Home › Nissewaard › Document

Rekenkameronderzoek 'Onderzoek naar het beheer en onderhoud van kunstwerken' (nazending)

Raadsvoorstel
TypeRaadsvoorstel
GemeenteNissewaard
Datum2026-11-25
BronDownload brondocument →

Document

Geëxtraheerde tekst

Een toekomstbestendige aanpak? Onderzoek naar het beheer en onderhoud van civieltechnische kunstwerken Rekenkamer Nissewaard Een toekomstbestendige aanpak? | 12-10-2026 Rekenkamer Nissewaard | Een toekomstbestendige aanpak? | 1. Colofon 13-11-2026 Rekenkamer Nissewaard: Wouter de Jong, directeur Sabine van Zuydam, plv. directeur Contactgegevens: Nick Woudstra, secretaris 06 30 89 32 50 / [email protected] Onderzoekers: Robert Klaassen [email protected] Hannah Bout [email protected] Wouter Doeleman [email protected] Rekenkamer Nissewaard | Een toekomstbestendige aanpak? | 2. Inhoudsopgave Colofon 2 Inhoudsopgave 3 Bestuurlijke nota 4 Inleiding 5 Kernbevindingen 8 Conclusies en aanbevelingen 11 Reactie van college van B&W 15 Nawoord rekenkamer 19 1. Beleid in beeld 21 1.1 Afbakening en overzicht civieltechnische kunstwerken 21 1.2 Visie, doelstellingen en ambities voor civieltechnische kunstwerken 22 1.3 Uitwerking visie, doelstellingen en ambities in beleids- en beheerplannen 25 2. Beheer en onderhoud 28 2.1 Uitwerking beheerplan in uitvoeringsplannen 28 2.2 Verdeling rollen en verantwoordelijkheden in de gemeente en tussen de gemeente en samenwerkingspartners 29 2.3 De uitvoering van beheer en onderhoud in de praktijk 32 2.4 Rol en betrokkenheid van de gemeenteraad 36 3. Financiën en monitoring 40 3.1 Monitoring, evaluatie en financieel beheer van beheer en onderhoud 40 3.2 Financiële methodiek omtrent civieltechnische kunstwerken 42 Bijlage. Onderzoeksverantwoording 44 Rekenkamer Nissewaard | Een toekomstbestendige aanpak? | 3. Bestuurlijke nota Bestuurlijke nota Rekenkamer Nissewaard | Een toekomstbestendige aanpak? | 4. Inleiding 1.1 Aanleiding Gemeenten hebben een wettelijke zorgplicht voor het beheer van de openbare ruimte.1 De wijze waarop het beheer en onderhoud van gemeentelijke wegen, bruggen, verkeerspleinen en andere ‘kunstwerken’ is ingericht en wordt uitgevoerd, is van belang voor een goede bereikbaarheid, verkeersdoorstroming en veiligheid. Immers, als bruggen of tunnels niet voldoen en vaak moeten worden onderhouden en afgezet, leidt dit tot files en overlast voor de weggebruiker. De gemeente Nissewaard beheert ruim 100 km2 openbare ruimte. In de openbare ruimte bevindt zich een groot aantal kapitaalgoederen, zoals accommodaties voor onderwijs en binnensport, wegen, openbare verlichting en groenvoorzieningen. De gemeente moet die kapitaalgoederen onderhouden en aan het eind van hun levensduur vervangen. Met het oog op de leeftijd en technische staat van alle kapitaalgoederen, is het van belang dat de gemeente voortdurend (financieel) monitort, zodat de gemeente tijdig kan anticiperen op onderhoud, renovatie of vervanging.2 Nissewaard heeft zich recent aangesloten bij de New Town Alliantie. Op 4 februari 2025 werd bekend dat de regering 10 miljoen euro ter beschikking stelt aan deze New Towns (Nissewaard, Zoetermeer en Capelle aan den IJssel). Uit onderzoek van deze New Towns bleek dat de leefbaarheid onder druk stond, maar dat na 50 jaar ook veel woningen, scholen, parken, wegen en rioleringen verouderd zijn. Dit legt een grote druk op de gemeentelijke financiën.3 1.2 Doelstelling en vraagstelling In dit onderzoek kijkt de rekenkamer naar in hoeverre de gemeente Nissewaard het beheer en onderhoud van civieltechnische werken systematisch aanpakt. Het onderzoek richt zich daarbij op de beleidsmatige- en uitvoeringsstructuur van onderhoud aan civieltechnische kunstwerken in de gemeente Nissewaard. De rekenkamer stelt in dit onderzoek niet zelf het onderhoudsniveau van deze werken vast, maar onderzoekt wel de structuur die is ingesteld om dergelijk planmatig onderhoud te inventariseren en uitvoeren, de functionele scheiding tussen verantwoordelijkheden en investeringen, welke prioritering wordt aangebracht en in hoeverre hier bestuurlijke regie (in het bijzonder de betrokkenheid van de raad) aan ten grondslag ligt. Daarnaast onderzoekt de rekenkamer het financiële aspect van onderhoud aan civieltechnische kunstwerken: hieronder vallen de vorming van bestemmingsreserves en -voorzieningen; afschrijvingsmethodieken in de gemeentelijke boekhouding; wijze waarop investeringen worden voorbereid en ingebracht. Afbakening: wat zijn civieltechnische kunstwerken in Nissewaard? Onder civieltechnische kunstwerken wordt in de gemeente Nissewaard verstaan: bruggen, damwanden, geluidsvoorzieningen, kademuren, keermuren, meerpalen, steigers, trappen, tunnels, viaducten en vlonders. Eind 2018 is tussen de vakdisciplines Civieltechnische kunstwerken en Water 1 Burgerlijk Wetboek (6:162 en 6:174). 2 Gemeente Nissewaard (2024). Begroting 2025 – paragraaf onderhoud kapitaalgoederen: link. 3 New Town Alliantie (geen datering). Onderzoeksrapport ‘Zorgen voor New Towns’: link. Rekenkamer Nissewaard | Een toekomstbestendige aanpak? | 5. besloten om de beschoeiing, duikers, stuwen en fonteinen onder het beheer en onderhoud van de discipline Water te laten vallen.4 Deze vallen dus buiten de scope van dit onderzoek. De centrale vraag van dit onderzoek luidt: In hoeverre verloopt het beheer en onderhoud van civieltechnische kunstwerken in Nissewaard doeltreffend en doelmatig? Om de hoofdvraag te beantwoorden, zijn er deelvragen geformuleerd.5 De deelvragen zijn: Beleid 1. Welke visie, doelstellingen en ambities heeft de gemeente Nissewaard voor het beheer en onderhoud van civieltechnische werken? a. Welke prioriteiten en kwaliteitsniveaus heeft de gemeente vastgesteld? b. Welke keuzes heeft de gemeenteraad gemaakt ten aanzien van prioriteiten en kwaliteitsniveaus? 2. Hoe zijn de visie, doelstellingen en ambities voor het beheer en onderhoud van civieltechnische werken uitgewerkt in meerjarige beleids- en beheerplannen? Beheer en onderhoud 3. Hoe zijn de beleids- en beheerplannen voor het beheer en onderhoud van civieltechnische werken uitgewerkt in uitvoerings- en/of investeringsprogramma’s? 4. In hoeverre verloopt het beheer en onderhoud conform de uitvoerings- en/of investeringsprogramma’s? In hoeverre is dit in lijn met de visie, doelstellingen en ambities van de gemeente Nissewaard? 5. Hoe zijn rollen en verantwoordelijkheden bij het beheer en onderhoud van civieltechnische werken belegd en hoe ziet de onderlinge samenwerking eruit? a. Hoe zijn rollen en verantwoordelijkheden binnen de gemeente belegd, zowel bestuurlijk als ambtelijk? Hoe geeft de gemeenteraad invulling aan zijn kaderstellende en controlerende rol? b. Hoe is de informatievoorziening binnen de organisatie en richting de gemeenteraad geborgd? c. Hoe zijn rollen en verantwoordelijkheden verdeeld tussen de gemeente en betrokken samenwerkingspartners? Financiën en monitoring 6. Hoe wordt het beheer en onderhoud van civieltechnische werken door de gemeente gemonitord en geëvalueerd? 7. Hoe heeft de gemeente het financieel beheer van civieltechnische werken ingericht? a. Hoe richt de gemeente bestemmingsreserves en -voorzieningen in voor het beheer en onderhoud van civieltechnische werken? b. Welke afschrijvingsmethodieken past de gemeente toe in de gemeentelijke boekhouding? 4 Gemeente Nissewaard (april 2021). Beheerplan Civieltechnische Kunstwerken 2021-2024. 5 Omdat wij in onze aanbevelingen altijd gericht zijn op het formuleren van lessen, stellen wij geen aparte deelvraag op over welke lessen er getrokken kunnen worden. Rekenkamer Nissewaard | Een toekomstbestendige aanpak? | 6. 8. Op welke wijze bereidt de gemeente nieuwe investeringen voor en brengt deze onder in bestemmingsreserves en -voorzieningen? In hoeverre houdt de gemeente daarbij rekening met instandhouding op de langere termijn? a. Hoe heeft de gemeente het budgetbeheer en de mandatering ingericht? b. Hoe is de financiële monitoring en controlling bij het beheer en onderhoud van civieltechnische werken geborgd? Leeswijzer Deze rapportage bestaat uit een bestuurlijke nota en een nota van bevindingen. De bestuurlijke nota bestaat uit de inleiding, de kernbevindingen, de conclusies en aanbevelingen en de bestuurlijke reactie van het college van burgemeester en wethouders. De nota van bevindingen bestaat uit drie hoofdstukken. Het eerste hoofdstuk richt zich op het beleid voor beheer en onderhoud van civieltechnische kunstwerken. Het tweede hoofdstuk gaat in op de uitvoeringspraktijk van beheer en onderhoud. Tot slot is in hoofdstuk drie aandacht voor het financieel beheer en de monitoring van het beheer. In de bijlage is een onderzoeksverantwoording en overzicht van geraadpleegde bronnen opgenomen. Rekenkamer Nissewaard | Een toekomstbestendige aanpak? | 7. Kernbevindingen De kernbevindingen geven de belangrijkste bevindingen van het onderzoek weer en geven antwoord op de onderzoeksvragen. Deze kernbevindingen kunnen als samenvatting van de nota van bevindingen gelezen worden. Kernbevindingen beleid 1. Welke visie, doelstellingen en ambities heeft de gemeente Nissewaard voor het beheer en onderhoud van civieltechnische werken? a. Welke prioriteiten en kwaliteitsniveaus heeft de gemeente vastgesteld? b. Welke keuzes heeft de gemeenteraad gemaakt ten aanzien van prioriteiten en kwaliteitsniveaus? 2. Hoe zijn de visie, doelstellingen en ambities voor het beheer en onderhoud van civieltechnische werken uitgewerkt in meerjarige beleids- en beheerplannen? Gemeenten hanteren voor het beheer en onderhoud van civieltechnische werken een vaste beleidscyclus. Centraal staat het integraal beleidsplan met ambities en doelstellingen voor de openbare ruimte. Dit werken gemeenten vervolgens uit in beheerplannen, die zich richten op specifieke aspecten van de openbare ruimte, en jaarplannen met een financiële raming. De beleidscyclus voor civieltechnische kunstwerken is in Nissewaard compleet, maar niet meer actueel: het integraal beleidsplan is sinds 2014 niet meer gewijzigd of geactualiseerd en het beheer- en onderhoudsplan en jaarplan staan momenteel op de planning voor actualisatie. De visie, doelstellingen en ambities van de gemeente voor het beheer en onderhoud van civieltechnische kunstwerken zijn uitgewerkt in het integraal beleidskader openbare ruimte. Dit beleidsplan is door de toenmalige raden van Spijkenisse en Bernisse vastgesteld. Het beleidskader voor de openbare ruimte is in 2014 vastgesteld voor een periode van vier jaar. Daarmee is het beleidskader verouderd en toe aan actualisatie. Wel wordt nog steeds gehandeld conform de kaders uit het beleidsplan. Het beheer- en onderhoudsplan voor civieltechnische kunstwerken dateert uit 2021 en is daarmee recenter, maar formeel is dit plan inmiddels ook verlopen. De gemeente wil beide plannen gaan actualiseren, maar is daar nog niet mee gestart. De gemeente werkt met meerjarige beheer- en onderhoudsplannen voor de openbare ruimte. Volgens het beheer- en onderhoudsplan voor civieltechnische kunstwerken beheert de gemeente de civieltechnische kunstwerken volgens het beeldkwaliteitsniveau B. Om dit te behalen en te handhaven, werkt de gemeente op een planmatige manier aan beheer en onderhoud, met periodieke inspecties, databeheer in een vast beheersysteem en maatregelpakketten. Kernbevindingen beheer en onderhoud 3. Hoe zijn de beleids- en beheerplannen voor het beheer en onderhoud van civieltechnische werken uitgewerkt in uitvoerings- en/of investeringsprogramma’s? 4. In hoeverre verloopt het beheer en onderhoud conform de uitvoerings- en/of investeringsprogramma’s? In hoeverre is dit in lijn met de visie, doelstellingen en ambities van de gemeente Nissewaard? Rekenkamer Nissewaard | Een toekomstbestendige aanpak? | 8. 