende verdienvermogen heeft? Kansen moeten worden benut. Innova- tie moet helpen vooruit te komen, te investeren en te groeien. Deze ambities vragen ook iets van de gemeente zelf. De gemeentelijke overhead is in vijf jaar met 57% gestegen, van € 38 naar € 59 miljoen; ook de gemeente zal slimmer moeten gaan werken. De heer Kagie (Leefbaar 's-Hertogenbosch) vraagt wanneer regels gereduceerd gaan worden, de groei van het ambtelijk apparaat wordt gestopt en wordt gestopt met het laten stijgen van lo- kale lasten en gaat de gemeente naar zichzelf kijken? Hij ziet de VVD op al die fronten niet te- rug. De heer Schuurmans (VVD) verwijst naar de taakstellingen die de raad en college zichzelf heb- ben opgelegd om te bezien hoe de gemeente het kan doen met minder. Er moet voor gezorgd worden dat dit niet verder uitdijt en dat de ambities geleverd kunnen worden. De heer Kagie (Leefbaar 's-Hertogenbosch) vraagt zich af hoe aan de inwoners en onderne- mers die almaar stijgende kosten uitgelegd kunnen worden en tegelijkertijd niet naar het ambte- lijk apparaat wordt gekeken en het feit dat geld wordt overgehouden. Hij is benieuwd welk praatje de VVD daarover houdt richting ondernemers. De heer Schuurmans (VVD) verwijst naar het bestuursakkoord en naar de begroting. Daar ziet hij grote investeringen voor de toekomst in, voor de inwoners, voor maatschappelijke 10 organisaties maar ook voor ondernemers. Wel wil hij aandacht vragen voor de vraag hoe con- creet ondernemers dat terugzien. Uiteindelijk moeten de gemeente het goede voorbeeld geven en laten zien dat de gelden die binnengehaald worden efficiënt en effectief benut worden. Investeren in digitalisering biedt ook in de gemeentelijke organisatie kansen. Dat begint met le- ren uit de praktijk. Vandaag kwamen de plannen voor een slagvaardigere overheid naar buiten: grote stappen zetten om met minder mensen toe te kunnen door het vereenvoudigen en schrappen van regels. Dat moet ook hier kunnen. Het is goed met ondernemers te spreken over wat zij in deze moeilijke tijd nodig hebben. Mevrouw Hendrickx (De Bossche Groenen) denkt dat ondernemers heel belangrijk zijn maar met het oog op het verdelen van schaarste zou ook wat aan bedrijven gevraagd mogen worden. In Eindhoven ziet zij ook voorbeelden van bedrijven die meebetalen aan maatschappelijke op- gaven. Hoe kijkt de VVD daarnaar? De heer Schuurmans (VVD) zegt dat ondernemers zelf wel kiezen welke lokale sportvereniging zij bijvoorbeeld sponsoren. Dat kan de gemeente aansporen maar zij moeten niet verplicht wor- den. Mevrouw Hendrickx (De Bossche Groenen) zegt dat het allemaal wel betaald moet worden dus zal ook de overheid tegen schaarste gaan aanlopen. Aan bedrijven zou ook een aandeel daarin gevraagd kunnen worden. De heer Schuurmans (VVD) zegt dat dat natuurlijk gevraagd kan worden aan ondernemers en ondernemers die op de wachtlijst staan, zullen ook zeker bij willen dragen aan bijvoorbeeld een batterij. Vragen is goed, eisen niet. De heer Van Creij (gewoon ge-DREVEN) was op 7 oktober jl. aanwezig bij de ondernemersver- eniging van Den Bosch. Hoe kijkt de VVD tegen het ondernemersfonds aan? De heer Schuurmans (VVD) heeft ook in die zaal gezeten en er leven nog veel vragen bij eige- naren en gebruikers van panden. Er zijn nog plooien om recht te strijken maar daar wil hij nu niet al een ja of nee tegen zeggen. De investeringen die de ondernemers daarmee doen, dra- gen bij aan hun omgeving. De heer Van Hattem (PVV) heeft deze week in de krant gelezen dat Grasso, een van de oudste bedrijven in deze stad, weinig waardering hoort vanuit het stadhuis. Is het niet krom dat er nu over de rug van ondernemers heen een ondernemersfonds wordt opgetuigd terwijl een bedrijf dat hier al zo lang is, zegt dat het college niet thuis is als het het college nodig heeft? De heer Schuurmans (VVD) zal bij de betreffende persoon op bezoek gaan om het verhaal be- ter te horen voordat de fractie hier een onderbuikgevoel naar voren brengt. Ondernemers moe- ten gehoord worden in het stadhuis en ook in deze raadzaal. Hij wil het perspectief van de on- dernemers naar voren brengen. Of dat verbeterd kan worden? Altijd, vandaar ook het Onderne- mersloket, de economic board en bijvoorbeeld ook de mbo-agenda. De heer Hattem (PVV) zegt dat een economic board betekent: nog meer beleid pushen. Het- zelfde geldt voor zo'n fonds. Is het niet belangrijker te weten waar die ondernemers echt mee zitten? Stop met het opzadelen van de ondernemers met nog meer regels en stop met die zero- emissiezone in de binnenstad waar veel ondernemers last van hebben. Dat is veel belangrijker dan allerlei beleidsmatige dingen verzinnen waar ondernemers niet om vragen. De heer Schuurmans (VVD) vraagt allereerst over welke ondernemers het hier gaat. Hij kan zich erin vinden dat bekeken moet worden of de basis voor ondernemers op orde is. Daarom kijkt hij ook uit naar de discussie over bedrijventerreinen; daar zijn forse investeringen nodig. Verlaging van de regeldruk: ook daar is hij voor en hij zal daarop terugkomen. Is bekend waar gemeentemedewerkers tegenaan lopen? Welke processen kosten onnodig veel 11 tijd? Waar kan nu al dubbelwerk geschrapt worden? Wat heeft het college tot nu toe voor ogen als het gaat om slimmer en efficiënter werken als gemeentelijke organisatie? Die opdracht ziet hij ook terug in het sociaal domein. Inwoners moeten zoveel mogelijk mee kunnen komen en kans krijgen om vooruit te komen, met passende ondersteuning. Tegelijkertijd moet die onder- steuning effectief en betaalbaar zijn op korte en lange termijn. De rode draad in deze begroting is helder. Komend jaar gaat de gemeente aan de slag zodat Bossche ondernemers en inwoners zich altijd veilig kunnen voelen, veilig van A naar B kunnen en ruimte krijgen om te kunnen groeien. Dat vraagt om gerichte investeringen en duidelijke prioriteiten en een lokale overheid die zelf ook steeds slimmer werkt. De heer Kagie (Leefbaar 's-Hertogenbosch) zegt dat in de meerjarenplanning staat dat naar 2100 ambtenaren wordt gegaan, 12,5 ambtenaar per 1000 inwoners. Hoe wordt ervoor gezorgd dat er echte stappen gemaakt gaan worden in het reduceren van regels en het reduceren van ambtenaren? De heer Schuurmans (VVD) leest in het landelijke plan dat gekeken moet worden naar dubbele taken, regels die geschrapt kunnen worden en naar slimme toepassingen. Hij overweegt een motie om daar ook werk van te gaan maken. Mevrouw Hendrickx (De Bossche Groenen) zegt dat bij deze begroting voor haar één vraag centraal staat: 'wat voor stad willen we zijn en wat voor stad willen we worden'. Den Bosch is een bijzondere stad, vanwege de historische binnenstad, de groene dorpen en wijken, de men- selijke schaal en kwaliteit van leven. Die kwaliteiten dienen versterkt te worden en het is goed te groeien tot wat de stad aan kan. Er wordt steeds vaker aan gelopen tegen beperkingen zoals netcongestie en druk op voldoende en schoon water, lucht en kwaliteit van de leefomgeving. Daarom moet niet alleen in woningen worden geïnvesteerd maar in alles dat wijken leefbaar en aantrekkelijk maakt. Veel Bosschenaren wachten al jaren op verbetering van hun wijk of buurt. Zij pleit voor een wijkfonds om investeringen uit te kunnen betalen. Dat is essentieel om het draagvlak voor de groei van de stad te behouden. De gemeente heeft voldoende financiële ruimte en aanzienlijke reserves. Het vertrouwen van inwoners in de overheid staat onder druk; dat moet de gemeente proberen terug te winnen en wijkmanagers zijn hierbij van grote waarde. De heer Van Creij (gewoon ge-DREVEN) vraagt in hoeverre een wijkfonds aanvullend is op het wijk- en dorpsbudget. Wat zijn de verschillen? Mevrouw Hendrickx (De Bossche Groenen) zegt dat het wijk- en dorpsbudget voor kleine inves- teringen is die inwoners kunnen doen. Zij heeft het over een wijkfonds waaruit investeringen in wijken betaald gaan worden zodat op kortere termijn tot herstructurering van wijken kan worden gekomen bijvoorbeeld ten aanzien van de aantrekkelijkheid van openbare ruimten. De heer Van Creij (gewoon ge-DREVEN) vraagt waar de gemeente dan in gebreke is gebleven. Mevrouw Hendrickx (De Bossche Groenen) zegt dat sommige wijken veertig of vijftig jaar oud zijn. De Gestelse buurt bijvoorbeeld; daar is de openbare ruimte toe aan een kwaliteitsimpuls. Bewoners komen vaak met ideeën en wijkmanagers horen die aan maar vaak is er geen budget voor. Mevrouw Hoekstra (PRO) vindt dat een interessant idee maar wie neemt dan de beslissing over dat geld? Mevrouw Hendrickx (De Bossche Groenen) hoort van inwoners die ideeën hebben dat zij eerst plannen moeten indienen en dan weer naar een andere afdeling moeten. Er is geen integrale groep mensen die bekijkt hoe de wensen uit een buurt gerealiseerd kunnen worden. Gevolg is dat mensen vaak jarenlang in onduidelijkheid zitten. Mevrouw Hoekstra (PRO) ziet ook vaak bij Informeren en Ontmoeten dat er inwoners zijn die 12 een initiatief hebben maar een andere groep bewoners juist tegen dat initiatief is. Het is juist goed dat er een toets ligt bij de overheid waar die afweging wordt gemaakt. Mevrouw Hendrickx (De Bossche Groenen) zegt dat als er beperkt draagvlak is voor maatrege- len in een wijk, die natuurlijk niet doorgezet kunnen worden. Zij heeft het over wensen die breed leven in een wijk waar ook wijkmanagers positief tegenover staan. Zij heeft nu een aantal keren gepleit voor meer geld voor de wijken en buurten en deels komt dat wel terug maar dat kan sneller en efficiënter. De heer Elders (D66) meent dat een aantal maatregelen die mevrouw Hendrickx noemt al in de begroting staat. Er wordt € 1 miljoen geïnvesteerd in het beleid en beheer openbare ruimte, mil- joenen in het vergroenen, er worden 300 bomen gepland in de binnenstad, schoolpleinen wor- den vergroend. Wanneer is de fractie van De Bossche Groenen tevreden? Mevrouw Hendrickx (De Bossche Groenen) zegt dat het er haar om gaat dat als inwoners met ideeën komen het moeilijk is om daar geld voor vrij te maken. Iemand die belast is met het aan- planten van bomen moet naar Stadsontwikkeling om daar budget voor te vragen waar dan weer een uitvoerig plan voor ingediend moet worden. Zij stelt voor budgetten vrij te spelen om sneller aan die wensen tegemoet te kunnen komen. De heer Elders (D66) leest en hoort dat mevrouw Hendrickx vindt dat er te weinig wordt gedaan aan groen en er alleen maar groen in de binnenstad komt. Dat is een verkeerde voorstelling van zaken; er is nog nooit zoveel in groen geïnvesteerd. Mevrouw Hendrickx (De Bossche Groenen) ziet veel mooie plannen en woorden van een wet- houder van twee bestuursperioden terug: we gaan de bomen in deze stad verdubbelen maar dat is niet gebeurd. De uitvoeringskracht moet op orde zijn. Mensen in de