5. Hoe zijn rollen en verantwoordelijkheden bij het beheer en onderhoud van civieltechnische werken belegd en hoe ziet de onderlinge samenwerking eruit? a. Hoe zijn rollen en verantwoordelijkheden binnen de gemeente belegd, zowel bestuurlijk als ambtelijk? Hoe geeft de gemeenteraad invulling aan zijn kaderstellende en controlerende rol? b. Hoe is de informatievoorziening binnen de organisatie en richting de gemeenteraad geborgd? c. Hoe zijn rollen en verantwoordelijkheden verdeeld tussen de gemeente en betrokken samenwerkingspartners? Op basis van de beheerplannen voor de openbare ruimte heeft de gemeente een uitvoeringsplan opgesteld. In dit uitvoeringsplan somt de gemeente per deelgebied op welke maatregelen zij wil nemen in het beheer en onderhoud van kapitaalgoederen. Daarbij is ook per jaar uitgewerkt welke kredieten beschikbaar zijn gesteld voor specifieke projecten en wanneer deze projecten plaats moeten vinden. Dit is ook de basis voor de financiële uitwerking in de meerjarenbegroting van de gemeente. Op het moment van schrijven werkt de gemeente aan een actualisatie van het uitvoeringsplan. Een deel van de werkzaamheden aan civieltechnische werken uit het vorige uitvoeringsplan is momenteel nog in uitvoering. In de gemeente Nissewaard valt het beheer en onderhoud van de openbare ruimte onder de eenheden Ruimtelijk Beheer en Ruimtelijke Ontwikkeling. Ruimtelijke Ontwikkeling richt zich hierbij (onder andere) op het assetmanagement van civieltechnische kunstwerken. In de praktijk voert de gemeente zelf kleiner beheer- en onderhoudswerk uit en besteedt de gemeente grotere onderhoudswerkzaamheden en inspecties uit aan (vaste) marktpartijen. Sinds 2023 werkt de gemeente aan het professionaliseren van de huidige aanpak conform de principes van assetmanagement. In 2023 heeft bureau Westenberg een integrale inspectie van 490 civieltechnische kunstwerken van de gemeente Nissewaard uitgevoerd. Uit deze inspectie kwam naar voren dat de kunstwerken over het algemeen in goede tot redelijke staat waren. Uit de inspectie kwam een aantal kunstwerken naar voren met een matige tot slechte staat, waarvoor Westenberg adviseerde met prioriteit actie te verrichten. De vervangingsopgave voor de gemeentelijke bruggen is inmiddels bijna afgerond, maar wel vertraagd ten opzichte van de oorspronkelijke planning. Dit komt met name door complicerende factoren als het verleggen van kabels en leidingen. De gemeenteraad heeft in 2015 voor het laatst integrale inhoudelijke kaders gesteld voor het beheer en onderhoud van civieltechnische werken. De gemeenteraden van Spijkenisse en Bernisse hebben in september 2014 het IBOR vastgesteld. Hierin zijn geen kaders vastgesteld voor het onderhoudsniveau van de openbare ruimte, anders dan dat hierbij van de CROW-systematiek gebruik wordt gemaakt. De raad wordt via de planning- en controlecyclus op hoofdlijnen geïnformeerd over de (financiële) voortgang van beheer en onderhoud, maar krijgt hiermee geen goed inzicht in de actuele staat van de civieltechnische kunstwerken. De raad heeft in de afgelopen raadsperiode regelmatig het beheer en onderhoud van bruggen besproken en had daarbij vooral aandacht voor de gevolgen van (tijdelijke) brugsluitingen voor het verkeer in de gemeente. Kernbevindingen financiën en monitoring 6. Hoe wordt het beheer en onderhoud van civieltechnische werken door de gemeente gemonitord en geëvalueerd? 7. Hoe heeft de gemeente het financieel beheer van civieltechnische werken ingericht? Rekenkamer Nissewaard | Een toekomstbestendige aanpak? | 9. a. Hoe richt de gemeente bestemmingsreserves en -voorzieningen in voor het beheer en onderhoud van civieltechnische werken? b. Welke afschrijvingsmethodieken past de gemeente toe in de gemeentelijke boekhouding? 8. Op welke wijze bereidt de gemeente nieuwe investeringen voor en brengt deze onder in bestemmingsreserves en -voorzieningen? In hoeverre houdt de gemeente daarbij rekening met instandhouding op de langere termijn? a. Hoe heeft de gemeente het budgetbeheer en de mandatering ingericht? b. Hoe is de financiële monitoring en controlling bij het beheer en onderhoud van civieltechnische werken geborgd? De gemeente monitort het beheer en onderhoud van civieltechnische werken op basis van een vaste inspectiecyclus en op basis van beschikbare data uit het beheersysteem iAsset. Vanuit nieuwe inspecties wordt de data periodiek geactualiseerd. De organisatie heeft hiermee goed inzicht in de huidige onderhoudsstaat van civieltechnische werken. De gemeente werkt met vaste rollen, taken en processen bij het financieel beheer van civieltechnische kunstwerken. Daarbij kan onderscheid gemaakt worden tussen het reguliere financieel beheer, financieel beheer bij projecten, en control. Voor het reguliere beheer en onderhoud van civieltechnische werken heeft de gemeente vaste bestemmingsreserves en afschrijvingstermijnen ingericht. De kapitaallasten voor vervangingsinvesteringen worden gedekt uit de stelpost beheer. Momenteel heeft de gemeente een bezuinigingstaakstelling voor het beheer van de openbare ruimte. De gemeente bezuinigt daarin op het assetmanagement en databeheer, hoewel de gemeente wel investeert in onderhoud en vervanging van kapitaalgoederen (waaronder bruggen) in de komende jaren. Rekenkamer Nissewaard | Een toekomstbestendige aanpak? | 10. Conclusies en aanbevelingen Conclusies 1. Een verouderd beleids- en beheerkader leidt op de lange termijn tot minder doeltreffend en doelmatig handelen Het integraal beleidsplan voor civieltechnische kunstwerken is sterk verouderd en sinds 2014 niet geactualiseerd. De gemeente voldoet daarmee niet aan de vereiste uit de eigen financiële verordening om het beleidskader periodiek te actualiseren. Dit is niet alleen in formele zin een probleem: een beleidskader uit 2014 kan onmogelijk een goed uitgangspunt zijn voor de uitvoeringspraktijk anno 2026. In de tussentijd zijn er diverse wijzigingen geweest in het beheerareaal van de gemeente (kunstwerken zijn afgestoten, overgedragen of gesloopt) en de gemeente hanteert ook qua organisatie een andere aanpak dan in 2014. Wanneer beleidskader en beheerplannen uit elkaar gaan lopen (en ook beheer- en onderhoudsplannen niet actueel zijn), vergroot dit het risico op reactief onderhoud, waarbij incidenten of onverwachte terugslagen in de onderhoudsstaat de gemeente dwingen om reactief in te grijpen, wat ook meer kosten met zich mee kan brengen. 2. De gemeente heeft stappen gezet in assetmanagement en financieel beheer, maar de uitvoering is kwetsbaar De gemeente heeft al langere tijd de ambitie om beheer en onderhoud systematisch aan te pakken, volgens de principes van assetmanagement. Sinds 2023 zet de gemeente hier op planmatige wijze stappen in, hoewel dit traject volgens betrokkenen nog niet volledig is afgerond/geland. De gemeente werkt volgens vaste inspectiecycli, heeft het databeheer steeds beter op orde en heeft vaste rollen in de organisatie belegd. Het financieel beheer van civieltechnische kunstwerken is in de afgelopen jaren eveneens op orde gebracht. Dit geldt zowel voor de organisatie (er zijn vaste rollen, taken en processen in formele zin vastgelegd en er wordt gestuurd op de navolging hiervan) als om de begrotingssystematiek (er zijn vaste bestemmingsreserves en afschrijvingstermijnen ingericht, financiële checks en balances opgezet en kapitaallasten worden met vaste stelposten gedekt). Tegelijkertijd blijft de uitvoering op dit moment kwetsbaar, zeker met het oog op de bezuinigingen op zowel het assetmanagement als het databeheer. In conclusie 4 gaat de rekenkamer daar verder op in. 3. De raad heeft te lang geen integrale kaders vastgesteld en staat op afstand van de uitvoering De gemeenteraad heeft in de afgelopen jaren één beleidskader vastgesteld voor het beheer en onderhoud van civieltechnische werken, namelijk het IBOR in 2014. Dit IBOR benoemt zelf echter niet op welke onderhoudsniveaus de openbare ruimte en specifiek civieltechnische werken worden beheerd. Wel heeft de raad in het beheerplan voor civieltechnische kunstwerken voor de periode 2016- 2019 vastgesteld dat onderhoudsniveau B het uitgangspunt is. De raad heeft dus sinds het ontstaan van de gemeente Nissewaard geen integrale inhoudelijke kaders gesteld voor het beheer en onderhoud van civieltechnische kunstwerken. Het gevolg in de praktijk is dat de raad geen actueel uitgangspunt heeft op basis waarvan voorgestelde keuzes beoordeeld kunnen worden. Ook leidt dit ertoe dat de raad vooral stuurt op actualiteit en specifieke projecten, en minder op de integrale aanpak en de grote onderhouds- en vervangingsinvesteringen. Rekenkamer Nissewaard | Een toekomstbestendige aanpak? | 11. De informatievoorziening aan de raad geeft verder beperkt inzicht in de actuele staat van onderhoud en hoe dit relateert tot de inhoudelijke uitgangspunten (met name het door de raad vastgestelde onderhoudsniveau). Ook dit draagt niet bij aan de positionering van de raad: de raad zou op basis van de vastgestelde onderhoudsniveaus moeten kunnen bepalen in hoeverre de staat van onderhoud daarmee in lijn is en hier afwegingen over kunnen maken. Ook zou de raad op basis hiervan moeten kunnen beoordelen in hoeverre een bezuinigingstaakstelling verantwoord is of niet. 4. Het is de vraag in hoeverre de bezuinigingen op assetmanagement en databeheer te verantwoorden zijn met het oog op de vervangingsopgave De gemeente heeft te maken met een bezuinigingsopgave die ook het beheer en onderhoud van civieltechnische kunstwerken raakt. De gemeente investeert nog wel in de vervangingsopgave, maar bezuinigt op assetmanagement en databeheer. Terwijl die juist de gemeente in staat stellen om een systematische en daarmee doeltreffende en doelmatige aanpak te hanteren. De bezuinigingen en de signalen dat er met het oog op de omvangrijke vervangingsopgave onvoldoende capaciteit is om nieuwe beheer- en uitvoeringsplannen op te stellen, maken dat de stappen richting het strategisch assetmanagement moeilijker te zetten zijn. In praktijk blijft dan de focus meer op tactisch beheer en onderhoud dan op (het ontwikkelen of herijken van) een strategische aanpak. Dat maakt een adequate uitvoering van beheer en onderhoud kwetsbaar en mogelijk ook kostbaarder dan anders het geval zou zijn. Het is op dit moment niet duidelijk welke gevolgen deze bezuinigingen hebben op hoe efficiënt en effectief beheer en onderhoud van civieltechnische werken plaatsvinden. Dit is een risico waar de raad ook in moet worden meegenomen en een afgewogen besluit over moet kunnen nemen. Het is de vraag of deze keuze verstandig is op de langere termijn gezien de vervangingsopgave waar Nissewaard mee van doen heeft. Nederlandse gemeenten hebben in ieder geval tot 2030 te maken met een flinke vervangingspiek voor wegen, riolering, parken en andere kapitaalgoederen.6 Net als de gemeente Nissewaard lopen veel gemeenten, maar ook provincies en waterschappen, tegen de snelle veroudering van bestaande infrastructuur aan. Uit recent onderzoek in opdracht van het Interprovinciaal overleg (IPO), de Vereniging van Nederlandse Gemeenten (VNG) en het Ministerie van Infrastructuur en Waterstaat kwam naar voren dat met name de provincies Noord-Holland, Zuid-Holland en Utrecht en de grotere gemeenten binnen deze provincies voor een bovengemiddelde vernieuwingsopgave staan.7 Dit door een combinatie van het aantal inwoners en arbeidsplaatsen en complexe infrastructuur. Volgens het onderzoek is de kostenontwikkeling van vernieuwing, beheer en onderhoud ook ‘’veel hoger’’ dan wat provincies en gemeenten momenteel besteden: voor gemeenten komt er van 2025 tot 2033 jaarlijks gemiddeld 22,5 miljoen euro aan kosten bij. Doordat indexering van het gemeentefonds achterblijft in relatie tot die kostenontwikkeling, brengt dit grote knelpunten voor gemeenten mee. Uit het onderzoek komen vijf aanbevelingen naar voren die ook voor Nissewaard relevant zijn: 1. Anticipeer op de toekomst door te werken met een gefaseerde groei van middelen voor de komende tien tot twintig jaar; 2. Investeer in betere uitvoering en samenwerking tussen Rijk, gemeenten, provincies en de markt, bijvoorbeeld door met een integrale investeringsagenda te werken; 6 Zie onder andere: Binnenlands Bestuur (2016). Vervangingspiek in openbare ruimte op til: link. 7 Berenschot en Arcadis (2026). Vernieuwing, beheer en onderhoud infrastructuur decentrale overheden: link. Zie ook: IPO (26 mei 2026). Gemeenten en provincies waarschuwen voor bereikbaarheidsinfarct: link. Rekenkamer Nissewaard | Een toekomstbestendige aanpak? | 12. 3. Zorg dat het assetmanagement op orde is, waarbij met name een inventarisatie van en actueel inzicht in de staat van duikers, steigers, kademuren en damwanden nodg is; 4. Zoek naar een structurele oplossing voor het financiële tekort, waaronder efficiënter assetmanagement, betere samenwerking tussen beheerders onderling en besparen op de opgave door te faseren in beheer, onderhoud en vervanging; 5. Verhoging van de algemene uitkering voor gemeenten en provincies – dit is onderwerp voor politiek-bestuurlijk overleg op landelijk niveau. Aanbevelingen 1. Vraag het college om in beeld te brengen wat de gevolgen zijn van bezuinigingen op assetmanagement en databeheer De gemeente heeft te maken met een bezuinigingsopgave voor de komende jaren. Er is voor gekozen daarbij te bezuinigen op assetmanagement en databeheer. Voor veel gemeenten, waaronder Nissewaard, is het gegeven de huidige opgaven een grote uitdaging om het beheer en onderhoud op orde te houden. Nederland heeft in ieder geval tot 2030 te maken met een flinke vervangingspiek voor wegen, riolering, parken en andere kapitaalgoederen. Gemeenten hebben beperkte middelen om die vervangingspiek adequaat op te pakken. Het is van belang om hier als raad ook aandacht voor te hebben. In dat kader wijst de Rekenkamer nogmaals op de aanbevelingen bij het onderzoek van Berenschot en Arcadis, met name op de vierde aanbeveling: "Zoek naar een structurele oplossing voor het financiële tekort, waaronder efficiënter assetmanagement, betere samenwerking tussen beheerders onderling en besparen op de opgave door te faseren in beheer, onderhoud en vervanging". Vraag het college in beeld te brengen wat de gevolgen zijn van bezuinigingen op assetmanagement en databeheer voor een adequaat beheer en onderhoud van civieltechnische werken volgens de kwalitatieve inhoudelijke kaders die nu gelden (in het bijzonder de vastgestelde onderhoudsniveaus), evenals de instandhouding van civieltechnische werken conform die kaders in meerjarenperspectief. Vraag het college eveneens om inzichtelijk te maken wat je als gemeente wel en niet kunt doen om beheer en onderhoud op orde te houden. Bepaal op basis daarvan als raad welke uitgangspunten je meegeeft aan het college voor de langere termijn. 2. Stel nieuwe uitgangspunten vast voor de komende jaren en actualiseer het beleids- en onderhoudskader Vraag het college om met een nieuw, actueel beleidsplan voor civieltechnische kunstwerken te komen. Zet daarbij de volgende stappen: • Vraag het college de raad actueel overzicht te geven van de huidige onderhoudsstaat van civieltechnische kunstwerken en de geprojecteerde vervangingsopgave in de komende jaren: waar gaat het goed en waar liggen de grootste uitdagingen? • Ga als raad en college in gesprek over de ambities voor de komende jaren: wat is realistisch qua onderhoudsniveau (financieel en inhoudelijk) en bepaal op basis daarvan realistische doelen voor een nieuwe beleidsperiode. De rekenkamer geeft daarbij de raad in overweging mee om de vraag te stellen in hoeverre de vervangingsbehoefte voor civieltechnische kunstwerken als geheel noodzakelijk is, of dat een gedifferentieerde aanpak of een ander onderhoudsniveau voor bepaalde objecten ook acceptabel is. • Geef als raad op basis van de informatie van het college en het gesprek over het onderhoudsniveau/uitgangspunten nieuwe periode een aantal centrale uitgangspunten/prioriteiten mee. Die kan het college gebruiken bij de uitwerking van een Rekenkamer Nissewaard | Een toekomstbestendige aanpak? | 13. nieuw beleidsplan. Zorg als college dat het beleidsplan voornamelijk die uitgangspunten/prioriteiten adresseert en voorkom een wirwar van doelen waardoor niet meer helder is waar prioriteiten liggen. • Stel als raad het beleidskader vervolgens vast en maak daarbij afspraken over de informatievoorziening door het college over de uitvoeringspraktijk. Zet het raadsinstrumentarium met name in om de uitvoeringspraktijk te monitoren/te toetsen op basis van de uitgangspunten van het beleidskader. • Vraag het college om in de meerjarenramingen rekening te houden met de op de geïnventariseerde vervangingsbehoefte gebaseerde reserveringen, zodat deze adequaat worden ingezet. • Stel tot slot als college op basis van het geactualiseerde beleidskader een nieuw, actueel beheer- en onderhoudsplan vast. Op die manier is de organisatie minder afhankelijk van ad hoc ontwikkelingen en beter toegerust om te werken op de langere termijn. 3. Vraag het college om de systematische uitvoeringsaanpak in de toekomst te borgen In de afgelopen periode heeft de organisatie gewerkt aan de implementatie van assetmanagement in rolverdeling, processen en uitvoeringspraktijk. De huidige uitvoeringsaanpak is systematisch en adequaat ingericht. Net als in andere gemeenten liggen echter kwetsbaarheden op de loer als te weinig uitvoeringscapaciteit, marktontwikkelingen waar de gemeente geen grip op heeft en de bezuinigingsopgave van de gemeente zelf. Door een systematische aanpak in de toekomst te borgen voorkom je dat je weer terugvalt naar de situatie van enkele jaren terug. Met alleen het wegwerken van de vervangingsopgave ben je er nog niet, je moet ook zorgen dat de instandhouding van kunstwerken op lange termijn geborgd is. Rekenkamer Nissewaard | Een toekomstbestendige aanpak? | 14. Reactie van college van B&W Rekenkamer Nissewaard | Een toekomstbestendige aanpak? | 15. Rekenkamer Nissewaard | Een toekomstbestendige aanpak? | 16. Rekenkamer Nissewaard | Een toekomstbestendige aanpak? | 17. Rekenkamer Nissewaard | Een toekomstbestendige aanpak? | 18. Nawoord rekenkamer De rekenkamer dankt het college voor de bestuurlijke reactie op het onderzoek. Wij constateren met waardering dat het college de aanbevelingen onderschrijft en voornemens is hier opvolging aan te geven. Het college plaatst daarnaast enkele kanttekeningen bij het onderzoek. Allereerst stelt het college dat de uitvoeringspraktijk onvoldoende aan bod is gekomen. De rekenkamer herkent zich niet in dit beeld. De uitvoeringspraktijk is nadrukkelijk onderzocht, onder meer aan de hand van casusonderzoek. Wel klopt het dat de verantwoording over specifieke projecten in de tussenrapportages niet is meegenomen in het onderzoek. Wij merken daarbij op dat dit aandachtspunt ook niet naar voren is gebracht tijdens het ambtelijk wederhoor. Tot slot herkent het college zich niet volledig in de vierde conclusie, over de bezuinigingen op assetmanagement en databeheer. De rekenkamer neemt kennis van deze reactie, maar ziet geen aanleiding om de conclusie te herzien. De door het college geschetste stijgende kosten, nieuwe taken en financiële onzekerheden onderstrepen juist het belang van inzicht in de gevolgen van deze bezuinigingen voor de toekomstige beheer- en vervangingsopgave. De rekenkamer ziet uit naar de behandeling van het rapport in de gemeenteraad. Rekenkamer Nissewaard | Een toekomstbestendige aanpak? | 19. Nota van bevindingen Rekenkamer Nissewaard | Een toekomstbestendige aanpak? | 20. 1. Beleid in beeld In dit hoofdstuk gaat de rekenkamer in op de visie, doelstellingen en ambities van de gemeente Nissewaard voor het beheer van civieltechnische werken. Daarbij gaat de rekenkamer in op welke civieltechnische werken de gemeente beheert, welke kaders door de raad zijn gesteld voor het beheer en onderhoud hiervan en hoe visie, doelstellingen en ambities zijn uitgewerkt in beheerplannen. Daarmee geeft de rekenkamer antwoord op de volgende onderzoeksvragen: 1. Welke visie, doelstellingen en ambities heeft de gemeente Nissewaard voor het beheer en onderhoud van civieltechnische werken? a. Welke prioriteiten en kwaliteitsniveaus heeft de gemeente vastgesteld? b. Welke keuzes heeft de gemeenteraad gemaakt ten aanzien van prioriteiten en kwaliteitsniveaus? 2. Hoe zijn de visie, doelstellingen en ambities voor het beheer en onderhoud van civieltechnische werken uitgewerkt in meerjarige beleids- en beheerplannen? 1.1 Afbakening en overzicht civieltechnische kunstwerken Kernbevinding: Gemeenten hanteren voor het beheer en onderhoud van civieltechnische werken een vaste beleidscyclus. Centraal staat het integraal beleidsplan met ambities en doelstellingen voor de openbare ruimte. Dit werken gemeenten vervolgens uit in beheerplannen, die zich richten op specifieke aspecten van de openbare ruimte, en jaarplannen met een financiële raming. De beleidscyclus voor civieltechnische kunstwerken is in Nissewaard compleet, maar niet meer actueel: het integraal beleidsplan is sinds 2014 niet meer gewijzigd of geactualiseerd en het beheer- en onderhoudsplan en jaarplan staan momenteel op de planning voor actualisatie. 1.1.1 Context: beheer en onderhoud van civieltechnische werken door gemeenten Gemeenten richten het beheer en onderhoud van civieltechnische werken veelal op dezelfde manier in. Het kader voor dit beheer en onderhoud is volgens die manier drieledig: 1. een meerjarig integraal document met centrale doelstellingen en prioriteiten voor de openbare ruimte, 2. een uitwerking hiervan in specifieke beheer- en onderhoudsplannen voor specifieke typen kapitaalgoederen (zoals groen of wegen) en 3. jaarlijkse uitvoerings- of investeringsprogramma’s waarin de onderhouds-, renovatie- en vervangingsopgave voor dat jaar is uitgewerkt en gekoppeld aan een budget. De figuur hieronder geeft de vertaalslag van beleid naar beheer weer. Beleidsplannen Beheerplannen Jaarplannen •De ambities en •De vertaling van •De jaarlijkse doelstellingen ambities en plannen met voor de openbare doelstellingen financiële raming ruimte, naar het beheer voor het beheer bijvoorbeeld van de openbare van de openbare kwaliteitsniveaus. ruimte voor een ruimte bepaalde periode. Rekenkamer Nissewaard | Een toekomstbestendige aanpak? | 21. Eerder rekenkameronderzoek in andere gemeenten laat zien dat de praktijk vaak anders is.8 Integrale visies op het beheer en de ontwikkeling van de openbare ruimte ontbreken vaak. Beleids- en beheerplannen zijn daarnaast vaak niet (volledig) actueel meer. Ook wijkt de uitvoeringspraktijk meer dan eens af van wat er in plannen is vastgelegd. Bovendien zijn gemeenten door hun omvang, beperkte capaciteit en beperkingen in middelen en kennis vaak genoodzaakt meer reactief dan proactief beheer te voeren. 