buurten moeten daar- bij betrokken worden. De heer Van Hattem (PVV) zegt dat recent de Gestelse buurt is aangepakt met de aanleg van allerlei plantsoentjes met biodiversiteit en meer vergroening. De bewoners zijn juist vaak heel ontevreden want in die plantsoentjes staat het vol met onkruid en ongedierte, ook blijft er afval in achter. Die vergroening pakt dus niet altijd even positief uit. Misschien moet de gemeente naar een stukje meer leefbare ruimte. Mevrouw Hendrickx (De Bossche Groenen) zegt dat haar collega in een andere commissie hierop doorgaat. Zij ziet dat er in die wijk specifieke wensen zijn en er moeten echt dingen bui- ten gedaan worden. Zij hoort ook vaak dat het onkruid torenhoog staat en op een hondenuitlaat- veld is dat heel ongelukkig. Er moet goed gekeken worden wat wel en wat niet gedaan wordt en waar draagvlak voor is. De heer Van Hattem (PVV) vraagt of mevrouw Hendrickx hier ideologische doelstellingen wil gaan opleggen inzake vergroening en biodiversiteit. Er moet gekeken worden naar waar men- sen behoefte aan hebben, ook voor wat betreft speelvoorzieningen en ander openbaar groen in de wijk. Mevrouw Hendrickx (De Bossche Groenen) zegt dat het nooit de bedoeling kan zijn dat de ge- meente overlast gaat veroorzaken. Veel inwoners zullen in de gaten hebben dat de stad op- warmt en in sommige wijken is het ondraaglijk qua hitte. Bomen kunnen dan welkom zijn. Eerst moet worden gekeken wat mensen willen. De heer Kouwenberg (Rosmalens Belang) begrijpt dat mevrouw Hendrickx wil dat inwoners aangeven wat er speelt, de gemeente moet dan over die afdelingen heen werken, bestaande netwerken benutten en er hoeft niet per se extra geld naartoe. Mevrouw Hendrickx (De Bossche Groenen) leest in de begroting dat er budget voor 13 grootschalige aanpak van de wijken is. Als er wensen zijn, is het wellicht mogelijk om te kijken of met een wijkfonds gewerkt kan worden. Dat is voor de wijkmanager prettiger werken. De heer Kouwenberg (Rosmalens Belang) zegt dat mevrouw Hendrickx dan ook blij zal zijn met het wijkgericht werken en er wordt iemand aangesteld bij de gemeente om die bestaande potjes te benutten. Wat mevrouw Hendrickx vraagt, zal dus gedaan worden. Mevrouw Hendrickx (De Bossche Groenen) is erg voor alles wat de slagkracht vergroot. Zij verzoekt het college de huidige werkwijze ten aanzien van het werken van de wijkmanager te evalueren en te onderzoeken waar verbetering mogelijk is. Zij is blij met extra investeringen in het vergroenen van de wijken, verkeersveiligheid rondom scholen en ondersteuning van het dierentehuis. Zij ziet nog te vaak in de begroting woorden als onderzoeken, verkennen, in beeld brengen. Het college zit inmiddels vier jaar aan het roer en begint dus niet vanaf nul. Zij had ge- hoopt dat er meer duidelijkheid zou komen over wat de komende bestuursperiode wordt uitge- voerd. Zij vraagt om een uitvoeringsprogramma van het collegeprogramma zodat duidelijk wordt wat gerealiseerd wordt en waar het college op aangesproken kan worden. De heer Elders (D66) zegt dat vaak gesproken wordt over de druk die op de organisatie wordt gelegd en nu wil mevrouw Hendrickx ook nog een uitvoeringstoets. Dat helpt niet. Mevrouw Hendrickx (De Bossche Groenen) gaat het niet om een uitvoeringstoets maar om een planning. De heer Elders (D66) zegt dat er ook nog zoiets is als een werkplanning. Hij vindt het geen goed idee om nu weer een papieren tijger te gaan optuigen. Mevrouw Hendrickx (De Bossche Groenen) wil alleen dat concreet wordt aangegeven wat pre- cies zal worden gedaan. De heer Kagie (Leefbaar 's-Hertogenbosch) zegt dat in het collegeprogramma een tijdsplanning staat. Hoe verhouden al die stukken zich tot de schaarstevraagstukken die in de intro staan? Daar is hij veel meer naar op zoek. De vraag is juist of het allemaal wel uitgevoerd kan worden en dat mist hij in het collegeprogramma. Mevrouw Hendrickx (De Bossche Groenen) zegt dat de uitvoeringstoets meer gaat over de vraag of er intern capaciteit en mogelijkheden voor zijn om de ambities te realiseren. Het gaat er ook om dat al die ambities weggezet kunnen worden in de tijd en wat ze opleveren. Er blijft te veel hangen in de mist. De heer Rademakers (CDA) vraagt of mevrouw Hendrickx over een halfjaar of jaar niet zou wil- len weten hoe het blokkenschema erbij staat en welk podium er nog is. Mevrouw Hendrickx (De Bossche Groenen) is daar zeker naar op zoek. De raad loopt vaak ach- ter de feiten aan en dat moet anders. Er worden veel appartementen bijgebouwd. In Eindhoven en Tilburg is te zien dat vraag en aan- bod niet altijd goed op elkaar aansluiten. Er zou niet moeten worden gestuurd op aantallen, maar op bouwen van juiste woningen die aansluiten bij de behoefte van de inwoners. Die be- hoefte zou onderzocht moeten worden. Er is een groot tekort in Nederland aan koop- en sociale huurwoningen, en het aantal dak- en thuislozen neemt toe. Een woonplek is essentieel en zij wil voor die laatste groep speciale woonvoorzieningen bouwen alsook voor de groep arbeidsmi- granten. Het herbestemmen van bestaande leegstaande gebouwen kan sneller uitkomst bie- den. Zij verzoekt het college te komen met een plan van aanpak en een overzicht van welke ge- bouwen beschikbaar en geschikt zijn. Verkeersveiligheid: er gebeuren nog steeds veel te veel ongelukken in de stad. Er is meer nodig dan de maatregelen die al genomen zijn. Zij vraagt om een duidelijk uitvoeringsprogramma met daarin locaties waar bewoners al lang om verbetering vragen. Ook ziet zij graag meer tempo bij de inrichting van 30km-wegen. Zij wil alle wegen 14 binnen de bebouwde kom als 30km-weg inrichten en de wegen in het buitengebied maximaal 60 km per uur. Dit sluit ook goed aan bij de regiogemeenten. Zij wil investeren in meer natuur zowel binnen als buiten de stad. De landelijke doelen voor bosuitbreiding worden niet gehaald en daar kan Den Bosch het voortouw nemen. Maak vaart met het aankopen van het resterende deel van het Sparrenburgbos, meer tempo met de aanleg van het klimaatbos bij de Rosmalense Polder en het ontwikkelen van nieuwe natuur aan de noordzijde van het Engelermeer. Geef voor de aanplant van nieuwe bomen een structureel budget. Zij is blij met de vele mooie ambi- ties in de begroting. De komende periode moet vooral in het teken staan van de uitvoering. Er moeten prioriteiten worden gesteld. De Diezebrug kan nog zeker twintig of dertig jaar mee, de roeivereniging zit op de perfecte plek; een besparing van € 5 miljoen waar het Sparrenburgbos vijf keer voor kan worden aangekocht. Maak van alle wijken leefbare wijken. Minder stenen sta- pelen en meer geld aan klimaat en natuur. Een stad waar het nu maar ook in de toekomst pret- tig wonen is. De heer Van Creij (gewoon ge-DREVEN) meent dat er maatwerk moet komen per wijk of buurt van wat er gebouwd moet worden. Moet altijd vastgehouden worden aan 35% sociale huurwo- ningen? Blijkbaar kent mevrouw Hendrickx al het onderzoeksrapport over de brug. Mevrouw Hendrickx (De Bossche Groenen) vindt dat er veel te weinig sociale huurwoningen zijn in de gemeente. In alle nieuwbouwprojecten moet het aandeel sociaal flink bijgeplust wor- den. Gedifferentieerd bouwen per wijk helpt daar niet bij. De heer Van Creij (gewoon ge-DREVEN) begrijpt dat mevrouw Hendrickx doof is voor signalen vanuit een wijk als zij geen 35% sociale woningbouw willen. Mevrouw Hendrickx (De Bossche Groenen) zegt dat die mensen mogen opkomen voor hun be- lang maar er is ook een groep die zich niet laat horen en die willen misschien graag een sociale huurwoning hebben. Zij neemt aan dat de wethouder een goede keuze maakt. De heer Van Creij (gewoon ge-DREVEN) hoort mevrouw Hendrickx ook zeggen: naar behoefte bouwen. Dan wordt die 35% toch losgelaten in sommige wijken? Mevrouw Hendrickx (De Bossche Groenen) kan de afweging niet maken of naar behoefte wordt gebouwd. De Vinkel bijvoorbeeld is er niet alleen voor de Vinkelnaren en misschien willen daar ook andere mensen wonen met een smallere beurs of starters. De heer Kouwenberg (Rosmalens Belang) hoort dat mevrouw Hendrickx het Sparrenburgbos wil aankopen om het te kunnen beschermen. De verkoper zal denken een blanco cheque te krij- gen. Dat is niet wat je wilt met belastinggeld. Mevrouw Hendrickx (De Bossche Groenen) zegt dat een brief is ontvangen van wethouder Kor- ver over het Sparrenburgbos waarin staat dat de gemeente het bos gaat verwerven. Zij vindt het heel verstandig. Als die ambitie er is, ga dan snel aan de gang. De heer Kouwenberg (Rosmalens Belang) is ook blij dat het college dat bos wil aankopen als dat zo is. Dat moet wel op een goede manier gebeuren. Mevrouw Hendrickx (De Bossche Groenen) geeft alleen haar politieke opinie en het college maakt zijn eigen afweging. Er wordt vast hard gewerkt achter de schermen. Mevrouw Hoekstra (PRO) constateert dat mevrouw Hendrickx heel blij is met het bestuursak- koord en de begroting. Er is € 24 miljoen voor bomen in de begroting opgenomen; had me- vrouw Hendrickx daar een andere verwachting bij? Mevrouw Hendrickx (De Bossche Groenen) zegt dat uit de beantwoording van de technische vragen is gebleken dat 1200 bomen zijn uitgevallen als gevolg van droogte, die vervangen 15 moeten worden. Het aanplanten van nieuwe bomen blijkt in de praktijk lastig. Mevrouw Hoekstra (PRO) is het eens met mevrouw Hendrickx en kijkt uit naar de uitvoering maar er zijn geen obstakels voor die uitvoering. Het debat over de Diezebrug moet nog worden gevoerd, dus zij zou daar niet op vooruit willen lopen. Hoe komt mevrouw Hendrickx tot de constatering dat die brug nog wel twintig of dertig jaar mee kan? Mevrouw Hendrickx (De Bossche Groenen) heeft daarnaar gekeken en komt tot die analyse. Binnenkort komt het onderzoek op tafel en zal dat blijken. Zij ziet geen reden om die brug nu te slopen. De heer Van Hattem (PVV) ziet voor het eerst dat het budget in de begroting over de € 1 miljard heen gaat. Hij hoort niets meer over het fatbikeverbod. Op het gebied van veiligheid gebeurt er veel te weinig. Er staan veel algemeenheden en holle woorden in de begroting. Wat is nu maat- werkaanpak, wat heb je daaraan als je in een buurt woont waar je elke week overlast ervaart? Wat heb je aan het structureel maken van twaalf boa's als een aantal daarvan water-boa is? Dit is niet gericht op de wijken waar de problemen het grootst zijn. Er komen de laatste tijd veel meldingen van onveiligheid uit verschillende buurten en wijken en niet alleen in de binnenstad. Ook vanuit west met een triest dieptepunt van de week waar een brandbom tegen een flatge- bouw is gegooid. De Gestelse buurt heeft naast het azc ook veel overlast van verslaafden en verwarde personen die in voortuinen liggen te slapen; dat is onacceptabel en daar moet werk van