1.1.2 De beleidscyclus voor beheer en onderhoud is compleet, maar verouderd In Nissewaard is de beleidscyclus voor beheer en onderhoud van civieltechnische werken compleet, maar verouderd. Het beleidskader Integraal Beheer Openbare Ruimte (IBOR) stamt uit 2014 en is daarmee niet meer actueel. In 2021 heeft de gemeente voor civieltechnische kunstwerken een beheer- en onderhoudsplan vastgesteld voor de periode tot en met 2024. Dit beheer- en onderhoudsplan is nog niet geactualiseerd. In 2020 heeft de gemeente een integraal uitvoeringsplan voor dezelfde periode vastgesteld. Dit uitvoeringsplan richtte zich op de gehele openbare ruimte, inclusief civieltechnische kunstwerken, en gaf per categorie aan welke budgetten beschikbaar waren voor beheer en onderhoud. De acties uit dit uitvoeringsplan liepen door tot in 2025. Momenteel werkt de gemeente aan het opstellen van een nieuw uitvoeringsplan voor de periode 2026–2035.9 In de volgende paragrafen gaat de rekenkamer hier nader op in. Welke civieltechnische kunstwerken beheert de gemeente? De gemeente Nissewaard beheert op het moment van schrijven 273 bruggen, 136 trappen, 22 steigers, acht tunnels en 1.826 m2 aan kademuren.10 Binnen de gemeentegrenzen van Nissewaard bevinden zich ook civieltechnische kunstwerken die niet in beheer en onderhoud van de gemeente zijn. Te denken valt aan: de Spijkenisserbrug, de Hartelbrug en het metrotracé. De bruggen en tunnel zijn respectievelijk in beheer bij Rijkswaterstaat en provincie Zuid-Holland en het metrotracé bij de RET. De civieltechnische kunstwerken buiten de bebouwde kom zijn in het beheer en onderhoud van het Waterschap Hollandse Delta en langs de provinciale wegen bij de provincie Zuid-Holland. 1.2 Visie, doelstellingen en ambities voor civieltechnische kunstwerken Kernbevinding: De visie, doelstellingen en ambities van de gemeente voor het beheer en onderhoud van civieltechnische kunstwerken zijn uitgewerkt in het integraal beleidskader openbare ruimte. Dit beleidsplan is door de toenmalige raden van Spijkenisse en Bernisse vastgesteld. Het beleidskader voor de openbare ruimte is in 2014 vastgesteld voor een periode van vier jaar. Daarmee is het beleidskader verouderd en toe aan actualisatie. . Wel wordt nog steeds gehandeld conform de kaders uit het beleidsplan. Het beheer- en onderhoudsplan voor civieltechnische kunstwerken dateert uit 2021 en is daarmee recenter, maar formeel is dit plan inmiddels ook verlopen. De gemeente wil beide plannen gaan actualiseren. In 2022 is daarmee een start gemaakt, maar dit traject is vanwege focus op de uitvoering niet afgerond. 1.2.1 De gemeente streeft naar een openbare ruimte die ‘schoon, heel en veilig’ is De gemeente Nissewaard is een zogenaamde New Town, een voormalige groeikern uit de jaren ’70 en ’80. Dit betekent dat een groot deel van de infrastructuur op dit moment in een hoog tempo en gelijktijdig veroudert. De gemeente sprak in het coalitieakkoord van 2022 over een ‘enorme uitdaging’ 8 Voorbeelden zijn rekenkameronderzoeken in Vlaardingen, Sliedrecht en Hardinxveld-Giessendam. 9 Gemeente Nissewaard (2025). Begroting 2026, programma Schoon, Heel en Veilig, thema Beheer openbare ruimte: link. 10 Gemeente Nissewaard (2025). Begroting 2026, beschrijving kapitaalgoederen: link. Rekenkamer Nissewaard | Een toekomstbestendige aanpak? | 22. en stelde daarom 50 miljoen euro ter beschikking in de periode 2022-2026.11 In het coalitieakkoord voor de periode 2026 tot en met 2030 is afgesproken dat de gemeente de vervangingsopgave van de infrastructuur samen met de ondergrondse vervangingsopgave gaat aanpakken, waarbij de gemeente het onderhoudsniveau wil behouden en ervoor wil zorgen dat wijken en kernen op orde blijven.12 De gemeenteraden van Spijkenisse en Bernisse hebben in september 2014 het beleidsplan Integraal Beheer Openbare Ruimte vastgesteld.13 Het IBOR is het leidende beleidskader voor het beheer en onderhoud van (kapitaalgoederen in) de openbare ruimte, waaronder civieltechnische kunstwerken. Dit beleidsplan is destijds vastgesteld voor de bestuursperiode tot en met 2018. Hierna zou het plan geactualiseerd worden, maar uit de voor dit onderzoek gehouden interviews komt naar voren dat dit niet is gebeurd. Uit de interviews komt naar voren dat dit niet gebeurd is vanwege bezuinigingen en beperkte ambtelijke capaciteit. Daarnaast geeft men aan in 2022 gestart te zijn met de actualisatie van de IBOR. In samenwerking met Royal Haskoning is er een visiedocument opgesteld. Vanwege de focus op de uitvoering is deze actualisatie niet afgemaakt. Voor zover de rekenkamer kan vaststellen, is hierover geen bewuste ambtelijke of bestuurlijke afweging gemaakt. Ook is de uitvoering van het IBOR niet na 2018 geëvalueerd, terwijl dit wel in het IBOR als voornemen is opgenomen.14 Gesprekspartners geven wel aan dat het IBOR in de praktijk nog steeds het leidende kaderdocument is. Een actueel beleidsplan is een verplichting uit de financiële verordening van de gemeente De financiële verordening van de gemeente Nissewaard (laatst geactualiseerd in 2025) verplicht het college om iedere vier jaar een geactualiseerd beleidskader IBOR aan te bieden aan de gemeenteraad ter vaststelling.15 Het IBOR moet volgens de financiële verordening het kader weergeven voor het beoogde onderhoudsniveau, de planning van het onderhoud en de kosten hiervan. Doordat een actueel IBOR momenteel ontbreekt, voldoet de gemeente dus al enkele bestuurstermijnen niet aan dit vereiste uit de financiële verordening. Nissewaard moet volgens het IBOR een veilige, aantrekkelijke en gevarieerde openbare ruimte bieden “die tegen acceptabele kosten beheersbaar is, nu en in de toekomst, waarin unieke kwaliteiten van Nissewaard als voormalige groeikern en plattelandsgemeenten worden gewaarborgd.” De gemeente vat dit ook wel samen als de drieslag ‘schoon, heel en veilig.’ Om dit te bereiken en te handhaven, streeft de gemeente naar een integrale aanpak van beheer en onderhoud. Met het IBOR wilde de gemeente een transitie beginnen van prestatiegericht werken (gericht op inspanningen) naar resultaatgericht werken (conform de principes van assetmanagement, zie ook het volgende hoofdstuk).16 Daarbij ging de gemeente werken met beheer- en onderhoudsplannen voor de verschillende onderdelen van de openbare ruimte, die samen met de financiële verordening richting geven aan beheer- en onderhoudswerk.17 In paragraaf 1.3 gaat de rekenkamer nader in op het beheer- en onderhoudsplan voor civieltechnische kunstwerken. In hoofdstuk 3 gaat de rekenkamer nader in op de financiën en monitoring. 11 Gemeente Nissewaard (2022). Coalitieakkoord 2022-2026, p. 16. 12 Gemeente Nissewaard (2026). Van opgave naar oplossing. Coalitieakkoord 2026-2030, p. 13 en p.26. 13 Gemeente Spijkenisse (16 september 2014). Raadsbesluit IBOR: link. 14 Gemeente Nissewaard (2014). IBOR, p. 10: link. 15 Gemeente Nissewaard (2025). Financiële verordening, artikel 22 lid 2: link. 16 Gemeente Nissewaard (2014). IBOR, p. 14, p. 18: link. 17 Gemeente Nissewaard (2014). IBOR, p. 23: link. Rekenkamer Nissewaard | Een toekomstbestendige aanpak? | 23. 1.2.2 De gemeente streeft naar goed onderhouden, functionerende en veilige civieltechnische kunstwerken De centrale ambitie van de gemeente voor het beheer en onderhoud van civieltechnische kunstwerken is dat deze goed onderhouden zijn, naar behoren werken en voldoen aan de veiligheidseisen.18 Daarvoor zette de gemeente in het IBOR een strategie van zes stappen uit: 1. Inventariseren: Voor het optimaliseren van het beheer en onderhoud inventariseerde en inspecteerde de gemeente alle kunstwerken met daaraan gekoppeld een technische en financiële onderbouwing voor de korte (1-4 jaar), middellange (10-15 jaar) en lange termijn (20- 25 jaar). 2. Datagedreven aanpak: Na de inventarisatie en inspectie van alle civieltechnische kunstwerken (waaronder beschoeiing, bruggen, duikers, kademuren, fietstunnels, geluidswallen, steigers) voerde de gemeente de beschikbare gegevens in een beheersysteem in. 3. Plannen: Op basis van de gegevens uit het beheersysteem stelde het college een meerjarig beleids- en beheerplan civieltechnische kunstwerken vast met een uitvoeringsaanpak en uiteenzetting van het benodigde budget. 4. Duurzaamheid: Voor kunstwerken die (gedeeltelijk) vervangen moesten worden streefde de gemeente naar het gebruik van duurzame materialen. 5. Financiën: Binnen de begroting stelde de gemeente financiële middelen beschikbaar voor planmatig onderhoud van de kunstwerken. 6. De gemeente Nissewaard past trends en ontwikkelingen toe in het beheer en bij vervanging. Gesprekspartners geven aan dat hiermee bedoeld wordt dat de gemeente landelijke ontwikkelingen op het gebied van beheer en onderhoud van de openbare ruimte volgt, in methodieken, processen en regelgeving. In aansluiting op de voor gemeenten gebruikelijke aanpak streeft de gemeente naar een vierjaarlijkse beheer- en onderhoudscyclus, waarbij iedere vier jaar een inspectie van civieltechnische kunstwerken wordt uitgevoerd, op basis waarvan de gemeente een nieuw beheer- en onderhoudsplan opstelt. Voor betonbruggen geldt een langere onderhoudscyclus van 10 tot 15 jaar en daarmee ook een andere inspectiecyclus. In het beheer en onderhoud hanteert de gemeente vijf categorieën: • Storingsonderhoud: dit betreft reparatie- en herstelwerk voor situaties die op korte termijn moeten worden aangepakt. • Dagelijks onderhoud: dit betreft dagelijkse werkzaamheden als reiniging, kleine reparaties en het toezicht en reageren op (inwoners)meldingen. • Groot onderhoud: dit betreft grotere planmatige maatregelen om de structurele achteruitgang van een kunstwerk te vertragen, zodat het kunstwerk aan de technische eisen voldoet. De kosten voor groot onderhoud kunnen per jaar sterk variëren, afhankelijk van de levensduur van kunstwerken. De beheer- en onderhoudsplannen richten zich met name op dit type onderhoud. • Vervanging/rehabilitatie: dit betreft ingrijpende maatregelen waarbij de gemeente een deel van of de gehele constructie vervangt. Dit wordt alleen gedaan als regulier onderhoud niet meer toereikend of doelmatig is. • Herinrichting: hierbij vervangt de gemeente de hele constructie, waarbij ook gekozen wordt voor een nieuwe inrichting met bijvoorbeeld ander materiaalgebruik en een andere ruimtelijke invulling. Dit heeft met name betrekking op wegen, niet op andere kapitaalgoederen. 18 Gemeente Nissewaard (2014). IBOR, p. 29: link. Rekenkamer Nissewaard | Een toekomstbestendige aanpak? | 24. 1.3 Uitwerking visie, doelstellingen en ambities in beleids- en beheerplannen Kernbevinding: De gemeente werkt met meerjarige beheer- en onderhoudsplannen voor de openbare ruimte. Volgens het beheer- en onderhoudsplan voor civieltechnische kunstwerken beheert de gemeente de civieltechnische kunstwerken volgens het beeldkwaliteitsniveau B. Om dit te behalen en te handhaven, werkt de gemeente op een planmatige manier aan beheer en onderhoud, met periodieke inspecties, databeheer in een vast beheersysteem en maatregelpakketten. 1.3.1 De gemeente streeft naar onderhoudsniveau B voor civieltechnische kunstwerken Zoals hiervoor toegelicht, werkt de gemeente voor ieder deelgebied van de openbare ruimte volgens een meerjarig beheer- en onderhoudsplan dat in principe iedere vier jaar wordt geactualiseerd. Na vaststelling van het IBOR stelde de raad op 15 december 2015 een beheerplan civieltechnische werken vast voor de periode 2016-2019 en daarna stelde het college een beheerplan vast voor de periode 2021- 2024. Beide plannen zijn opgesteld door een projectteam van medewerkers van de gemeente en medewerkers van ingenieursbureau Westenberg. In de periode 2015-2019 zijn conform de uitgangspunten van het IBOR maatregelen getroffen om het beheerareaal inzichtelijk te krijgen.19 Hiervoor inventariseerde de gemeente in 2015 in samenwerking met Westenberg onder andere alle (houten) bruggen en eind 2018/begin 2019 ook alle trappen. Hierna zijn 22 bruggen vervangen. Uiteindelijk hadden de vervangingswerkzaamheden uit het beheerplan een uitloop tot in 2021. In het beheer- en onderhoudsplan voor de periode 2021-2024 bouwt de gemeente voort op de uitgangspunten van het eerdere beheerplan, evenals op de strategie in het IBOR. In het plan is het onderhoudsniveau voor civieltechnische kunstwerken vastgesteld op niveau B. Het IBOR benoemt zelf overigens niet welke onderhoudsniveaus de gemeente hanteert. Onderhoudsniveaus en systematiek voor onderhoud Bij het beheer en onderhoud van de openbare ruimte hanteren gemeenten veelal de CROW- onderhoudsniveaus en de CROW-beheersystematiek. Door middel van onderhoudsniveaus (van A+ als hoogste niveau tot en met D als laagste niveau) maken gemeenten keuzes in de wijze waarop zij kapitaalgoederen onderhouden. Voorbeelden daarvan zijn hoe vaak de gemeente onkruid verwijdert of hoe vaak wegen worden herbestraat of vervangen.20 De CROW-beheersystematiek hanteert een aantal vaste processtappen bij het beheer en onderhoud van kapitaalgoederen. Door deze systematiek te hanteren kunnen gemeenten afgewogen keuzes maken voor het onderhoudsniveau, ook met het oog op de langere termijn en de kosten die deze keuzes met zich meebrengen.21 Op basis van de inspecties uit 2018/2019 bepaalde de gemeente dat 77 procent van de civieltechnische kunstwerken beeldkwaliteitsniveau B of een hoger niveau behaalde. 16 procent van de kunstwerken behaalde beeldkwaliteitsniveau C (matig) en 7 procent D (slecht tot zeer slecht). Voor deze kunstwerken is in het beheer- en onderhoudsplan een vervangingsprognose met financiële onderbouwing opgenomen. Gevisualiseerd ziet deze prognose er zo uit: 22 19 Een deel van het areaal (waaronder duikers) is daarbij overgedragen aan andere deelgebieden van de openbare ruimte. 20 CROW (2023). Kwaliteitscatalogus openbare ruimte 2023 – beeldkwaliteitsniveaus voor technisch en verzorgingsonderhoud: link. 21 CROW (geen datering). Beheersystematiek civiele constructies: link. 22 Gemeente Nissewaard (2021). Beheer- en onderhoudsplan civieltechnische werken 2021-2024, pp. 3-8. Rekenkamer Nissewaard | Een toekomstbestendige aanpak? | 25. Figuur 1: Gevisualiseerde vervangingsprognose civieltechnische kunstwerken (de blauwgekleurde staafjes geven aan hoeveel kunstwerken in de aangegeven periode vervangen moeten worden.) 1.3.2 De gemeente pakt beheer en onderhoud planmatig op, met inspecties, databeheer en maatregelpakketten Om goed inzicht te krijgen in het beheer en onderhoud, werkt de gemeente met vaste inspectiecycli. De gemeente inspecteert bruggen volgens die cycli eens in de vier jaar en overige kunstwerken eens in de zes jaar. Bij die inspecties worden de kunstwerken gekeurd volgens de NEN2767-4-norm (conditiemeting voor gebouwen en installaties). Inspecties geven inzicht in de huidige staat van een kunstwerk, maar ook in het nodige onderhoud op de korte, middellange en lange termijn. Op basis daarvan kan de gemeente een financiële raming en planning maken voor onderhoudswerkzaamheden. De beheer- en onderhoudsgegevens worden daarbij ondergebracht in het digitale beheersysteem iAsset. Dit is een beheersysteem wat ook door andere gemeenten wordt toegepast. Sinds de inspecties in 2019 is het volledige areaal van de gemeente ondergebracht in dit systeem.23 Om een civieltechnisch kunstwerk zo lang mogelijk te laten meegaan, wil de gemeente het beheer en onderhoud optimaliseren. Hiervoor heeft de gemeente in samenwerking met bureau Westenberg maatregelpakketten opgesteld en verwerkt in een rekenschema voor de financiële doorrekening.24 Bij een levensduur van 50 jaar gaat de gemeente uit van groot onderhoud halverwege de levensduur en vervanging of renovatie aan het eind van de levensduur, met daartussen wanneer nodig klein onderhoud om het niveau op peil te houden. Gevisualiseerd ziet dit er als volgt uit: 23 Gemeente Nissewaard (2021). Beheer- en onderhoudsplan civieltechnische werken 2021-2024, pp. 9-10. 24 Gemeente Nissewaard (2021). Beheer- en onderhoudsplan civieltechnische werken 2021-2024, pp. 11-12. Rekenkamer Nissewaard | Een toekomstbestendige aanpak? | 26. Figuur 2: Gevisualiseerd overzicht van onderhoudsmaatregelen bij een levensduur van 50 jaar. KO staat voor klein onderhoud, GO voor groot onderhoud en REC/REV voor vervanging/renovatie. Om onderhoudswerkzaamheden doelmatig te laten plaatsvinden, neemt de gemeente een aantal strategische maatregelen. Zo is er voor (kleinere) bruggen een standaardontwerp ontwikkeld, worden houten constructies vervangen door constructies met een langere levensduur en kiest de gemeente bij vervangingen voor onderhoudsarm materiaal. Op basis van de maatregelpakketten en de financiële prognose uit het beheer- en onderhoudsplan voert de gemeente onderhoudswerk uit, of besteedt dit onderhoudswerk aan. Hiervoor heeft de gemeente in de bijlage van het beheer- en onderhoudsplan een jaarplan opgesteld. In het volgende hoofdstuk gaat de rekenkamer verder in op de uitvoeringspraktijk. Uit de gevoerde gesprekken komt naar voren dat sinds 2024 wordt gewerkt aan actualisatie van de beheer- en onderhoudsplannen voor de openbare ruimte. De gemeente wil daarbij dat de plannen indien mogelijk tien jaar vooruitkijken in plaats van vier jaar, zodat beter geanticipeerd kan worden op (grotere) meerjarige opgaven voor onderhoud en vervanging. Gesprekspartners geven aan dat deze actualisatie vertraging heeft opgelopen doordat de gemeente sinds 2025 met een bezuinigingsopgave te maken heeft. Voor het beheer van de openbare ruimte bezuinigt de gemeente vanaf 2026 tot en met 2029 jaarlijks 514.000 euro op het assetmanagement. Deze bezuiniging brengt met zich mee dat de gemeente groot onderhoud integraal wil aanpakken, wat bijvoorbeeld inhoudt dat de gemeente bij wegwerkzaamheden ook direct andere onderhoudsmaatregelen aan riolering en verlichting uitvoert om kosten te besparen.25 Gesprekspartners geven aan dat door deze bezuiniging minder middelen en capaciteit beschikbaar zijn om het verouderde beleids- en beheerkader te actualiseren. Hierdoor is het minder goed mogelijk om beheer en onderhoud strategisch aan te pakken. Actuele beheerplannen zijn een verplichting vanuit het Besluit Begroting en Verantwoording Waar de gemeentelijke verordening kaders stelt voor het gemeentelijk beleidsplan, doet het Besluit Begroting en Verantwoording provincies en gemeenten (BBV) dat voor actuele beheerplannen. Het BBV geeft richtlijnen over hoe gemeenten hun financiële huishouding moeten inrichten. Eén van de eisen uit het BBV is dat gemeenten actuele beheerplannen opstellen voor voorzieningen in de openbare ruimte. Specifiek mogen beheerplannen maximaal vijf jaar oud zijn ten opzichte van het verslagleggingsjaar. Dit is een richttermijn waar gemeenten gemotiveerd van kunnen afwijken, mits de gemeenteraad dit autoriseert in de begroting en jaarstukken. Wanneer het beheerplan niet meer aansluit bij de actuele situatie van de staat van onderhoud, moet het beheerplan wel tussentijds geactualiseerd worden. Ook moeten gemeenten in de verantwoording aangeven welke maatregelen genomen worden om achterstallig onderhoud te voorkomen. Het beheerplan van Nissewaard voldoet volgens deze definitie in 2026 nog om geldig te kunnen zijn. 25 Gemeente Nissewaard (2025). Perspectiefnota 2026, bezuinigingen 2025-2029: link. Rekenkamer Nissewaard | Een toekomstbestendige aanpak? | 27. 2. Beheer en onderhoud In dit hoofdstuk verdiept de rekenkamer zich in hoe de gemeente civieltechnische kunstwerken beheert en onderhoudt. De rekenkamer kijkt daarbij naar de systematiek die hiervoor is ingericht, de verdeling van rollen en verantwoordelijkheden en de informatievoorziening binnen de organisatie en richting de gemeenteraad. Om wat meer inzicht te geven in hoe beheer en onderhoud feitelijk plaatsvindt, behandelt de rekenkamer in dit hoofdstuk daarnaast twee casussen: de vervangingsopgave van de (verouderde) bruggen in de gemeente en de werkzaamheden aan het viaduct Baljuwlaan. In dit hoofdstuk worden onderstaande deelvragen beantwoord: 3. Hoe zijn de beleids- en beheerplannen voor het beheer en onderhoud van civieltechnische werken uitgewerkt in uitvoerings- en/of investeringsprogramma’s? 4. In hoeverre verloopt het beheer en onderhoud conform de uitvoerings- en/of investeringsprogramma’s? In hoeverre is dit in lijn met de visie, doelstellingen en ambities van de gemeente Nissewaard? 5. Hoe zijn rollen en verantwoordelijkheden bij het beheer en onderhoud van civieltechnische werken belegd en hoe ziet de onderlinge samenwerking eruit? a. Hoe zijn rollen en verantwoordelijkheden binnen de gemeente belegd, zowel bestuurlijk als ambtelijk? Hoe geeft de gemeenteraad invulling aan zijn kaderstellende en controlerende rol? b. Hoe is de informatievoorziening binnen de organisatie en richting de gemeenteraad geborgd? c. Hoe zijn rollen en verantwoordelijkheden verdeeld tussen de gemeente en betrokken samenwerkingspartners? 2.1 Uitwerking beheerplan in uitvoeringsplannen Kernbevinding: Op basis van de beheerplannen voor de openbare ruimte heeft de gemeente een uitvoeringsplan opgesteld. In dit uitvoeringsplan somt de gemeente per deelgebied op welke maatregelen zij wil nemen in het beheer en onderhoud van kapitaalgoederen. Daarbij is ook per jaar uitgewerkt welke kredieten beschikbaar zijn gesteld voor specifieke projecten en wanneer deze projecten plaats moeten vinden. Dit is ook de basis voor de financiële uitwerking in de meerjarenbegroting van de gemeente. Op het moment van schrijven werkt de gemeente aan een actualisatie van het uitvoeringsplan. Een deel van de werkzaamheden aan civieltechnische werken uit het vorige uitvoeringsplan is momenteel nog in uitvoering. 2.1.1 Nissewaard werkt volgens een uitvoeringsplan, maar dit is nog niet geactualiseerd Op basis van de uitgangspunten van het IBOR en de beheer- en onderhoudsplannen, heeft de gemeente in 2021 een Uitvoeringsplan beheer openbare ruimte opgesteld voor de periode 2021-2024. Dit plan is door het college vastgesteld en in juni 2021 aan de Commissie Leefomgeving gepresenteerd. Het uitvoeringsplan richt zich op alle deelgebieden van de openbare ruimte. Er zijn dus geen aparte uitvoeringsplannen per deelgebied. Wel geeft het uitvoeringsplan per deelgebied aan welke maatregelen plaats moeten vinden, welke kredieten beschikbaar zijn gesteld voor specifieke projecten of kapitaalgoederen en wanneer deze werkzaamheden zijn gepland. Het uitvoeringsplan benoemt dat de gemeente voor een forse vervangingsopgave staat (zie ook figuur 1 in het vorige hoofdstuk) die een integrale aanpak van beheer en onderhoud vereist. Naast het vervangen van bruggen, wanden en vlonders, kiest de gemeente voor de sloop van 20 procent van de civieltechnische kunstwerken om (onderhouds)kosten te besparen en beheer en onderhoud in de toekomst efficiënter te kunnen Rekenkamer Nissewaard | Een toekomstbestendige aanpak? | 28. inrichten.26 Gesprekspartners geven aan dat deze vervangingsopgave voor civieltechnische kunstwerken voornamelijk veroorzaakt wordt doordat kapitaalgoederen die zijn aangelegd in de jaren 1970 en 1980 zijn verouderd en aangetast. Veel bruggen waren bijvoorbeeld gemaakt van hout, wat sneller aangetast wordt dan andere materialen. Om die reden zijn nieuwe bruggen veelal met stalen constructies uitgevoerd. Voorafgaand aan het uitvoeringsplan heeft de gemeente het gehele areaal van civieltechnische kunstwerken geïnventariseerd en verwerkt in het beheersysteem iAsset, zoals in het vorige hoofdstuk al naar voren kwam. In aanvulling hierop heeft de gemeente een vervangingsopgave uitgewerkt voor in totaal 81 civieltechnische kunstwerken: 75 bruggen, vlonders en damwanden; twee viaducten, twee geluidschermen en twee kade- en keermuren. Voor de vervanging van deze civieltechnische kunstwerken heeft de gemeente middelen beschikbaar gesteld in de meerjarenbegroting vanaf 2021. De kapitaallasten die hieruit voortvloeien worden daarin gedekt met de stelpost beheer.27 In paragraaf 2.3 gaat de rekenkamer nader in op de vervanging van bruggen en een viaduct. Sinds 2024 werkt de organisatie aan de actualisatie van beheer- en uitvoeringsplannen voor de deelgebieden van de openbare ruimte. Deze actualisatie is nog niet afgerond. Dit komt onder andere doordat er volgens gesprekspartners voornamelijk wordt gefocust op het uitvoeren van werkzaamheden die nog voortkomen uit het vorige uitvoeringsplan. Bij het vaststellen van de begroting voor 2026 door de gemeenteraad was de financiële dekking voor de periode 2026-2035 nog niet volledig rond.28 2.2 Verdeling rollen en verantwoordelijkheden in de gemeente en tussen de gemeente en samenwerkingspartners Kernbevinding: In de gemeente Nissewaard valt het beheer en onderhoud van de openbare ruimte onder de eenheden Ruimtelijk Beheer en Ruimtelijke Ontwikkeling. Ruimtelijke Ontwikkeling richt zich hierbij (onder andere) op het assetmanagement van civieltechnische kunstwerken. In de praktijk voert de gemeente zelf kleiner beheer- en onderhoudswerk uit en besteedt de gemeente grotere onderhoudswerkzaamheden en inspecties uit aan (vaste) marktpartijen. Sinds 2023 werkt de gemeente aan het professionaliseren van de huidige aanpak conform de principes van assetmanagement. 