gemaakt worden door dit college. Dit kan niet afgedaan worden met een maatwerkaanpak. De overlast wordt met name veroorzaakt door de verslaafden uit het hostel daar en de opvang in de Dungense Polder. Bewoners zijn er klaar mee. Wanneer wordt hier iets aan gedaan? Of wordt de opvang gesloten als de overlast nog erger wordt? Een dergelijke opvang hoort niet in al kwetsbare wijken thuis. In de Graafsewijk lopen ook enkele initiatieven rond opvang van kwetsbare jongeren en net buiten die wijk zijn azc-locaties gevestigd waar recent ook een steekpartij plaatsvond. Het is allemaal niet zo vreedzaam als het college voorspiegelt. Er wor- den conflicten uitgevochten door Syrische jongeren met ijzeren staven in het Prins Hendrikpark; wat gaat het college eraan doen om die groepen hier weg te krijgen? Het is nog niet duidelijk wat er gaat gebeuren op de locatie van Cello die vrijgekomen is. De veiligheid van inwoners in de wijk moet op nummer 1 staan. Of komen er verlichting, gebiedsverboden, samenscholings- verboden of fouilleeracties? Hij hoort het graag. De heer Van Creij (gewoon ge-DREVEN) kan de heer Van Hattem helemaal volgen voor wat betreft de veiligheid maar waar zou de heer Van Hattem die mensen dan willen huisvesten? De heer Van Hattem (PVV) zegt dat de Syrische jongeren van stad naar stad trekken en deels in deze gemeente zijn gehuisvest. Zij moeten weg uit de gemeente en weg uit Nederland. Zij moeten niet langer opgevangen worden en terug naar Syrië in plaats van hier de boel afbreken. Verslaafdenopvang zou niet in die kwetsbare wijken moeten gebeuren en als je dat wel gebeurt, moet worden gezorgd voor een locatie waar een slot op de deur zit in plaats van mensen in wij- ken rond te laten lopen en in voortuinen te laten slapen. Als er een opvanglocatie is dan moeten die mensen binnengehouden worden in plaats van dat de buurt er overlast van ervaart. Het- zelfde geldt voor de Maaspoort: inwoners voelen zich geïntimideerd door hangjongeren. Dat geldt ook voor andere buurten. De nieuwe eigenaar van het Campanile Hotel wil daar arbeids- migranten gaan opvangen. Het COA is op dit moment nog niet in beeld maar het is niet bekend wat daar gaat komen. Er moet worden voorkomen dat de problemen daar nog groter worden, dus wat gaat het college hieraan doen? Over de opvang in de andere azc's zal hij vragen stel- len. De opvang van 600 asielzoekers moet de gemeente loslaten. Het college van B en W legt zaken onvoldoende duidelijk uit. Slechts 28% vindt dat de gemeente luistert naar de inwoners terwijl de ambitie was 30%. Voldoende betrokken: 27%. En wat daaraan te doen? Meer lobby voor public affairs, een Regio Deal, Europa en inwoners staan achteraan met een verhaal over AI en een programma voor Datastad. Inwoners kunnen zich niet meer vinden in wijk- en dorps- raden dus daar moet een andere aanpak voor komen. Verminder het aantal ambtenaren en 16 externe inhuur, verlaag de lasten voor de inwoners, schaf de hondenbelasting af en verlaag de parkeertarieven en afvalstoffenheffing zodat de inwoners meer geld in hun portemonnee over- houden. De heer Schuurmans (VVD) vraagt wat de heer Van Hattem wel wil als vorm van participatie in plaats van wijk- en dorpsraden. De heer Van Hattem (PVV) heeft vanuit verschillende wijken signalen gekregen dat de gevoe- lens van inwoners te weinig doorklinken in wat een wijk- of dorpsraad naar voren brengt richting het college. De vraag is dan of dat nog wel het juiste klankbord is. Moet je lastige kwesties nog wel bij zo wijk- of dorpsraad neer willen leggen? Of zijn er betere alternatieven denkbaar om in- woners ergens bij te betrekken? In Engelen bijvoorbeeld komt de bestuursraad tussen wal en schip klem te zitten over de amv-opvang in Engelen. De heer Rademakers (CDA) leest deze begroting als een verlanglijst. Wie alles belangrijk noemt, kiest uiteindelijk niet. De vraag is of mensen nog in staat zijn samen te leven als niet al- les meer kan. Er wordt minder geluisterd, mensen verdragen minder. Steeds vaker geldt: wind- molens, daklozenopvang? Natuurlijk, maar niet in mijn straat. Vooruitgang is gewenst zolang de ander de prijs maar betaalt. Problemen worden pas echt een probleem als men het vermogen verliest die samen op te lossen. Er is toenemende schaarste aan woningen, stroom, zorg, per- soneel. Terwijl Brainport uit zijn voegen groeit, krimpt de Bossche economie. Als de taart niet meer groeit, wordt de vraag wie welk stuk krijgt nijpender. Dit college kan daar niet altijd wat aan doen maar schaarste kan ook opdragen tot vernieuwing. Zonder economische groei komen ook andere zaken onder druk. De marges van de ondernemers staan onder druk en het college legt nu opnieuw een belastingverhoging van 4% op. De beloofde vermindering is in rook opgegaan. Nergens leest hij iets over doelstellingen voor extra ruimte om te ondernemen, alleen over de opgave voor bedrijven om te verduurzamen. Dit college denkt zelf te kunnen bepalen waar de toekomstige economie vandaan komt; dat begint veel op economische maakbaarheid te lijken. Hij gelooft daar niet in. De gemeente kiest de bedrijven niet, bedrijven kiezen de gemeente en daarvoor moeten de voorwaarden in Den Bosch op orde zijn. Hij kiest voor een echt onderne- mersklimaat met lagere lasten, een bereikbare stad, minder regels en samenwerking met en tussen ondernemers. Welke regels gaat de wethouder schrappen? Wat gebeurt er als mensen het gevoel krijgen dat goed bestuur ontbreekt? Meer schaarste betekent prioriteiten stellen. Ver- trouwen verdwijnt wanneer tegenvallende resultaten niet leiden tot transparantie maar worden afgetroefd door nieuwe ambities of beloften of geforceerd optimisme. Als een ambitie niet ge- haald kan worden, moet dat eerlijk uitgelegd worden. Wat kan eerder en wat kan niet wachten; die prioritering mist hij. Goed bestuur betekent niet dat je ieder probleem oplost maar dat je dui- delijk maakt welke keuzes worden gemaakt en waarom. Is het college bereid een concrete uit- voeringsagenda op te stellen die periodiek wordt geactualiseerd? De kansen en risico's moeten hierin worden benoemd. De opvang van daklozen kan beter. De heer Roovers (SP) hoort de heer Rademakers veel vragen stellen; kan hij die ook zelf beant- woorden? De heer Rademakers (CDA) is bang dat er voor de gemeente wordt gekozen nu het college geen keuzes maakt. De kaart van Enexis staat volop op rood; de raad is niet meer aan zet. Hij had gehoopt dat daar meer duidelijkheid over was gekomen in het collegeprogramma. De Bos- sche mix is heel sympathiek maar hij is bang dat er voor de gemeente wordt gekozen. De heer Roovers (SP) zegt dat dat niet zo hoeft te zijn. Bij de voorjaarsnota wil het college hier pas over spreken. De raad gaat over de eigen agenda en de eigen besluiten. Is de heer Rade- makers van plan zelf antwoorden op zijn vragen te formuleren in de raad? De heer Rademakers (CDA) gaat dat zeker doen. In de komende commissievergaderingen zal hij met concrete antwoorden komen. Ook het CDA heeft een handtekening onder het bestuurs- akkoord gezet maar het wordt nu tijd om van die ambities resultaten te gaan maken. 17 De heer Elders (D66) vraagt welke regels het CDA zou willen schrappen voor ondernemers. De heer Rademakers (CDA) had gehoopt dat er een bijlage bij zou zitten. Hij weet niet welke regels er allemaal zijn maar hij had gehoopt op een lijst met welke ambities er zijn en welke re- gels er geschrapt gaan worden. Die lijst zou hier op tafel gelegd moeten worden zodat er geza- menlijk naar gekeken kan worden. De heer Elders (D66) vraagt of de heer Rademakers drie regels kan noemen die nu in de weg zitten van ondernemers. De heer Rademakers (CDA) zegt dat het Ondernemersloket ondernemers helpt maar het is symptoombestrijding dat zo'n loket nodig is omdat er zoveel regels zijn. Er zijn meer regels ge- komen voor ondernemers voor carnaval, ook voor fatbikes. Ondernemers zien door de bomen het bos niet meer. De afgelopen tijd zijn er veel regels toegevoegd. De heer Elders (D66) mist de reflectie van het CDA. Het CDA poneert een probleem, maar komt zelf niet met een antwoord. Achter welke regels staat het CDA niet? De heer Rademakers (CDA) vindt dit de wereld op zijn kop. In het bestuursakkoord staat dat er regels worden geschrapt en hij verwacht dat het college met een voorstel komt. Na een halfjaar is hier nog niets van terug te zien. De bal ligt bij de coalitie maar hij denkt graag mee. De heer Kouwenberg (Rosmalens Belang) zegt dat die regels al in voorgaande jaren zijn be- dacht, mede door het CDA. Er wordt gezegd dat het college geen keuzes maakt en het blok- kenschema wordt een beetje lachwekkend genoemd maar de voorgaande jaren was er ook geen blokkenschema, dus dat is toch een vooruitgang? De heer Rademakers (CDA) vindt dat de coalitie het eerlijke verhaal moet vertellen. Hij ziet de heer Kouwenberg op sociale media pronken met nieuwe sportvelden maar het vorige college heeft daar het fundament voor gelegd dus verdient het ook de credits daarvoor. De heer Kouwenberg (Rosmalens Belang) zegt dat hij dat totaal niet heeft gevraagd. Het is toch een hele positieve ontwikkeling dat er een collegeprogramma ligt? Dat was zijn vraag, hij heeft geen verwijten gemaakt. De heer Rademakers (CDA) zegt dat Rosmalens Belang het CDA in de schoenen wil schuiven dat deze ook dingen heeft gedaan in het verleden die aan die regeldruk hebben bijgedragen. Het gaat erom dat het CDA ook aan positieve dingen heeft bijgedragen, dus daar mag het CDA dan ook de credits voor gegeven worden. De voorzitter wil deze discussie nu afsluiten. De heer Kouwenberg (Rosmalens Belang) heeft een punt van orde. Hij merkt op dat hier een beeld van hem wordt geschetst dat niet klopt. Niet hij haalt aan dat de regels negatief zijn, dat heeft de heer Rademakers zelf aangegeven. De heer Schuurmans (VVD) zegt richting CDA dat er juist stappen naar voren worden gezet met het bedrijfsleven samen. Waarom is dat niet goed? De heer Rademakers (CDA) zegt dat de bottomline van zijn betoog was dat er stappen achteruit worden gezet want er is een economische krimp. Wat wordt eraan gedaan om die weer naar groei te laten gaan? Hij ziet stijgende lasten voor ondernemers, de bereikbaarheid van de stad staat onder druk, er zijn 6% minder verkooppunten in de stad. De economie moet van het slot en daar ziet hij geen ambitie voor in de begroting of blokkenschema. 18 De heer Schuurmans (VVD) zegt dat er geen sprake is van een economische krimp maar rond de 1% groei. Dat moet inderdaad wel meer zijn. Komend jaar wordt gesproken over de bedrij- venterreinen, de economic board, de collegetour, veel zaken waarmee de ondernemers worden klaargestoomd voor de toekomst. Wat moet er nog meer bij? De heer Rademakers (CDA) had op meer ambitie gehoopt in de begroting. 