2.2.1 Met assetmanagement wil de gemeente de aanpak professionaliseren Sinds 1 januari 2025 kent Nissewaard twee eenheden die zich bezighouden met het beheer en onderhoud van de openbare ruimte: de eenheid Ruimtelijk Beheer (hieronder valt het team Services & Wijkbeheer) en de eenheid Ruimtelijke Ontwikkeling (hieronder vallen de teams assetmanagement, Ruimtelijke Realisatie, Ruimtelijke Inrichting, Projecten en Advies en ondersteuning RO/RB). Het beheer en onderhoud van civieltechnische kunstwerken valt onder het team assetmanagement.29 Assetmanagement is een systematische, op data gebaseerde aanpak voor het beheer en onderhoud van assets: kapitaalgoederen die de gemeente bezit en/of beheert. Gemeenten geven op verschillende manieren invulling aan assetmanagement, maar globaal bestaat assetmanagement uit drie pijlers: 26 Gemeente Nissewaard (voorjaar 2021). Uitvoeringsplan beheer openbare ruimte 2021-2024. 27 Gemeente Nissewaard (voorjaar 2021). Uitvoeringsplan beheer openbare ruimte 2021-2024, p. 9. 28 Gemeente Nissewaard (2025). Begroting 2026, paragraaf kapitaalgoederen: link. 29 Gemeente Nissewaard (2025). Organogram: link. Rekenkamer Nissewaard | Een toekomstbestendige aanpak? | 29. 1. Vaste processtappen: assetmanagement bestaat uit zes vaste stappen voor beleidsvorming, beheer en onderhoud en monitoring en evaluatie. Deze stappen vormen samen een beleids- en beheercyclus. 2. Mens en organisatie: voor doelmatig assetmanagement is het nodig dat rollen, taken en verantwoordelijkheden helder zijn omschreven en verdeeld en dat gewerkt wordt volgens duidelijke werkprocessen. 3. Data en informatie: assetmanagement is alleen doeltreffend als de gemeente goed inzicht heeft in de staat van alle assets op basis van data en informatie, en op basis daarvan ook actief monitort, evalueert en waar nodig bijstuurt. Gevisualiseerd ziet de opbouw van assetmanagement er als volgt uit:30 Figuur 3: Opbouw van assetmanagement volgens de drie pijlers en de zes processtappen. Eind 2022 heeft het management van de eenheden Ruimtelijke Ontwikkeling en Ruimtelijk Beheer een traject gestart om assetmanagement te introduceren in de gemeente. In de organisatie was destijds namelijk behoefte aan een lange termijnstrategie voor beheer, waarbij de gemeente zou toewerken naar een meerjarige, integrale planning voor het beheer en onderhoud van de openbare ruimte. Assetmanagement bood volgens gesprekspartners de mogelijkheid om transparanter, integraler en effectiever te werken ten opzichte van de werkwijze daarvoor, waarbij er te weinig samenhang was in het beheer en onderhoud, data nog niet volledig op orde waren en rollen en verantwoordelijkheden door elkaar heen liepen. Dit leidde er volgens gesprekspartners ook toe dat de organisatie het bestuur niet goed in staat kon stellen om te prioriteren, omdat alles even belangrijk was. Uit de gehouden interviews komt naar voren dat assetmanagement ‘organisch’ is geïmplementeerd. Dit vergde als eerste een inventarisatie van bestaande competenties van het team, waarbij de organisatie ook bepaalde welke stappen nodig waren om het team in staat te stellen assetmanagement op te pakken (in de periode 2023-2024). Hierna zijn de werkwijze van assetmanagement en de rollen, taken en verantwoordelijkheden die hierbij horen vastgelegd in een plan van aanpak en wierf de 30 Gemeente Nissewaard (2024). Inrichting team assetmanagement. Rekenkamer Nissewaard | Een toekomstbestendige aanpak? | 30. gemeente een teamleider assetmanagement, die vanaf november 2024 aan de slag ging met de uitvoering van dit plan. Uit de gehouden interviews komt naar voren dat de principes van assetmanagement op het moment van schrijven in de organisatie zijn ingeburgerd. Er zijn volgens gesprekspartners echter nog stappen te zetten om het bestuur voor de komende jaren de juiste prioriteiten te laten stellen. Een actualisatie van het beleids- en beheerkader is daarbij volgens de principes van assetmanagement een eerste noodzakelijke stap. 2.2.2 Rollen, taken en verantwoordelijkheden zijn in de organisatie geborgd Naast de teamleider maakt de gemeente in het assetmanagement onderscheid tussen drie rollen: • De integraal assetmanager coördineert het assetmanagement voor de verschillende deelgebieden van de openbare ruimte en bewaakt daarbij de integraliteit. Hiervoor stemt hij ook af met andere stakeholders binnen de organisatie (waaronder andere teams binnen de eenheden Ruimtelijke Ontwikkeling en Ruimtelijk Beheer) en met externe samenwerkingspartners van de gemeente als (vaste) aannemers. • De strategisch assetmanagers (beleidsmedewerkers) zijn verantwoordelijk voor het assetmanagement van specifieke deelgebieden, waaronder civieltechnische kunstwerken. Hiervoor stellen ze een meerjarenplan op, begroten en beheersen ze de budgetten en zijn ze ambtelijk opdrachtgever van projecten binnen hun deelgebied. • De tactische assetmanagers (beheermedewerkers) zijn onder andere verantwoordelijk voor jaarlijkse inspecties en tussentijdse onderzoeken, het budget- en databeheer. Daarvoor stellen ze meerjarige onderhoudsbestekken met marktpartijen op (in samenwerking met inkoopadviseurs en contractmanagers) en zijn ze voor deze opdrachten ambtelijk opdrachtgever. Gevisualiseerd ziet de verdeling van rollen binnen het assetmanagement er als volgt uit: Figuur 4: Verdeling van rollen binnen het assetmanagement. Rekenkamer Nissewaard | Een toekomstbestendige aanpak? | 31. De daadwerkelijke werkzaamheden voor beheer en onderhoud van de openbare ruimte kunnen door de gemeente uitgevoerd worden (dit geldt met name voor kleiner onderhoudswerk, bijvoorbeeld in het openbaar groen door het team services en wijkbeheer), maar de gemeente besteedt onderhoudswerk aan civieltechnische werken veelal op meerjarige basis uit aan gespecialiseerde marktpartijen. De (strategische of tactische) assetmanagers zijn verantwoordelijk voor het beheren van het contract. Directievoerders van het team services en wijkbeheer of het team projecten zien vervolgens toe op de uitvoering van het contract. Bij afwijkingen overlegt de directievoerder met de verantwoordelijk assetmanager. Een strategisch financieel adviseur adviseert het team assetmanagement bij het financieel budgetbeheer. Deze adviseur stelt op basis van de beheerplannen de financiële budgetten voor dagelijks onderhoud, groot onderhoud en vervangingen op en legt verantwoording af aan de financieel adviseur van de eenheid Control & Informatie. In hoofdstuk 3 gaat de rekenkamer nader in op de (financiële) monitoring van het beheer en onderhoud van civieltechnische kunstwerken. Gesprekspartners geven aan dat de rollen en verantwoordelijkheden in de praktijk vervuld worden zoals is omschreven in het assetmanagementplan. Tegelijkertijd zijn er in de praktijk wel aandachtspunten. Doordat er momenteel geen actueel (integraal) beleidskader is, ligt de focus op dit moment met name op het dagelijks beheer en onderhoud. Met het oog op de omvangrijke vervangingsopgave is er volgens medewerkers onvoldoende capaciteit en tijd om dit beleid te actualiseren en is er meer tijd nodig om nieuwe beheer- en uitvoeringsplannen op te stellen. In de praktijk ligt de focus volgens gesprekspartners mede daardoor meer op tactisch beheer en onderhoud dan op een strategische aanpak. In de volgende paragraaf gaat de rekenkamer nader in op twee casussen, om de uitvoeringspraktijk inzichtelijk te maken. 2.3 De uitvoering van beheer en onderhoud in de praktijk Kernbevinding: in 2023 heeft bureau Westenberg een integrale inspectie van 490 civieltechnische kunstwerken van de gemeente Nissewaard uitgevoerd. Uit deze inspectie kwam naar voren dat de kunstwerken over het algemeen in goede tot redelijke staat waren. Uit de inspectie kwam een aantal kunstwerken naar voren met een matige tot slechte staat, waarvoor Westenberg adviseerde met prioriteit actie te verrichten. De vervangingsopgave voor de gemeentelijke bruggen is inmiddels bijna afgerond, maar wel vertraagd ten opzichte van de oorspronkelijke planning. Dit komt met name door complicerende factoren als het verleggen van kabels en leidingen. 2.3.1 De kunstwerken bevinden zich over het algemeen in goede staat In de periode april – augustus 2023 heeft bureau Westenberg in opdracht van de gemeente Nissewaard een integrale inspectie uitgevoerd van civieltechnische kunstwerken. Westenberg inspecteerde daarbij 473 van de 658 kunstwerken die de gemeente op dat moment beheerde. Westenberg stelde daarbij de technische staat van ieder kunstwerk vast en welk onderhoud nodig was om de kunstwerken in stand te houden. Ook stelde Westenberg een overzicht op van de benodigde budgetten voor inspecties, onderhoud en vervangingsinvesteringen voor de periode 2024 tot en met 2027. Tot slot heeft Westenberg de gegevens uit deze inspectieronde verwerkt in het beheersysteem iAsset.31 Bij de inspectie bepaalde Westenberg de staat van de kunstwerken volgens een indeling in vier categorieën: goed, redelijk, matig en slecht. 192 kunstwerken waren in (zeer) goede staat: deze kunstwerken hadden geen gebreken met gevolgen voor de functionaliteit of veiligheid. Bij kunstwerken in redelijke staat (in totaal 167) werden die gebreken wel aangetroffen, waarbij binnen vijf jaar klein onderhoud en tussen vijf tot tien jaar groot onderhoud nodig zou zijn. Bij kunstwerken in 31 Westenberg (11 september 2023). Rapportage instandhoudingsinspectie 490 kunstwerken gemeente Nissewaard. Rekenkamer Nissewaard | Een toekomstbestendige aanpak? | 32. matige staat (in totaal 81) was groot onderhoud of vervanging binnen vijf jaar nodig en klein onderhoud binnen twee jaar om de veiligheid te waarborgen. Bij kunstwerken in slechte staat (in totaal 33) was groot onderhoud of vervanging binnen twee jaar nodig. Westenberg concludeerde dat de kunstwerken van de gemeente Nissewaard over het algemeen in goede tot redelijke staat waren. Houten bruggen, grondkeringen en overige objecten waren volgens Westenberg over het algemeen in de slechtste staat. Op basis van de inspectie adviseerde Westenberg de gemeente om 22 objecten met prioriteit te vervangen. Voor 54 objecten was vanuit het uitvoeringsplan al vervanging of groot onderhoud voorzien.32 Hierna gaat de rekenkamer in op twee casussen: de vervangingsopgave van de (verouderde) bruggen in de gemeente en de werkzaamheden aan het viaduct Baljuwlaan. Beide casussen betreffen projecten die voortkomen uit het uitvoeringsplan. 