'Samen met de eco- nomic board gaan we het mandaat vaststellen'; hij had gehoopt dat het college had gezegd: dit is het mandaat van de economic board. De collegetour is een mooie stap maar hij had meer doelstellingen verwacht om de economie uit het slop te krijgen. De gemeente wil dat het aantal ICT-bedrijven in de gemeente toeneemt. Dat aantal hier is 7%, landelijk is dat 10%. Dat is geen ambitie. Er is een krimp van verkooppunten te zien. De ambitie is van een vier een zes maken. Mevrouw Hoekstra (PRO) hoort de heer Rademakers grote woorden spreken. Zijn woorden zijn neerbuigend over het blokkenschema, de regels, het college dat eigenlijk niets presteert die eerste zeven maanden. Hij vraagt zelf om een second opinion en bij DTV zegt hij: dat is een de- signbrug en die hoeft er voor ons niet te komen. De afgelopen 122 jaar heeft het CDA onafge- broken deze stad bestuurd maar hij kan geen enkele regel noemen waar hij zelf verantwoorde- lijkheid voor droeg waarvan hij nu zegt: die moet geschrapt. De heer Rademakers (CDA) nodigt mevrouw Hoekstra uit de uitzending op DTV nog eens terug te kijken want daarin zegt hij dat het CDA liever € 30 miljoen uitgeeft om de tekorten in de zorg weg te werken. Wat de regels betreft: hij gaat liever uit van de filosofie 'als je het niet snapt dan wordt het geschrapt'. Een voorbeeld van waar bestuur beter kan, is de opvang van daklozen en EU-burgers. Zij doen vaak zwaar werk dat Nederlanders niet willen doen. Volgens het rijk hebben zij recht op gelijke behandeling net als Nederlandse daklozen. Het college pronkt met de Bossche aanpak met kleine, sympathieke stappen. Als EU-burgers dakloos worden en al een jaar in Nederland wo- nen, krijgen zij niet dezelfde behandeling als voor Nederlandse daklozen is opgezet terwijl 75% van de daklozen EU-burger is. Moet Den Bosch niet juist vooroplopen bij dit landelijke recht van gelijke behandeling? Wat als normaal wordt gezien is langzaam opgeschoven. Er wordt steeds meer geloofd dat ieder mens architect is van zijn eigen leven. Als succes je eigen verdienste is, wordt tegenslag al gauw je eigen schuld. Eenieder is afhankelijk van elkaar en moet opnieuw duidelijk maken wat normaal is. Men hoeft elkaar niet te begrijpen om elkaar wel te respecteren. Investeer dus in het sociale cement. Het CDA kiest voor haalbare, volwassen ambities want uit- eindelijk is dat de kunst van het samenleven. Mevrouw Samshuijzen (PvdD) zegt dat de situatie inderdaad schrijnend is van dakloze EU-bur- gers. Moet er niet ook kritisch gekeken worden naar de instroom van die EU-burgers? Slacht- huizen die alleen maar op arbeidsmigranten draaien, logistieke centra, orderpickers; daar moet ook naar gekeken worden. De heer Rademakers (CDA) is het daarmee eens. Drie dingen moeten opgepakt worden: de instroom moet naar beneden, barmhartigheid naar dak- en thuislozen en er moet gezorgd wor- den voor terugkeer als dat gewenst wordt. De heer Kagie (Leefbaar 's-Hertogenbosch) zegt dat euro's ergens bij zetten niet meteen bete- kent dat het dichtbij komt en de gewenste plannen ook daadwerkelijk worden uitgevoerd. Steeds vaker gebeurt het dat plannen uit deze zaal nooit de buitenwereld bereiken. Hij maakt zich daar zorgen over. Later deze week wordt hier uitgebreid bij stilgestaan. Een Bossche wo- ningzoekende mag inmiddels twaalf jaar wachten, de doelstelling van 1000 per jaar is verder weg dan ooit. Er zijn meer WW'ers, meer jongeren in de bijstand en wachtrijen in de zorg. On- dernemers krijgen een laatste duwtje met stijgende lasten maar er worden geen regels ge- schrapt. Parkeerplaatsen worden geschrapt, wegen afgesloten voor doorgaand verkeer maar voorlopig komt er weinig voor terug. Werk met werk maken is in de praktijk eerder weinig met weinig maken. Er wordt ingezet op lobby's richting Den Haag en Europa maar iets meer nieuwe flitspalen zitten er niet in. Hij leest onderkenning van de gestelde interne en externe uitdaging 19 maar is dat voldoende? Hij ziet geen keuzes in het bestuursakkoord, alleen maar wensen. He- laas is het collegeprogramma niet meer dan een tijdlijn; keuzes ontbreken op een enkel hoofd- stuk na. Een crisis heeft toch altijd prioriteit? Als de overheid iets wil vragen van de samenleving bijvoorbeeld over asiel of elkaar aanspreken of lasten omhoogbrengen dan moet de legitimiteit wel worden waargemaakt. Er wordt niet geleverd, maar de gemeente heeft toch het lef om het ambtelijk apparaat ongegeneerd te laten groeien, het schrappen van regels wordt uitgesteld, lokale lasten stijgen disproportioneel. De heer Van Creij (gewoon ge-DREVEN) zegt dat het snijden in het ambtenarenapparaat ook kan betekenen dat de kosten enorm stijgen door inhuur, zo is landelijk bekend. De heer Kagie (Leefbaar 's-Hertogenbosch) ziet ook steden die durven te snijden en hij denkt ook dat dat kan en het moet ook. Wel moet je dan durven zeggen naar wat voor organisatie je toe wilt. De gemeente moet zich richten op een overheid die zich richt op kerntaken maar daar moeten wel keuzes in worden gemaakt. De heer Van Creij (gewoon ge-DREVEN) vraagt wat er geschrapt zou kunnen worden. De heer Kagie (Leefbaar 's-Hertogenbosch) zegt dat er van hem geen afdeling hoeft te zijn die zich bezighoudt met diversiteit en inclusie. Die afdeling kan meteen geschrapt worden. Dat kan aan de samenleving worden overgelaten. De heer Kouwenberg (Rosmalens Belang) zegt dat het niet mogelijk is om één ding te priorite- ren want als gekozen wordt voor bijvoorbeeld woningbouw dan betreft het ook infrastructuur. De heer Kagie (Leefbaar 's-Hertogenbosch) zegt dat er twee manieren van prioriteren zijn: bin- nen het vraagstuk zelf en tussen de hoofdstukken zelf. Prioriteiten zijn infrastructuur, zorg dicht- bij, sterke lokale economie, wonen en veiligheid. Als het daarbuiten valt, moet de raad ervan overtuigd worden dat dat überhaupt moet. De heer Kouwenberg (Rosmalens Belang) zegt dat de heer Kagie dan wonen tegenover inclu- sie zet, maar dat is geen tegenstelling. De heer Kagie (Leefbaar 's-Hertogenbosch) zegt dat dat op dit moment geen tegenstelling is maar naar de toekomst toe moet duidelijk zijn welke ambtelijke organisatie er moet komen. Eerst de kerntaken, dus misschien moet er wel een dubbel woonteam zijn en geen cultuurteam. De heer Kouwenberg (Rosmalens Belang) zegt dat er mensen zijn die cultuur wel belangrijk vin- den. De heer Kagie (Leefbaar 's-Hertogenbosch) zegt dat natuurlijk alles leuk is maar in die tijd leven we niet meer. De gemeente komt maar niet tot realisatie, doelstellingen worden niet gehaald. In het laatste jaarverslag staat vaak: niet gerealiseerd of gedeeltelijk gerealiseerd vanwege een gebrek aan capaciteit. Een roeivereniging uit het niets verplaatsen is misschien leuk maar dat zijn toch geen keuzes? Alles prioriteit is geen prioriteit. Mevrouw Hoekstra (PRO) vindt dat er heel duidelijk prioritering is aangebracht door het college maar zij denkt dat de heer Kagie andere keuzes zou maken. Hij zou bijvoorbeeld geen inclusie- agenda willen en dat mag, maar dat is een politieke opvatting. De heer Kagie (Leefbaar 's-Hertogenbosch) zegt dat dat een politieke opvatting zou zijn als het niet uit zou maken dat als het een wordt gedaan, het ander in het gedrang komt omdat er bij- voorbeeld ambtelijke capaciteit nodig is. Hij staat achter veel keuzes in het bestuursakkoord maar hij maakt zich zorgen dat het allemaal net niet geregeld gaat worden. Is het verstandiger om minder te willen om iets meer te kunnen leveren? 20 Mevrouw Hoekstra (PRO) vraagt of de gemeente zich dat kan permitteren in deze samenleving waarin zoveel speelt. Er kunnen altijd onverhoopte omstandigheden zijn of een capaciteitste- kort. De heer Kagie wil dus aan de voorkant bepalen bepaalde ambities beter niet te hebben want misschien lukken ze niet. De heer Kagie (Leefbaar 's-Hertogenbosch) zegt dat nu toch wel bekend is wat de schaarste- vraagstukken zijn. In 2022 zei zijn vader al: doe een uitvoeringstoets want we kunnen het eigen- lijk niet meer allemaal aan en toen werd hem ook verweten geen ambitie te hebben. Hij heeft juist ambitie, maar niet alleen maar op papier. Mevrouw Hoekstra (PRO) vraagt wat er mis is met het hebben van ambitieuze plannen, terug- komen naar de raad als er zich iets voordoet waardoor iets extra's nodig is en dat de raad daar netjes over wordt geïnformeerd? Waarom aan de voorkant ergens een kruis doorheen zetten omdat het misschien mis kan gaan? Dat is erg pessimistisch. De heer Kagie (Leefbaar 's-Hertogenbosch) denkt dat mevrouw Hoekstra te optimistisch is. Op tal van kernzaken is de gemeente niet in staat om op te leveren wat de gemeente van plan was op te leveren. Als het wel lukt, is het vertraagd. Er zijn allerlei zaken waar nu al tegenaan gelo- pen wordt waardoor de gemeente niet kan leveren en dat noopt de gemeente tot het maken van keuzes. De heer Schuurmans (VVD) zegt dat er aan twee knoppen gedraaid kan worden als gekeken wordt naar het capaciteitsvraagstuk: aan het aantal mensen en aan wat die mensen doen. Hoe staat de heer Kagie ertegenover om op een slimmere manier te gaan werken? De heer Kagie (Leefbaar 's-Hertogenbosch) is daar natuurlijk voorstander van maar er zal voor gezorgd moeten worden dat als er iemand wegvalt, de kennis die wegvalt wordt opgevangen door een AI-agent. Alles wat helpt om met minder meer te doen, moet behouden blijven. De fo- cus moet liggen op zaken waar de lokale overheid voor aangewezen is. De heer Van Hattem (PVV) is het eens met de heer Kagie, maar is het niet belangrijk om die kerntakendiscussie een keer fundamenteel te gaan voeren in de raad? De heer Kagie (Leefbaar 's-Hertogenbosch) zou dat graag willen doen maar het college zal ook ideeën hebben over hoe de aankomende jaren aan de slag wordt gegaan met elkaar. Hij wil het college meegeven om zelf te gaan kijken wat het prioriteiten vindt. De heer Van Hattem (PVV) hoort de heer Kagie de bal bij het college leggen maar blijkbaar vindt het college alles belangrijk en daar moeten allemaal ambtenaren voor aan de slag gaan en mensen voor ingehuurd worden. De raad echter heeft de kaderstellende rol en de raad in zijn geheel moet die kerntakendiscussie voeren. Misschien moet hij hierover een motie indie- nen. De heer Kagie (Leefbaar 's-Hertogenbosch) stelt voor dat samen te gaan doen. Hij vindt het onacceptabel dat ambities gestapeld blijven worden en alles even belangrijk wordt gevonden en er dus geen echte keuzes worden gemaakt. Er wordt op geen enkele manier kri- tisch gekeken naar de eigen organisaties of regels maar wel wordt de rekening bij inwoners en ondernemers neergelegd. Bij veiligheid wil de fractie apart stilstaan. Er gaat een gure wind door het gemoedelijke Den Bosch. Het gevoel van veiligheid in de eigen buurt ontwikkelt zich sterk negatief, het aantal misdrijven loopt ook uit de pas. Veiligheid laat zich niet allemaal in cijfers vatten maar als je door de stad fietst, is deze constatering nog schrijnender. Overlast en steek- partijen in de parken, explosieven die afgaan, dealende jongeren, Syriërs die de kermis onge- zellig maken, islamitische jongeren die homo's intimideren, fatbikes die mensen van de sokken rijden, junks die je verwelkomen in Den Bosch, georganiseerde bedelarij, dronken arbeidsmi- granten die woonstraten op stelten zetten et cetera. Hij ziet een voorzichtige stap in de goede richting met de structurele boa's en plannen die ergens in 2030 van de grond moeten komen. Is 21 dat genoeg? Waarom komt er geen centraal meldpunt straatintimidatie? Komen de handhavers en professionals wel voldoende in de wijk of achter de voordeur? Is die 2,5% voldoende voor de veiligheid? De heer Kouwenberg (Rosmalens Belang) ziet veel goede plannen voor de gemeente in deze begroting, zaken waar de inwoners echt iets aan hebben. Een volgende stap is dat mensen die vooruitgang ook gaan merken, dat hun buurt veiliger wordt, voorzieningen dichtbij blijven en de gemeente helpt als mensen met goede ideeën komen. 'Wat betekent deze begroting voor jouw wijk of dorp?' Met die blik kijkt hij naar de begroting. Als er woningen worden gebouwd, moeten bereikbaarheid en voorzieningen meegroeien. Als er geïnvesteerd wordt in sport worden ook verenigingen en vrijwilligers geholpen. Als ondernemers worden ondersteund, draagt dat bij aan werk en levendigheid in de dorpen. De heer Rademakers (CDA) leest dat de ozb voor niet-woningen met 4% stijgt en sportclubs vallen daar ook onder. Hoe worden zij daarin gecompenseerd? Of is het alleen maar rondpom- pen van geld? De heer Kouwenberg (Rosmalens Belang) wil zeker niet dat de verenigingen of ondernemers de dupe worden van die verhoging. Het geld moet ergens vandaan komen al is dat een stukje rondpompen maar dan komt het in ieder geval wel terug bij die verenigingen. De heer Rademakers (CDA) vraagt of Rosmalens Belang die sportclubs wil compenseren voor die 4%. Daar gaat de heer Kouwenberg (Rosmalens Belang) zelf niet over maar hij wil de sportclubs in ieder geval niet extra belasten. Je zou bijvoorbeeld met die € 3 miljoen iets kunnen doen hier- voor. Hij staat achter de keus van die verhoging; die keuze is gemaakt. De heer Van Creij (gewoon ge-DREVEN) zegt dat de sportclubs ook aan het ondernemersfonds moeten deelnemen. De heer Kouwenberg (Rosmalens Belang) wil niet dat de sportclubs de dupe worden en hij denkt dat het college dat ook niet wil, dus daar moet een goed plan voor zijn. Het collegeprogramma is een richting maar geen definitief plan want er kunnen nog veel dingen gebeuren. Hij waardeert het dat het college duidelijk maakt welke stappen het wil zetten en ook wanneer de raad daarover besluit. De oostelijke ontsluiting blijft een belangrijk punt. Ook wil hij het gesprek voeren over het ontwikkelperspectief voor centrum Rosmalen. In de commissie Omgeving komt hij daarop terug. In de commissie Sociaal zal hij aandacht vragen voor biblio- theekvoorzieningen dichterbij inwoners. Hij is blij met de extra inzet voor de Rijke Schooldag. Ook de Sportimpuls steunt hij. Hij vindt het goed dat het college ook ruimte maakt voor voorzie- ningen die passen bij een groeiende gemeente. Hij ziet kansen om met ondernemers en vereni- gingen meer voor elkaar te krijgen. Hij komt hierop terug. Ook komt hij terug op ondersteuning van de lokale ondernemers, levendige dorps- en wijkcentra en de lasten die bij de ondernemers terechtkomen. Voor wat betreft veiligheid moeten mensen zich prettig voelen in hun buurt. Als er overlast is, moeten zij erop kunnen vertrouwen dat daar iets mee gebeurt dus het is goed dat de boa's nu structureel ingezet worden. Meer boa-capaciteit kan de gewenste verbetering mogelijk maken. Meldingen kunnen met die extra capaciteit beter afgehandeld worden leest hij. Hoe kan dat worden gevolgd? Wat kunnen inwoners van de gemeente verwachten en komt de gemeente dat ook na? Dat geldt ook voor participatie. Maak vooraf duidelijk waar wijk- en dorpsraden bij worden betrokken en wat hun rol is. Het is inderdaad niet altijd een gelijk speelveld. Aan hen moet niet de verantwoordelijkheid gegeven worden om namens alle inwoners te spreken. De gemeente moet zelf ervoor zorgen dat mensen die met het plan te maken krijgen goed erbij be- trokken worden en moet uitleggen waarom een besluit wordt genomen. Laat zien wat er ge- beurt, wat langer duurt en waar nog een keuze nodig is; dan weten inwoners waar zij aan toe zijn. Hij waardeert het dat het college ook ruimte laat voor wat er de komende jaren nog op de gemeente afkomt. Niet alles kan tegelijk en er moeten keuzes gemaakt worden. Daar hoort ook 22 bij dat geld vrijgemaakt blijft worden voor het Structuurfonds. Hij kijkt positief naar de begroting en werkt graag mee aan het waarmaken van de gezamenlijk gemaakte afspraken. Hij blijft be- trokken bij de uitvoering. De heer Van Creij (gewoon ge-DREVEN) vraagt of onder de Rijke Schooldag ook het Jeugdont- bijt zou kunnen vallen. Moeten er gekozen bestuursraden komen in de wijken? De heer Kouwenberg (Rosmalens Belang) is geen voorstander van het initiatief om het Jeugd- ontbijt onder de Rijke Schooldag te laten vallen omdat niet goed te controleren is wat daar nu eigenlijk mee gebeurt. Op de tweede vraag heeft hij niet direct een antwoord. Dat is een groot dilemma. Het is goed hier eens uitgebreid op terug te komen. De heer Liebregts (50PLUS) vindt dat inwoners moeten kunnen rekenen op betaalbare voorzie- ningen. Hij kijkt vooral naar de gevolgen van de keuzes die nu worden gemaakt. In 2027 is de begroting structureel sluitend. Ook zonder eenmalige inkomsten en uitgaven blijft er geld over. In 2028 ontstaan er tekorten en dat vraagt om zorgvuldigheid bij nieuwe uitgaven. Het college heeft ombuigingsvoorstellen opgenomen voor de komende drie jaar en het verwacht in 2027 minder uit te geven aan rente en afschrijving van investeringen. De omvang daarvan is nog niet bekend. De raad wil begrijpelijke taal voor gemeentelijke stukken en communicatie. Hier is in de laatste raadsvergadering een motie voor ingediend maar hoe kan dat worden gecontroleerd? Op de vraag of er uitvoering wordt gegeven aan de wens van de raad en de toezegging van de burgemeester, was het antwoord: dat doe ik niet. Dat kan natuurlijk niet. De gemeente moet dui- delijk communiceren en in begrijpelijke taal brieven aan de inwoners sturen. Inwoners kijken vooral naar het bedrag onderaan de streep van hun aanslag want die bepaalt mede wat er netto wordt overgehouden. De heer Van Hattem (PVV) leest dat slechts 15% van de bevolking vindt dat B en W duidelijke uitleg geven aan de bevolking en de ambitie is om dat naar 17% te trekken. Dit zou toch toppri- oriteit moeten zijn van het college? De heer Liebregts (50PLUS) ging ervan uit dat dat in zijn algemeenheid gold voor alle stukken die de raad krijgt. De heer Van Hattem (PVV) zegt dat de motie was gericht op de stukken van de RNOB. De heer Liebregts (50PLUS) zegt dat de afvalstoffenheffing voor een alleenwonende van € 265 naar € 296 gaat; dat is ruim 11% erbij. Betaalbaarheid voor de inwoners moet bij keuzes zwaar wegen. Het college zou kunnen onderzoeken om de hondenbelasting kostendekkend te maken; dat zou een mooie stap zijn en komt tegemoet aan de wens van veel Bosschenaren. De kosten voor het indienen van een eenvoudig conceptbouwplan gaat van € 71,30 naar € 200 en een complex plan zelfs naar € 770, en verrekening met de latere vergunningaanvraag vervalt ook nog eens. Het college verwijst naar de ambtelijke tijd die zo'n aanvraag vraagt en dat begrijpt hij maar vroeg overleg kan voorkomen dat iemand geld en moeite steekt in een plan dat uiteinde- lijk niet haalbaar blijkt. Er moet een betaalbare mogelijkheid zijn een klein plan vooraf te laten beoordelen zodat de inwoner vooraf een afweging kan maken. Complimenten aan het college voor zijn ambitie maar hij vraagt wel rekening te houden met inwoners die minder draagkrachtig zijn en ondersteuning en zorg nodig hebben. Mevrouw Hoekstra (PRO) wijst op de crises die gaande zijn in de wereld en ook op het kabinet dat nog niet tot een stabiele samenwerking lijkt te komen, maar er ligt wel een begroting voor vol stevige plannen. PRO is daar trots op. De landelijke politiek laat het zien: samenwerken en verschillen overbruggen om het goede voor je gemeenschap te doen. Dat is niet altijd vanzelf- sprekend of makkelijk. De begroting van de gemeente gaat over het dagelijks leven van ons al- lemaal. De samenleving verhardt. Men begrijpt elkaar steeds minder en steeds vaker is geweld en polarisatie het antwoord op elkaar. Zij maakt zich daar zorgen over want steeds meer men- sen trekken zich terug in hun eigen bubbel en in hun eigen gelijk. Er is steeds minder 23 bereidheid om van elkaar te leren en naar elkaar te luisteren. Dat leidt tot een steeds groter ge- mis aan onderlinge verbondenheid. Dat is terug te zien in een hardere toon op straat, de veilig- heid van minderheden en hoe de samenleving omgaat met kwetsbaren. Iedereen heeft het recht om zichzelf te kunnen zijn en van zich te laten horen. Dat recht staat helaas onder druk. De veiligheid van vrouwen staat ook onder druk; aanpak is hard nodig en zij komt met een dis- cussienotitie hierover om verder door te pakken. Ook maakt zij zich zorgen over de positie van arbeidsmigranten, hun woonsituatie, beschikbare zorg maar ook over de overlast die zij veroor- zaken binnen wijken. Mee mogen praten en beslissen over je eigen omgeving kan gemeen- schapszin versterken. Wijkgericht werken in een wijk als de Hambaken biedt de kans om inwo- ners te betrekken bij de keuzes die daar gemaakt worden. Zij ziet kans voor een burgerberaad op wijkniveau, wat vindt het college daarvan? Vorig jaar vroeg zij te blijven bouwen aan vertrou- wen, nabijheid en menselijkheid. Zij is blij dat zo naast de inwoners in armoede wordt gestaan. Niet mee kunnen doen is verschrikkelijk. Het geen gebruikmaken van de armoederegeling is een groot probleem; inwoners vinden nog te vaak niet de weg naar hulp die beschikbaar is. Het Fonds Armoedeprojecten laat nu al veel succes zien en dat is mooi. Het heeft al aan twaalf ini- tiatieven financiële middelen toegekend. Er liggen enorme kansen de verbindingen sterker te gaan leggen en zij zal met een motie komen met het verzoek hierop door te pakken en het net- werk van armoedepartners verder te versterken. Duizenden woningzoekenden die een huis in de gemeente zoeken; dat is een uitdaging en daar wordt voor gebouwd. Dat is een basis en geen luxe. Door netcongestie staat dit onder grote druk. Zij wil