2.3.2 De gemeente heeft de vervangingsopgave van de bruggen vrijwel afgerond Casus vervangingsopgave bruggen Korte omschrijving Vervanging van 73 (houten) fiets- en voetgangersbruggen (19 in 2021, 54 in periode daarna) Periode 2021-heden Financiën Kapitaallasten uit stelpost beheer: € 4.284.428 (periode 2020-2023)33 Betrokken partijen Binnen gemeente: • Eenheid Ruimtelijke Ontwikkeling/team assetmanagement/team Projecten • Team audit en control en team inkoop • Interne coördinator kabels en leidingen Externe partijen: • Bureau Westenberg (opsteller meerjarig vervangingsbestek) • GKB Realisatie (aannemer) • Nutsbedrijven (waaronder Stedin, Ziggo en Evides) Figuur 5: Ontwerp van één van de bruggen ter illustratie.34 Zoals al eerder in dit hoofdstuk naar voren kwam, heeft de gemeente vanaf 2021 een groot aantal fiets- en voetgangersbruggen in beheer van de gemeente vervangen. Dit betrof in totaal 73 bruggen. De 32 Westenberg (11 september 2023). Rapportage instandhoudingsinspectie 490 kunstwerken gemeente Nissewaard, pp. 2-3. 33 Gemeente Nissewaard (voorjaar 2021). Uitvoeringsplan beheer openbare ruimte 2021-2024, p. 9. 34 GKB Realisatie (10 juli 2023). Overzichtstekening Brug Beverveen. Rekenkamer Nissewaard | Een toekomstbestendige aanpak? | 33. noodzaak van deze vervangingsopgave kwam naar voren op basis van inspecties die voorafgingen aan het uitvoeringsplan en werd bevestigd in de instandhoudingsinspectie door Westenberg in 2023. Voor het ontwerp van 54 bruggen heeft de gemeente Nissewaard bureau Westenberg de opdracht gegeven om een bestek op te stellen. Westenberg stelde hiervoor een meerjarig vervangingsbestek op met een omschrijving van algemene en functionele eisen voor de (nieuwe) bruggen en een omschrijving van de te verrichten werkzaamheden. Westenberg leverde dit bestek op 19 mei 2022 op.35 Op basis van het bestek heeft de gemeente vervolgens een Europees aanbestedingstraject verricht, waarna de opdracht werd gegund aan aannemer GKB Realisatie. Op 6 september 2022 tekenden de aannemer en de gemeente een overeenkomst voor het uitvoeren van deze opdracht.36 Voor de vervanging van het grootste deel van de bruggen werd een standaard ontwerp opgesteld. In plaats van volledig houten constructies, koos de gemeente met het oog op een langere instandhoudingstermijn voor stalen constructies met een houten opdek. Gesprekspartners geven aan dat stalen constructies op kortere termijn duurder zijn dan houten constructies, maar in de praktijk op de lange termijn minder onderhoudskosten met zich meebrengen. Een belangrijk uitgangspunt in het nieuwe ontwerp was dat funderingen niet langer in het water worden geplaatst, maar aan de oever (insteek van de sloot). Dit heeft consequenties voor de interactie met bestaande kabels en leidingen. Alle ontwerpen zijn individueel getoetst door bouw- en woningtoezicht, voordat realisatie plaatsvond. De vervangingsopgave bleek volgens de gehouden interviews complex, omdat er bij vervanging van bepaalde bruggen grondwerkzaamheden plaatsvonden die raakten aan bekabeling of leidingen in de grond. Om die reden heeft de gemeente bij deze vervangingsopgave actief overlegd met nutsbedrijven als Stedin, Ziggo en Evides. De gemeente heeft een kabels- en leidingencoördinator in dienst die daarbij ondersteunde. Gesprekspartners geven aan dat de verleggingen van kabels en leidingen bij de vervangingsopgave een van de belangrijkste knelpunten is gebleken. De complexiteit hieromtrent leidde bij het vervangen van enkele bruggen tot vertragingen en aanvullende kosten (door kostenstijgingen of ontwerpaanpassingen). Uit de interviews komt naar voren dat de gemeente in één geval een nutsbeheerder aansprakelijk heeft gesteld voor deze kosten. Gesprekspartners geven aan dat er in het kader van de vervangingsopgave vrijwel geen meerwerk is gerekend door de aannemer, maar dat de financiële overschrijding met name is veroorzaakt door prijsstijgingen in de loop der jaren (als gevolg van een contractueel afgesproken indexering). Het financieel beheer voor de bruggen is per brug ingericht, waarbij per brug vooraf een raming werd opgesteld en in het bestek variabele kosten zijn opgenomen. Uit de interviews komt naar voren dat de vervangingsopgave inmiddels vrijwel is afgerond. De nieuwe bruggen worden door de gemeente opgenomen in een nieuw beheerprogramma inclusief onderhoudsplannen voor specifieke objecten. Gesprekspartners geven aan dat er geen formele eindevaluatie van de vervanging heeft plaatsgevonden. Wel zijn lessen met betrekking tot het gebruikte ontwerp bij de eerdere vervanging van 19 bruggen meegenomen in het bestek. 2.3.3 Na inspecties zijn opleggingen van het viaduct Baljuwlaan vervangen Casus vervanging opleggingen Viaduct Baljuwlaan Korte omschrijving Vervanging van de 120 glijopleggingen van het fietsviaduct Baljuwlaan Periode 2021-2023 35 Westenberg (19 mei 2022). Meerjarig vervangingsbestek civieltechnische kunstwerken. 36 Gemeente Nissewaard en GKB Realisatie (6 september 2022). Overeenkomst van opdracht. Rekenkamer Nissewaard | Een toekomstbestendige aanpak? | 34. Financiën Projectbudget na aanbesteding: € 493.31237 Totale lasten: €532.312 Betrokken partijen Binnen gemeente: • Eenheid Ruimtelijk Ontwikkeling/team assetmanagement • Eenheid Ruimtelijke Ontwikkeling/team projecten • Team audit en control en team inkoop Externe partijen: • IV-Infra (inspectiebureau) • Bureau Wagemaker (begeleiding bij programma van eisen en aanbesteding) • Heijmans Infra (aannemer) Figuur 6: Situatie van het viaduct na oplevering in juli 2023.38 Het viaduct aan de Baljuwlaan is in 2009 aangelegd. Bij de aanleg is gekozen voor een teflonlaag tussen het beton en de onderconstructie (ook wel glijoplegging genoemd). Deze laag is losgekomen, waardoor slijtage optrad en de conditie van de brug achteruitging. Bij een inspectie in 2016 kwam naar voren dat de opleggingen beschadigd waren. Hierna heeft de gemeente de schade in de loop der jaren gemonitord. Eind 2020 gaf de gemeente (specifiek Ruimtelijk Beheer) bureau IV-Infra de opdracht om het viaduct nader te onderzoeken en te bepalen welke herstelwerkzaamheden nodig waren. Uit deze inspectie kwam naar voren dat alle 120 opleggingen vervangen moesten worden. Na inspectie zijn vier opties in beeld gebracht voor vervanging van de opleggingen. Daarbij kozen de betrokken beheerder en teammanager voor de duurste variant (geraamd door IV-Infra op € 1.035.000), waarbij de levensduur van het viaduct tegelijkertijd met veertig tot vijftig jaar werd verlengd en de kans op herhaling van de aangetroffen schade aanzienlijk werd verminderd.39 Een van de afwegingen om voor een kwalitatieve oplossing te kiezen betrof de kosten die men moest maken voor het omleiden van het verkeer. Deze 37 Wagemaker (9 februari 2023). Gunningsadvies viaduct Baljuwlaan. 38 Heijmans Infra (28 juli 2023). Opleverrapport vervanging opleggingen en voegovergangen brug Baljuwlaan, p. 4. 39 Gemeente Nissewaard (17 mei 2021). Projectopdracht beheer herstel Viaduct Baljuwlaan. Rekenkamer Nissewaard | Een toekomstbestendige aanpak? | 35. kosten worden in alle varianten gemaakt, dus kon volgens gesprekspartners het beste gekozen worden voor de variant waarbij de levensduur van de brug zo lang mogelijk verlengd wordt, zodat de kosten om het verkeer om te leiden minder vaak gemaakt hoeven te worden. Het verkeer over de Baljuwlaan was al verminderd door de wegafsluiting van de nabijgelegen Heemraadsingel. De helft van het viaduct kon door de verminderde hoeveelheid verkeer worden afgesloten. In deze casus is het ambtelijk opdrachtgeverschap ingevuld door een beheerder van het voormalige team Ruimtelijke Realisatie van de eenheid Ruimtelijke Ontwikkeling (nu: team Assetmanagement), waarbij een projectopdracht is verstrekt aan het team projecten.40 De betrokken projectleider heeft vervolgens een inkooptraject gestart. Anders dan bij de vervangingsopgave voor fiets- en voetgangersbruggen, koos de gemeente in dit geval voor een marktconsultatie. Na het opstellen van een programma van eisen, is de opdracht meervoudig onderhands aanbesteed. Dit traject werd begeleid door bureau Wagemaker. Het traject is uiteindelijk aan de laagste aanbieder, Heijmans Infra, aanbesteed.41 Heijmans heeft de werkzaamheden uitgevoerd in de periode februari – juni 2023.42 Heijmans leverde het project op 28 juli 2023 aan de gemeente op.43 Ten opzichte van de inschrijfprijs is het projectbudget met € 39.000 overschreden. Uit gesprekken komt naar voren dat deze overschrijding bestaat uit meerwerk dat op advies van de aannemer is uitgevoerd. Dit betrof het vervangen van de overgangsconstructie van het viaduct naar de oever, omdat het verkeer op dat moment werd omgeleid en dit de kans gaf om ook deze constructie te vervangen. Het project is kort na gunning uitgevoerd, waardoor er geen sprake was van indexatie of prijsstijging. Ten opzichte van de eerste raming door IV- Infra is het project dus voor veel lagere kosten uitgevoerd. Dit komt met name doordat de aannemer gespecialiseerd was in dit type werkzaamheden en daardoor een lagere prijs kon bieden dan andere inschrijvers.44 Na afloop van het traject heeft de gemeente het traject samen met de aannemer geëvalueerd. Naar aanleiding van de bij het viaduct geconstateerde gebreken, heeft de gemeente ook andere bruggen met een vergelijkbare constructie laten inspecteren. Hieruit zijn blijkens de gevoerde interviews geen nieuwe opdrachten naar voren gekomen. 2.4 Rol en betrokkenheid van de gemeenteraad Kernbevinding: De gemeenteraad heeft in 2015 voor het laatst integrale inhoudelijke kaders gesteld voor het beheer en onderhoud van civieltechnische werken. De gemeenteraden van Spijkenisse en Bernisse hebben in september 2014 het IBOR vastgesteld. Hierin zijn geen kaders vastgesteld voor het onderhoudsniveau van de openbare ruimte, anders dan dat hierbij van de CROW-systematiek gebruik wordt gemaakt. De raad wordt via de planning- en controlecyclus op hoofdlijnen geïnformeerd over de (financiële) voortgang van beheer en onderhoud, maar krijgt hiermee geen goed inzicht in de actuele staat van de civieltechnische kunstwerken. De raad heeft in de afgelopen raadsperiode regelmatig het beheer en onderhoud van bruggen besproken en had daarbij vooral aandacht voor de gevolgen van (tijdelijke) brugsluitingen voor het verkeer in de gemeente. 40 Gemeente Nissewaard (17 mei 2021). Projectopdracht beheer herstel Viaduct Baljuwlaan. 41 Gemeente Nissewaard (21 februari 2023). Opdrachtbrief Heijmans Infra. 42 Gemeente Nissewaard (januari 2023). Planning Baljuwlaan Spijkenisse. 43 Heijmans Infra (28 juli 2023). Opleverrapport vervanging opleggingen en voegovergangen brug Baljuwlaan. 44 Wagemaker (9 februari 2023). Gunningsadvies viaduct Baljuwlaan. Rekenkamer Nissewaard | Een toekomstbestendige aanpak? | 36. 2.4.1 De raad stuurt periodiek bij op inhoud en financiën Hoewel de staat van de openbare ruimte voor de raad belangrijk en zichtbaar is, staat het daadwerkelijke beheer en onderhoud van de openbare ruimte voor gemeenteraden vaak op afstand. De raad stelt voornamelijk (inhoudelijke of financiële) kaders in de vorm van ambities en strategische doelen, maar heeft vaak minder goed zicht op de uitvoeringspraktijk. Gemeenteraden kunnen op drie manieren sturen op het beheer en onderhoud: 1. De raad stelt inhoudelijke beleidskaders vast met ambities en doelen, soms integraal (zoals in het overkoepelende beleidsplan) en soms voor specifieke deelgebieden. Het belangrijkste inhoudelijke kader is het vaststellen van de onderhoudsniveaus. 2. De raad stelt inhoudelijke (en financiële) kaders vast voor het beheer van de openbare ruimte in de reguliere planning- en controlecyclus (P&C-cyclus), in het bijzonder in de programma- of meerjarenbegroting. 