vergroenen maar ook goed blij- ven zorgen voor het bestaande groen. € 24 miljoen voor extra bomen, juist op de meest ver- steende plekken in de gemeente. De gemeente staat voor grote investeringen de komende ja- ren in huisvesting en maatschappelijk vastgoed die grote financiële consequenties met zich meebrengen. Tegelijkertijd wordt er steeds meer circulair gebouwd; daarom zal zij met een voorstel komen voor een onderzoek naar of bij nieuw gemeentelijk vastgoed overgestapt kan worden naar circulair afschrijven zodat de financiële systematiek beter aansluit bij de werkelijk- heid van toekomstbestendig bouwen. Dat kan ook bijdragen aan hergebruik van materialen. Zij ziet een gemeente die stevige stappen vooruitzet in deze wereld en dat is hard nodig voor de 162.000 bijzondere inwoners van Den Bosch die op de gemeente rekenen. Vooruitgang voor allen is waar zij altijd voor op zal komen. De heer Van Hattem (PVV) vraagt of hergebruik van een brug ook niet onder toekomstbesten- dig bouwen valt. De voorzitter stelt voor die vraag in de commissie Omgeving of Bedrijvigheid te stellen. De heer Van Hattem (PVV) meent dat hier een politieke reactie op gegeven kan worden door PRO. Mevrouw Hoekstra zegt dat er een second opinion aankomt en als daaruit blijkt dat er materiaal uit de brug komt dat hergebruikt kan worden dan moet dat worden gedaan. De heer Van Hattem (PVV) zegt dat er al een motie ligt om die brug te gaan hergebruiken. Mevrouw Hoekstra spreekt over veiligheid op straat voor minderheden maar het moet toch voor iedereen veilig zijn op straat? Zeker, zegt mevrouw Hoekstra (PRO), maar helaas zijn er groepen die harder betalen voor vei- ligheid op straat dan andere. De heer Kagie (Leefbaar 's-Hertogenbosch) vraagt of het collegeprogramma het antwoord is om van het bestuursakkoord duidelijker te krijgen hoe iemand van A naar B komt. Mevrouw Hoekstra (PRO) denkt dat het een eerste stap is. Er ligt iets wat de gemeente niet ge- wend was om te doen dus er ligt een mooie voorzet die inzicht geeft. Er is een werkplanning en de raad kan ook aangeven in welke volgorde zaken geagendeerd worden. De raad is dus zelf aan zet. 24 De heer Kagie (Leefbaar 's-Hertogenbosch) vraagt wat het doel was van het opstellen van een collegeprogramma. Mevrouw Hoekstra (PRO) zegt dat het doel was meer beeld te geven. Er is een bestuursak- koord op hoofdlijnen en het college krijgt de tijd om met een uitwerking van die hoofdlijnen te komen, waar de raad het gesprek over kan gaan voeren. De heer Rademakers (CDA) is het in grote lijnen eens met mevrouw Hoekstra. In bijlage 2 staat de optelsom van alle investeringen; die neemt een klein beetje af onderaan de streep. Het col- lege investeert dus niet in de samenleving. Als de raad wil investeren in die samenleving, moet er dan niet meer geld voor komen? Mevrouw Hoekstra (PRO) kent die tabel niet uit haar hoofd maar zij is het er niet mee eens dat met deze begroting niet geïnvesteerd zou worden in de samenleving. Er gaan miljoenen naar armoede, ontwikkeling met sterke lokale teams. De heer Rademakers (CDA) zegt dat er een samenvatting is gemaakt, genaamd Programma Sociale Structuur; daar is een kleine min te zien. Moet er niet meer geïnvesteerd worden in de samenleving? Mevrouw Hoekstra (PRO) zegt dat de begroting waarbij € 1 miljard wordt geïnvesteerd in de ge- meente meer is dan het programma waar de heer Rademakers aan refereert. Het klopt dat er andere keuzes zijn gemaakt dan in de andere bestuursperiode. Schorsing De voorzitter geeft het woord aan het college met het verzoek alleen de vragen voor deze com- missie te beantwoorden. Reactie college Wethouder Schonis spreekt zijn dank uit voor alle complimenten; die zal hij aan de ambtenaren doorgeven. Dit is de eerste begroting van dit college. Om meters te maken, zijn er goede start- blokken nodig en die heeft de gemeente ook met een solide financiële basis. Er is nog een klein plusje in 2030 en er is nog wel wat ruimte voor nieuwe ideeën maar de gemeente moet zich niet rijk rekenen. De gemeente groeit door naar 200.000 inwoners en om de kansen die die groei met zich meebrengt te kunnen verzilveren, zal fors geïnvesteerd moeten worden in nieuwe wo- ningen en voorzieningen maar ook in maatregelen om het klimaat op te kunnen vangen of de problemen met de netcongestie aan te kunnen pakken. Gelukkig kunnen de gemeentelijke las- ten voor inwoners en bedrijven laag blijven. De ozb stijgt alleen met de inflatie-index, 2,26%, en Den Bosch blijft redelijk voordelig ten opzichte van omliggende gemeenten. De ozb voor niet- woningen stijgt inderdaad met 4% boven de inflatie-index om ook voor de lange termijn alle am- bities waar te kunnen maken. De komende periode zal naar de invulling van de taakstelling wor- den gekeken en de wijze waarop de taken uitgevoerd worden want daar denkt het college effici- ency te behalen. Tijdens de voorjaarsnota komt hij met een voorstel. De inzet van het college is niet om het ambtelijk apparaat onbeperkt te laten groeien. Als de raad de hondenbelasting wil schrappen, zal er dekking gevonden moeten worden voor € 1,3 miljoen per jaar. De heer Van Creij (gewoon ge-DREVEN) had het over een kostendekkend niveau en dat bete- kent een post van € 700.000. Wethouder Schonis zegt dat die € 700.000 alsnog ergens gevonden zal moeten worden. De gemeente heeft inderdaad een grote financiële reserve maar die wordt ingezet om de grote opgave bijvoorbeeld van het klimaat waar te kunnen maken. Dat geld blijft dus niet op de plank liggen. 25 Mevrouw Samshuijzen (PvdD) zegt dat er dan nog steeds geld op de plank blijft liggen waarvan het college zegt bewust ervoor te kiezen om dat nu nog niet aan te spreken. De raad kan een andere keuze maken. Wethouder Schonis zegt dat de raad inderdaad een andere keuze kan maken, het college doet dat niet. Er is gezegd dat de € 3 miljoen ook ingezet zou kunnen worden voor lastenverlichting. Dat is zo en hij wacht tot de voorjaarsnota om met een nieuw voorstel te komen. Dat doet het college be- wust omdat het college dan een totaalpakket kan aanbieden en de raad afwegingen daarin kan maken. De heer Kouwenberg (Rosmalens Belang) vraagt of het klopt dat de algemene reserve met 25% afneemt na de investeringen. Wethouder Schonis zegt dat een deel van de reserves inderdaad ingezet wordt. De heer Kouwenberg (Rosmalens Belang) zegt dat er dus extra geïnvesteerd gaat worden dan voorheen. Het college kiest ervoor om het overschot uit te geven alleen is nog niet bekend aan wat; dat wordt pas bij de voorjaarsnota besproken. Kan het argument van 'over een halfjaar hebben we meer kennis', niet altijd worden gebruikt? Wethouder Schonis zegt dat dat argument inderdaad altijd kan worden gebruikt maar hij heeft aangegeven dat er bij de voorjaarsnota een totaaloverzicht komt. Dan kunnen betere afwegin- gen gemaakt worden. De heer Roovers (SP) vraagt waarom het college er niet voor heeft gekozen om de keuzes voor de raad alvast inzichtelijk te maken. Wethouder Schonis zegt dat de wereld heel onzeker is en hij weet niet wat bijvoorbeeld de olie- prijs of het inflatiecijfer over een halfjaar zijn. Het beetje financiële ruimte waardoor de ge- meente wendbaar is, wil hij niet nu alvast uitgeven, zodat over een halfjaar moet worden ge- zegd: we dachten inderdaad nog een plusje over te hebben maar dat hebben we niet. De heer Roovers (SP) denkt dat de wereld over een halfjaar nog net zo onzeker is als nu. De heer Kagie (Leefbaar 's-Hertogenbosch) heeft er moeite mee dat de wethouder nu doet alsof er nu voor wordt gekozen niet voor lastenverlichting te gaan. Er wordt gegaan voor lasten- verzwaring; dat is een andere realiteit. In de septembercirculaire kunnen nog meevallers zitten. Hij begrijpt dat die al ontvangen is, maar hij moet deze nog lezen. Los daarvan is de impact er nu wel op de samenleving waarbij tevens wordt gezegd dat het over een halfjaar wel kan mee- vallen. Wethouder Schonis zegt dat het merendeel van de belastingtarieven is geïndexeerd met een alleen de inflatie-index. De gemeente zal dat wel moeten doen. Als er volgend jaar een aanbe- steding komt voor een nieuwe weg of nieuw riool dan zullen die bedrijven hogere olieprijzen doorrekenen. Als de gemeente die indexering niet doet dan betekent dat een achteruitgang van 2,86%. Dat geldt ook voor afvalstoffenheffing; ook de sorteerkosten stijgen harder dan de infla- tie-index en zullen doorgerekend moeten worden. De heer Kagie (Leefbaar 's-Hertogenbosch) zegt dat de € 25 miljoen aan mismanagement bij de afvalstoffendienst een-op-een wordt doorgesluisd naar de samenleving. 4% ozb-stijging van niet-woningen is € 1,4 miljoen, 5% stijging parkeren € 1 miljoen per jaar, er wordt € 3 miljoen overgehouden maar er kan ook andersom worden geredeneerd: dat activeer ik niet voor lasten- verlichting, maar ik ga niet voor lastenverzwaring. Of gaat de stad dan failliet? 26 Wethouder Schonis wil dat voorkomen en het huishoudboekje op orde houden. Vandaar dat ge- kozen wordt voor die indexering; dat is een bewuste keuze. Als dat niet wordt gedaan, wordt de begroting vanaf 2028 of 2029 een nulbegroting en de kans bestaat naar negatief te schieten. De stijging van de legeskosten bouwplannen is een bewuste keuze. Ook voor kleinere bouw- plannen stijgen die om ook de ambtelijke kosten te kunnen dekken. Het beeld ontstond dat het vooroverleg wel eens gebruikt werd om de gemeente als voordelig adviesbureau in te zetten om plannen te laten toetsen. Inwoners met een relatief klein bouwplan worden inderdaad met ho- gere kosten geconfronteerd maar de leges zijn niet zodanig in verhouding tot de bouwkosten dat zij de bouwaanvragen daarom niet meer zullen indienen verwacht het college. De heer Liebregts (50PLUS) begrijpt dat daar kosten aan verbonden zijn maar anderzijds is de gemeente geen commercieel bedrijf en hoeft geen winst te maken. In het verleden is gezegd dat bedrijven en inwoners via belastingen ook al bijdragen aan salarissen van ambtenaren die bij de gemeente werken dus er moet niet steeds gezegd worden als het over lasten gaat – of het nu over het vooroverleg gaat of over afvalstoffenheffing – dat er winst op gemaakt moet worden. Kostendekkend zou al mooi zijn want de rest wordt al gedekt door de inwoners. Hoe kijkt het college naar die insteek? Wethouder Schonis zegt dat dat ook de insteek is die het college volgt. De leges zijn afhankelijk van de omvang van de bouwsom en voor dat vooroverleg bleek de gemeente wat voordelig te zijn dus daar is het percentage kostendekkendheid wat opgetrokken om het gratis advies eruit te halen. Wethouder Craste zegt dat het de eerste keer is dat er een collegeprogramma is opgesteld en dankt voor de reacties daarop. Tijdens de bespreking van het bestuursakkoord bleek dat het veel over de details ging en volgens haar is het college dan aan zet. Het college had twee doel- stellingen: het is belangrijk de raad in stelling te brengen voor de controlerende rol en de raad heeft al vaker aangegeven meer informatie te willen over het proces ernaartoe. Tweede doel was een instrument voor het college zelf om ook het gesprek met de organisatie te voeren. Het college is ongeduldig en wil het liefst alles in 2027 maar dat gaat nu eenmaal niet dus er moet geprioriteerd worden. Soms is dat een pittig gesprek met de organisatie. In het collegepro- gramma is een duidelijke fasering opgenomen om beter te sturen op de uitvoering. Zij hoopt dat met dit collegeprogramma wordt voldaan aan de vraag van de raad. Het is een eerste proeve en het college wilde die voor de begrotingsbehandeling toesturen. Sommige dingen zijn inder- daad nog wat te procesgericht. Advies en feedback van de raad wordt meegenomen. Het is een dynamisch document waar het college elk jaar mee terug wil komen bij de raad ook omdat niet precies bekend is wat in 2029 op alle onderwerpen wordt gedaan. Het collegeprogramma wordt dus steeds specifieker. De heer Schuurmans (VVD) ziet dat met deze begroting de eerste stappen rondom wendbaar begroten worden gemaakt. Wat is de verhouding tussen het collegeprogramma, het wendbaar begroten en wat nu voorligt? Wethouder Craste begrijpt deze vraag niet. De heer Schuurmans (VVD) vraagt wat de volgende stap is in het wendbaar begroten. De voorzitter stelt voor dat de andere wethouder hier straks op reageert. De heer Kouwenberg (Rosmalens Belang) vraagt of in het collegeprogramma ook komt te staan als iets niet lukt of pas later gebeurt. Wethouder Craste zegt dat voorheen er alleen een raadsplanning was. Daarin kon alleen iets uitgesteld worden maar de raad wist niet de reden daarvan. Nu is dat voor dit jaar heel goed in te schatten en daarom is richting 2029 ook nog niet alles duidelijk. Er zal geregeld tijdens de P&C-cyclus bij de raad teruggekomen worden. 27 Zij begrijpt de behoefte om te weten of plannen haalbaar en uitvoerbaar zijn. Getracht is dat in dit collegeprogramma aan te geven. De wereld verandert continu. Een uitvoeringstoets is iets eenmaligs terwijl het collegeprogramma een dynamisch document is dat meegenomen wordt naar het volgende jaar. Daarin worden precies de keuzes en prioriteiten aangegeven en wat er veranderd is. De heer Rademakers (CDA) vindt het heel goed dat het collegeprogramma regelmatig geüpda- tet wordt en aan de P&C-cyclus gekoppeld. Betekent dat ook dat als er doelstellingen in een plan worden opgenomen die ook terugkomen in de P&C-cyclus? Wethouder Craste zegt dat het niet de bedoeling is dat de hele P&C-cyclus overhoop wordt ge- haald. Er staan indicatoren in de begroting en daarover wordt teruggekoppeld aan de raad. Als er een beleidsplan wordt vastgesteld, zijn er altijd evaluatiemomenten of momenten waarop het college terugkomt bij de raad en dan wordt wel naar doelstellingen gekeken. De heer Rademakers (CDA) noemt de mbo-agenda als voorbeeld. Stel dat dat plan straks wordt vastgesteld en er staan nog geen doelstellingen voor in de begroting. Komt dat dan niet in de P&C-cyclus terug? Wethouder Craste zegt dat dat afhankelijk is van het beleidsplan. Voor de mbo-agenda zijn er inderdaad nog geen indicatoren opgenomen, maar in het collegeprogramma staat wel het pro- ces dat gelopen wordt tot aan de mbo-agenda. De heer Van Hattem (PVV) vindt dat duidelijk moet zijn wanneer iets in de P&C-cyclus terug- komt. Ieder jaar zou bij de jaarstukken een duidelijk overzicht moeten komen van hoe het colle- geprogramma ervoor staat zodat de raad dat kan toetsen. Hoe ziet de wethouder dit voor zich? Wethouder Craste zegt dat het in ieder geval de bedoeling is dat er elk jaar een update komt van het collegeprogramma. Over veranderingen kan dan in debat worden gegaan. Hoe dit pre- cies teruggekoppeld gaat worden, heeft zij nog niet in beeld. Zij zal hier technisch op terugko- men. Ten aanzien van hiërarchie in het college zegt zij dat dat op sommige plekken gebeurt zoals bij wonen en wijkgericht werken. Bij wonen wordt ook aangegeven waaraan prioriteit wordt gege- ven. Er is een grote overlap in de ambities te zien. Woningbouw bijvoorbeeld staat op 1 maar, de gemeente wil ook leefbare wijken dus er moeten ook scholen en voorzieningen komen in wij- ken. Het is lastig daar een prioritering aan te geven. De organisatie mag best ambitieus zijn en dat is het bestuursakkoord ook. De mankracht en de middelen zijn er, soms hoeft er dus niet gekozen te worden en er kan altijd gefaseerd worden. De heer Kagie (Leefbaar 's-Hertogenbosch) vraagt wat in ogenschouw wordt genomen bij de totstandkoming van het collegeprogramma, (liquide) middelen of ambtelijke capaciteit of wordt ook naar externe factoren gekeken die nu zo'n grote rol spelen? Wethouder Craste zegt dat dat op sommige vlakken wel zo is, op sommige niet. Het was be- kend dat netcongestie al een behoorlijk probleem was maar pas sinds kort is bekend hoe groot dat probleem is en de gemeente wil doorbouwen. Er wordt nu dus op zoek gegaan naar andere manieren om door te bouwen en het is niet zo dat dan nu opeens de doelstelling van 1000 wo- ningen wordt aangescherpt. De heer Kagie (Leefbaar 's-Hertogenbosch) zegt dat er allerlei schaarstevraagstukken zijn naast wonen die terugkomen in de jaarverslagen. Zijn die meegenomen in het collegepro- gramma? Wethouder Craste zegt dat die inderdaad meegenomen worden en hier wordt met de organisa- tie over gesproken. Als het college zegt de gezondheidsverschillen te willen verkleinen dan kan de ambtelijke capaciteit zeggen: dit kunnen we nu doen en dat volgend jaar. Dat is niet altijd fijn. 28 Er zit ook een actie bij waar de gemeente het RNOB voor nodig heeft. Het warmteprogramma 2028-2029 kan nog even wachten. Die fasering, daar zit de hiërarchie in. De heer Kagie (Leefbaar 's-Hertogenbosch) zegt dat in het jaarverslag nog steeds te lezen is dat vanwege de ambtelijke capaciteit zaken niet of gedeeltelijk gerealiseerd zijn. Zitten daar kwetsbaarheden? Wethouder Craste beaamt dat. Er is een arbeidsmarkttekort en soms is het moeilijk de juiste mensen voor de juiste taken te vinden. Ook wordt er nogal eens meer gevraagd van een lokale overheid waardoor de overheid opeens andere taken krijgt en soms ook zonder extra geld. Zij heeft begrepen dat het CDA nog een uitvoeringsprogramma wil. De heer Rademakers (CDA) zegt dat hij ook in gedachten had wat wethouder Craste zojuist heeft gezegd. Wethouder Craste zegt dat in de inleiding staat hoe en wanneer de mijlpalen en besluitmomen- ten zijn. Als de raad bepaalde informatie mist dan staat het college altijd open voor aanscher- ping. Wethouder Geers kijkt uit naar de rest van de week, onder andere naar de discussie over eco- nomische groei. In december wordt over de Groote Wielen gesproken en in Q1 over het onder- nemersfonds; hij hoopt dat de raad wat punten spaart voor die discussie want dan is er meer tijd voor. Alle mensen in de organisatie voeren de regels uit die hier met elkaar vastgesteld worden. Als de raad vindt dat er te veel mensen zijn, dan is er ook iets te doen aan wat van de ambte- lijke organisatie wordt verwacht. De media haalden vooral de aantallen uit de brief van de heer Van der Burg, maar feitelijk ging die brief echter over hoe je ervoor zorgt dat je een slagvaardige overheid bent zodat mensen intern niet het idee hebben dat zij in overbodige overleggen zitten terwijl zij buiten het verschil willen maken. Daarom is de laatste jaren ook die Bossche bewe- ging gestart, meer integrale samenwerking en daar zijn nog stappen in te zetten. De gemeente wil een slagvaardige overheid zijn zonder dat er extra ambtenaren nodig zijn, maar als dat nodig is, wordt dat gedaan om de impact buiten het verschil te laten maken. De heer Schuurmans (VVD) vraagt of voldoende in zicht is waar de meeste tijd aan wordt ge- spendeerd in de gemeentelijke organisatie. Wethouder Geers wil juist dat met elkaar verkennen de komende periode. De vraag is welke keuzes er gemaakt kunnen worden om de regeldruk en organisatiedruk te verminderen zodat de impact buiten groter wordt. De heer Schuurmans (VVD) zegt dat de raad is bijgepraat over de Omgevingswet waarbij wordt gezegd: beleidsneutraal. Er was een indicatie dat er niet per se mankracht was; zij waren vooral bezig met werken in de Omgevingswet maar niet met het versimpelen. Daar ziet hij nog geen beweging. Komt die er nog wel komend jaar? Wethouder Geers weet niet of dat komend jaar al is maar uiteindelijk wordt bij alles wat in het Omgevingsplan omgezet gaat worden steeds de keuze gemaakt hoe dit georganiseerd wordt. In het bestuursakkoord heeft het college de opdracht gekregen kritisch te kijken naar welke re- gels nodig zijn en wat anders kan. Dat geldt ook voor ondernemers. Het college doet dat ook graag samen met de ondernemers om ook te horen in het veld waartegenaan gelopen wordt, wat effectiever of makkelijker kan. Anders werken betekent ook hoe kan slimmer worden omgegaan met digitalisering en AI. Inzet van AI kost investering aan de voorkant. Ook hij ziet graag dat mensen die nu relatief veel tijd bezig zijn met het uitschrijven van een boete of papierwerk veel meer naar buiten kunnen, zon- der het menselijk contact te verliezen. Het gaat af en toe ook om gehoord te worden en niet al- leen het juiste antwoord te krijgen. 29 Mevrouw Samshuijzen (PvdD) zegt dat Den Bosch doorgaans niet voorop wil lopen en een af- wachtende houding inneemt. Gaat Den Bosch nu pionieren met het digitaliseringsverhaal of wordt ook naar andere gemeenten gekeken? Het is een flinke investering en daar kan ook een risico aan vastzitten. Wethouder Geers herkent zich er niet in dat Den Bosch niet voorop zou lopen. Hij noemt Weener XL en vanuit elders in het land komt men hier kijken om te zien hoe dat op een goede manier kan worden gedaan. De inzet van AI moet verantwoord gebeuren. Het is ook niet zo dat een geheel eigen cloud gebouwd gaat worden want dat is niet te doen. Den Bosch is koploper in de Nederlandse digitaliseringsstrategie juist om gezamenlijk een cloudoplossing te vinden en daarin het verschil te maken. Dit wordt met andere gemeenten binnen Brabant samen gedaan. Hij gelooft dat daarmee veel meer voor de inwoners bereikt kan worden. Mevrouw Samshuijzen (PvdD) vraagt wat daarvan mag worden verwacht. AI wordt nog wel eens als wondermiddel gezien; wat mag de raad verwachten van deze ontdekkingstocht? Wethouder Geers wil nu niet te veel de techniek in gaan maar wil de raad best meenemen in welke pilots er het afgelopen jaar zijn gedaan. Er wordt gezocht naar manieren om werkproces- sen beter in te richten en het werk makkelijker te maken. De Omgevingsdienst houdt zich nu ook bezig met digitalisering en met AI worden zoveel mogelijk documenten die nu in een los pdf-bestand zitten goed bij elkaar gezet zodat de zoektocht naar de complete dossiers slechts kort duurt. Daardoor kan iemand veel meer werk verrichten dan dat diegene papieren bij elkaar aan het rapen is. Dat is een voorbeeld dat ook voor de gemeente kan werken. Als er meer be- kend is over de aanpak organiseert hij graag een keer een sessie hierover. De heer Kagie (Leefbaar 's-Hertogenbosch) herhaalt zijn vraag over wat er geregeld in de jaar- verslagen staat: niet gehaald vanwege ambtelijke capaciteit. Hij ziet een significante groei van het ambtelijk apparaat en verkokering. Hoe kan de raad door de wethouder meegenomen wor- den in wat er al is gebeurd en wat er nog te doen staat? Dat is nu niet duidelijk. Wethouder Geers zegt dat de raad ook jaarlijks het sociaal jaarverslag krijgt waarin alle ontwik- kelingen in de ambtelijke organisatie worden gedeeld. De raad kan een keer meegenomen wor- den bijvoorbeeld middels een update over deze aanpak en ontwikkelingen van de ambtelijke organisatie. Het is nog niet helemaal helder wanneer de agenda af is; dat heeft ook te maken met het feit dat er nu een nieuwe gemeentesecretaris is gevonden en het college wil diegene ook even de ruimte geven om mee te kijken naar die agenda. Portefeuillehouder Mikkers verwijst naar de vragen over veiligheid en de communicatie. Richting 50PLUS zegt hij dat communicatie op B1-niveau niet gemeten wordt dus of er een verbetering is, weet hij niet. Uitgangspunt is dat publiekscommunicatie op B1-niveau wordt verstrekt. Daar worden mensen ook op getraind. Het is goed dat in de komende commissieronde de discussienota rondom veiligheidsbeleid wordt geagendeerd. Het gaat niet alleen om de cijfers maar ook om het veiligheidsgevoel in de stad en wijken. Het is belangrijk voor de gemeente om achter de voordeur te zitten. Het is maar 2,5% van de totale begroting werd gezegd; hij hoopt dat 100% van de begroting opgaat aan vei- ligheid. Als iemand ligt te slapen in een voortuin dan is de vraag of dat een veiligheidsprobleem of een zorgprobleem is. Aan beide kanten van de medaille moet gewerkt worden. Er wordt veel meer geïnvesteerd om de veiligheid in de stad en wijken goed in te zetten. De vraag is of de middelen op een goede manier worden ingezet en of de verhouding tussen zorg en veiligheid op een goede manier is ingericht. Daarover wil hij de komende twee commissierondes met de raad spreken. Handhaving: de keuze voor de uitbreiding van de boa's is op basis van de evalu- atie van de meldingsplicht. Een van de belangrijkste uitgangspunten was de afhandeltijd van de meldingen die terugging van tien naar twee dagen. Dat zorgt weer voor een verbetering van het veiligheidsgevoel vandaar dat het college heeft gezegd: deze pilot moet structureel worden. De heer Van Hattem (PVV) zegt dat het een inwoner niets kan schelen of het een zorg- of 30 veiligheidsprobleem is als er iemand in zijn tuin ligt te slapen want diegene heeft een overlast- probleem en zal van de gemeente verwachten dat probleem op te lossen. Mensen voelen zich onveilig door zulke overlast. Wat gaat hieraan gebeuren? Wat is die maatwerkaanpak waar in de begroting over gesproken wordt? Portefeuillehouder Mikkers zegt dat dat inderdaad een probleem is voor die burger maar de suggestie die de heer Kagie wekte, was dat er maar 2,5% van de begroting aan veiligheid wordt besteed. Hij zegt dat dat een hoger bedrag is. Er worden ook zorgmiddelen besteed aan voor- noemd probleem om dit op te lossen, dat is wat hij bedoelde. Er is een uitbreiding van de boa's want de incidentele middelen worden nu structureel ingezet en dat is een uitbreiding van twaalf ten opzichte van 2024. In 2025 waren die er al in de vorm van een pilot. Maatwerkaanpak betekent dat er voor een specifiek probleem van een persoon geen collectieve oplossing is. Dat kan zijn een reprimande bij het opvanghuis, een buurtaanpak, een gebiedsverbod voor iemand. Collectieve voorzieningen voor dit soort zaken werken niet want het individu moet worden aangepakt en dat betekent dat je ook achter die voordeur moet zitten. Hij is juist blij dat er veel gelobbyd wordt voor de aanpak van Syrische jongeren. Met zes gemeenten samen zijn de agenda's bij de minister neergelegd om te kijken hoe daar een goede aanpak op komt want er moet opvolging gegeven worden aan de problematiek waar Den Bosch mee zit, namelijk jongeren die geen perspectief hebben in dit land. Gemeenten kunnen die op- lossing niet alleen realiseren. De heer Van Hattem (PVV) zegt dat het hem er ook om gaat wat daar lokaal aan gebeurt. Er komen signalen uit het Prins Hendrikpark dat er ijzeren staven worden aangetroffen en gevech- ten plaatsvinden. Hoe wordt hier lokaal mee omgegaan? Voor mensen voelt het niet meer veilig om 's avonds de hond in het park uit te laten. Dat leeft daar echt en dit leeft op meerdere plek- ken in de gemeente en daar moet collectief werk van gemaakt worden. Portefeuillehouder Mikkers meent dat niet het probleem van de plek moet worden opgelost maar het probleem van de daders. De daders moeten worden aangepakt en dat is ook wat wordt gedaan. Het heeft geen zin het probleem te verplaatsen naar twee straten verderop. Be- paalde groepen zijn gealloceerd en daar zijn maatregelen op genomen. Dat noemt hij gedegen maatwerkaanpak. De heer Van Hattem (PVV) kan er een heel eind in meegaan dat de daders aangepakt moeten worden maar er is wel sprake van wijkbewoners die zich grote zorgen maken. De slechte score van het college inzake communicatie met de inwoners maakt dat veel beter met die mensen ge- communiceerd moet worden zodat zij weten waar zij aan toe zijn en wat eraan gedaan wordt. Hij krijgt namelijk steeds het signaal dat er niets gebeurt. Portefeuillehouder Mikkers zegt dat er veelvuldig wordt gecommuniceerd naar de wijken waar dit soort dingen gebeuren. Vanwege de privacywet kan hij niet precies aangeven voor welke personen er wat wordt gedaan. Wethouder Slikker zegt ten aanzien van het thema weerbaarheid dat het college en de ambte- lijke organisatie al veelvuldig in gesprek zijn met de samenleving. Als het thema maatschappe- lijke weerbaarheid en de rol van inwoners ten opzichte van elkaar en de samenleving te verster- ken een aanvulling daarop is dan is dat interessant, maar in aanloop naar de raadsvergadering stelt hij voor eerst contact met de ambtelijke organisatie en college hierover op te nemen. Een aanbeveling uit het vorige burgerberaad was of het in de toekomst op kleinere schaal met kor- tere looptijd kan worden gedaan. Mevrouw Hoekstra (PRO) vraagt of ook echt gekeken kan worden naar wijken waar het pro- gramma rondom wijkgericht werken loopt. Wethouder Slikker zegt dat er op drie plekken wijkgericht werken wordt toegepast, in de Ge- stelse buurt, West en Hambaken. In Hambaken speelt van alles op sociaal-maatschappelijk 31 gebied. De vraag is hoe inwoners beter bij de plannen voor de wijk betrokken kunnen worden. Ook speelt er van alles rondom warmtenetten. Dat zijn dingen die hij met de mensen wil doen, niet over hun hoofden heen. Hij kijkt uit naar de motie hierover die hij nog niet kent. Hij vindt de opmerking van de heer Rademakers over arbeidsmigratie en gelijke rechten pijnlijk. Alsof de medewerkers en dit college de afgelopen jaren die gelijke rechten bewust met voeten hebben getreden. Dat doet de betreffende medewerkers die bij de maatschappelijke organisa- ties werken heel weinig recht. Arbeidsmigratie is een groot vraagstuk in deze samenleving. Er worden veel mensen naar Nederland gehaald die hier werk verrichten, het rijk wordt steeds meer aangesproken om een keer de regie te pakken op dit vraagstuk. Gemeenten zien veel uit- wassen als gevolg van het niet nemen van die regie. Het college en de maatschappelijke orga- nisaties zitten hier stevig bovenop. De heer Rademakers (CDA) heeft in zijn bijdrage ook gezegd dat hij van goed bestuur naar be- ter bestuur wil. Hij ziet ook dat er goede dingen gebeuren. Er wordt hier gesteld dat arbeidsmi- granten pas na vijf jaar gelijke rechten hebben als Nederlandse arbeidsmigranten. Als arbeids- migranten hier een jaar wonen, hebben zij al recht op gelijke opvang. Kan er iets worden bete- kend voor die groep? Hebben zij geen recht op opvang? Wethouder Slikker zegt dat als mensen een jaar in Nederland verblijven en kunnen aantonen dat zij in een gemeente gewoond en gewerkt hebben er een basisrecht van opvang is. Het pro- bleem is de manier waarop Nederland arbeidsmigratie heeft georganiseerd; dat wordt vaak niet geregistreerd. Mensen verblijven op tijdelijke woonlocaties en 80% staat niet ingeschreven bij gemeenten, mensen hebben zelf hun administratie van waar zij gewerkt hebben ook niet op orde. Het rijk wordt al jarenlang aangesproken door verschillende commissies om dat op orde te krijgen maar geeft de afgelopen jaren niet thuis. Gemeenten krijgen die opvang nu voor hun kie- zen en proberen dat met veel compassie op te pakken maar het rijk is nodig om dit probleem op te lossen. De heer Rademakers (CDA) zegt dat in het beleid staat dat arbeidsmigranten pas na vijf jaar recht hebben op opvang. Zij hebben er toch na één jaar al recht op? Wethouder Slikker zegt dat iemand moet kunnen aantonen dat diegene al een jaar woonachtig en werkend bent geweest in deze gemeente. Als iemand eerst in Amsterdam heeft gewoond, vervolgens drie maanden in Den Bosch verblijft, dakloos wordt en zich meldt bij de opvang dan krijgt hij te horen dat hij geen opvang krijgt in Den Bosch omdat hij zich moet melden bij de ge- meente waar hij vandaan komt. Dat geldt ook voor Europese arbeidsmigranten. De registratie en het vinden van voorzieningen is voor deze groep slecht geregeld. Mevrouw Hendrickx (De Bossche Groenen) begrijpt dat mensen die niet geregistreerd staan niet naar de opvang kunnen. Wethouder Slikker zegt dat er van de ongeveer 1000 dak- en thuislozen in Den Bosch ongeveer 32 buiten slapen. Die zijn goed in beeld. Getracht wordt hen terug te begeleiden naar werk of naar land van herkomst. Als de reguliere opvang wordt opengesteld voor elke willekeurige ar- beidsmigrant die zich in Den Bosch meldt dan organiseert de gemeente vanaf morgen logies plus verblijf voor werknemers die door bedrijven hierheen worden gehaald maar nog geen on- derdak hebben. Dat doet de gemeente niet. De voorzitter ziet dat er geen behoefte is aan een tweede termijn en sluit dit onderwerp af. 8. Rondvraag en sluiting De voorzitter sluit de vergadering. Aldus vastgesteld in de openbare vergadering van de commissie Bestuur van 26 november 2026. 32 De secretaris, De voorzitter, mr. drs. R. van der Meer C.G.N. Soetekouw MSc 33

Tekst uit PDF geëxtraheerd