3. De raad zet het raadsinstrumentarium in om bij te sturen op (kaders voor) beheer en onderhoud van de openbare ruimte en de informatievoorziening van het college hierover. Zoals in hoofdstuk 1 toegelicht, heeft de raad in de afgelopen jaren één beleidskader vastgesteld voor het beheer en onderhoud van civieltechnische werken, namelijk het IBOR in 2014. Dit IBOR benoemt zelf echter niet op welke onderhoudsniveaus de openbare ruimte en specifiek civieltechnische werken worden beheerd. Wel heeft de raad in het beheerplan voor civieltechnische kunstwerken voor de periode 2016-2019 vastgesteld dat onderhoudsniveau B het uitgangspunt is.45 Zoals in hoofdstuk 1 naar voren kwam, is het IBOR tot op heden nooit geactualiseerd en daarmee voldoet de gemeente momenteel niet aan de eigen vereisten uit de financiële verordening. Voor zover de rekenkamer kan vaststellen, heeft de raad dit aandachtspunt tot op heden niet geadresseerd. In de afgelopen raadsperiode heeft de gemeenteraad het beheer en onderhoud van civieltechnische werken, met name bruggen, regelmatig besproken. Hieruit komen de volgende aandachtspunten naar voren: • De gemeenteraad had in de afgelopen raadsperiode met name aandacht voor de gevolgen van onderhoudswerkzaamheden aan bruggen voor de toegankelijkheid van de gemeente. Met name de gevolgen van (tijdelijke of permanente) sluitingen of het verwijderen van bruggen had de aandacht van de raad. Raadsleden stelden hier diverse malen (schriftelijke en mondelinge) vragen over aan het college. Een motie van de raad die opriep tot een spitsregime voor bruggen werd door de raad aangenomen en leidde ertoe dat het college hierover nadere afspraken maakte met Rijkswaterstaat en de provincie. • Naar aanleiding van raadsvragen heeft het college de raad diverse toezeggingen gedaan, met name om de raad nader te informeren over bijvoorbeeld financiën en kaders voor beheer en onderhoud. Daarbij valt op dat het college de raad bij de afdoening van toezeggingen uit de Commissie leefomgeving van 6 februari 2023, liet weten dat de raad eind 2024 een nieuw beheerplan voor civieltechnische kunstwerken zou ontvangen. Voor zover de rekenkamer kan vaststellen, is dit echter niet gebeurd. • Bij de perspectiefnota voor 2024 behandelde de raad een motie over de financiële middelen voor civieltechnische kunstwerken. In de motie vroegen de indieners om voorgenomen bezuinigingen op het reinigen van bruggen in te trekken en dit te dekken door te besparen op evenementen. De indieners vonden namelijk dat de bezuinigingen zouden leiden tot een slechtere onderhoudsstaat van de kunstwerken. De motie werd verworpen. 45 Gemeente Nissewaard (2015). Beheerplan Civieltechnische kunstwerken 2016-2019, p. 2. Rekenkamer Nissewaard | Een toekomstbestendige aanpak? | 37. Hieronder geeft de rekenkamer hier een overzicht van.46 Datum Type Onderwerp Afdoening Beantwoord op 13 december 2022, onderwerp opnieuw Verwijderen bruggen Park 17 november 2022 Schriftelijke vragen geagendeerd in de Waterland Commissie Leefomgeving op 6 februari 2023 Wethouder heeft raad Vraagstuk verwijderen diverse toezeggingen gedaan 6 februari 2023 Commissie Leefomgeving bruggen Park Waterland om nadere vragen te beantwoorden Bespreking memo over Bespreking van de afdoening 19 april 2023 Commissie Leefomgeving toezegging wethouder van toezeggingen van de bruggen Park Waterland wethouder Informatievoorziening over onderhoud Hartelbrug en 31 oktober 2023 Raadsinformatiebijeenkomst N.v.t. Spijkenisserbrug door provincie en Rijkswaterstaat Aankondiging Rijkswaterstaat 17 januari 2024 Memo college N.v.t. werkzaamheden Spijkenisserbrug Renovatie Hartel- en 1 februari 2024 Raadsinformatiebijeenkomst N.v.t. SpijkenisserSpijbrug Invoeren openingsregime 28 februari 2024 Motie Aangenomen spitstijden brugopeningen Vraagstuk verwijderen Besloten conform 27 maart 2024 Raadsvergadering verbinding Kaperveen en collegevoorstel om brug te Park Waterland verwijderen N.a.v. motie heeft college Afdoening motie 28 februari 29 mei 2024 Memo college overlegd met betrokken 2024 partijen over spitstijden 24 juni 2024 Memo wethouder Werkzaamheden in de regio N.v.t. Civieltechnische 10 juli 2024 Motie kunstwerken n.a.v. Verworpen behandeling Perspectiefnota Stand van zaken bruggen in 23 oktober 2024 Memo wethouder N.v.t. o.a. Waterland Inspraak inwoner over 11 december 2024 Raadsvergadering onderhoud bruggen en N.v.t. gevolgen voor toegang 46 Gemeente Nissewaard (2026). Raadsinformatiesysteem: link. Rekenkamer Nissewaard | Een toekomstbestendige aanpak? | 38. 24 juni 2025 Schriftelijke vragen Toegankelijkheid brug Beantwoord op 15 juli 2025 Besluit omtrent voorstel om Besloten conform 27 september 2025 Raadsvergadering voetpad en brug te collegevoorstel verwijderen 2.4.2 Het college informeert de raad op hoofdlijnen, maar de raad heeft geen actueel inzicht in de onderhoudsstaat van civieltechnische kunstwerken De reguliere planning- en controlecyclus (P&C-cyclus) is het belangrijkste instrument voor het college om de raad te informeren over het gevoerde beleid. De P&C-cyclus bestaat in Nissewaard uit de perspectiefnota, de begroting, de tussenrapportage (najaarsrapportage) en de jaarrekening. Voor het beheer en onderhoud van civieltechnische werken zijn de paragraaf Beheer openbare ruimte (binnen het Programma schoon, heel en veilig) en de BBV-paragraaf kapitaalgoederen voor de raad de belangrijkste informatiebronnen. In de eerste paragraaf gaat het college in op de (inhoudelijke en financiële) doelstellingen voor dat jaar en in de perspectiefnota, tussenrapportage en jaarstukken informeert het college de raad ook over de voortgang op hoofdlijnen en over eventuele afwijkingen.47 Zo benoemt de jaarrekening over 2025 dat de kosten voor storingsonderhoud vanwege de vervanging van bruggen € 78.000,- lager zijn en dat er een financieel voordeel van € 54.000,- is voor het dagelijks onderhoud van kunstwerken, dat wordt toegevoegd aan de reserve Beheer.48 De paragraaf kapitaalgoederen is een verplichte paragraaf volgens het Besluit Begroten en Verantwoorden (BBV) en geeft de raad op hoofdlijnen inzicht in het huidige areaal (aantal kapitaalgoederen per categorie), de speerpunten per deelgebied en de financiële en inhoudelijke kaders. In aanvulling op de vaste informatievoorziening in de P&C-cyclus informeert het college de raad tussentijds door middel van memo’s of tijdens informatiemomenten in aparte bijeenkomsten of in de Commissie Leefomgeving. Zoals weergegeven in het overzicht van hierboven, worden memo’s van het college (of specifiek de portefeuillehouder) door de raad ook geagendeerd in de Commissie Leefomgeving. De informatievoorziening van het college over civieltechnische kunstwerken richt zich in de praktijk veelal op specifieke projecten, zoals bijvoorbeeld de bruggen bij Park Waterland in de afgelopen raadsperiode meerdere malen aan bod kwamen in de commissie- of raadsvergadering. De informatievoorziening is weinig gericht op inzicht geven in de actuele onderhoudsstaat van kapitaalgoederen (overkoepelend) en hoe dit relateert tot de kaders die de raad hiervoor heeft vastgesteld. De begroting en jaarstukken geven bijvoorbeeld wel aan of er sprake is van achterstallig onderhoud, maar een nadere toelichting hierover ontbreekt. De raad heeft momenteel geen overkoepelend inzicht in de staat van de civieltechnische kunstwerken in de gemeente en hoe deze relateren tot de oorspronkelijke doelstellingen van het IBOR en het beheerplan. 47 Conform de financiële verordening is het college verplicht de raad tweemaal per jaar te informeren over financiële afwijkingen (onderschrijdingen of overschrijdingen), in de tussenrapportages en de jaarrekening. Voor baten of lasten is de rapportagegrens € 25.000,-, voor investeringskredieten € 50.000,-. 48 Gemeente Nissewaard (2026). Jaarverslag 2025, onderhoud kunstwerken: link. Rekenkamer Nissewaard | Een toekomstbestendige aanpak? | 39. 3. Financiën en monitoring In dit laatste hoofdstuk gaat de rekenkamer nader in op hoe de gemeente het beheer en onderhoud van civieltechnische kunstwerken monitort en daarna op hoe het financieel beheer is ingericht. De rekenkamer kijkt daarbij naar welke systemen en methoden de gemeente toepast en in hoeverre monitoring, control en financieel beheer is geborgd. In dit hoofdstuk worden de onderstaande deelvragen beantwoord: 6. Hoe wordt het beheer en onderhoud van civieltechnische werken door de gemeente gemonitord en geëvalueerd? 7. Hoe heeft de gemeente het financieel beheer van civieltechnische werken ingericht? a. Hoe richt de gemeente bestemmingsreserves en -voorzieningen in voor het beheer en onderhoud van civieltechnische werken? b. Welke afschrijvingsmethodieken past de gemeente toe in de gemeentelijke boekhouding? c. Op welke wijze bereidt de gemeente nieuwe investeringen voor en brengt deze onder in bestemmingsreserves en -voorzieningen? In hoeverre houdt de gemeente daarbij rekening met instandhouding op de langere termijn? d. Hoe heeft de gemeente het budgetbeheer en de mandatering ingericht? e. Hoe is de financiële monitoring en controlling bij het beheer en onderhoud van civieltechnische werken geborgd? 3.1 Monitoring, evaluatie en financieel beheer van beheer en onderhoud Kernbevinding: De gemeente monitort het beheer en onderhoud van civieltechnische werken op basis van een vaste inspectiecyclus en op basis van beschikbare data uit het beheersysteem iAsset. Vanuit nieuwe inspecties wordt de data periodiek geactualiseerd. De organisatie heeft hiermee goed inzicht in de huidige onderhoudsstaat van civieltechnische werken, hoewel de gemeenteraad hier minder goed zicht op heeft. De gemeente werkt met vaste rollen, taken en processen bij het financieel beheer van civieltechnische kunstwerken. Daarbij kan onderscheid gemaakt worden tussen het reguliere financieel beheer, financieel beheer bij projecten, en control. 3.1.1 De gemeente monitort beheer en onderhoud in een vast beheersysteem In het vorige hoofdstuk ging de rekenkamer al in op de principes van assetmanagement, waarbij periodieke inspecties en het gebruik van een vast beheersysteem de belangrijke bouwstenen zijn. De inspectiefrequentie is bepaald in het IBOR en in de specifieke beheerplannen voor de deelgebieden in de openbare ruimte. Voor civieltechnische kunstwerken werkt de gemeente met een inspectiecyclus van eens in de vier jaar. In paragraaf 2.3 lichtte de rekenkamer de resultaten van de recentste inspectie uit 2023 toe. De gemeente maakt voor het monitoren van beheer en onderhoud gebruik van het beheersysteem iAsset. Dit beheersysteem wordt bijgehouden door de assetmanagers en geeft hun inzicht in de recentste gegevens over de onderhoudsstaat van civieltechnische kunstwerken (overkoepelend en per object) en wanneer onderhoud moet plaatsvinden. Databeheerders van de gemeente ondersteunen het team assetmanagement bij het bijhouden van de data in het beheersysteem.49 Gesprekspartners benoemen het vertalen van deze (technische) informatie naar een passende bestuurlijke prioritering als 49 Gemeente Nissewaard (2024). Inrichting team assetmanagement, pp. 8-10. Rekenkamer Nissewaard | Een toekomstbestendige aanpak? | 40. een belangrijke vervolgstap voor de komende jaren. Op die manier kan de raad volgens hen namelijk beter bepalen wat de uitgangspunten voor beheer en onderhoud in meerjarenperspectief moeten zijn, en krijgt de raad beter zicht op wat dit financieel betekent. Voor de prioritering van beheer en onderhoud maken assetmanagers gebruik van een afwegingskader bestaande uit vier prioriteiten: veiligheid, functionaliteit en beschikbaarheid, duurzaamheid, en leefbaarheid en toonbaarheid. Deze prioriteiten zijn tot stand gekomen op advies van bureau Westenberg. In de praktijk staat veiligheid daarbij bovenaan de prioriteitenlijst en hangt het van het type werk af hoe de andere prioriteiten zich tot elkaar verhouden. De prioriteiten zijn als volgt door Westenberg gedefinieerd:50 • Veiligheid: de kans op persoonlijk letsel voor mens en dier overschrijdt de (veelal in normen vastgelegde) grens van wat nog als aanvaardbaar wordt beschouwd. • Functionaliteit en beschikbaarheid: aantastingfenomenen treden op die het niet meer mogelijk maken de functionaliteit te herstellen tot het niveau van nieuwbouw. De functie, welke het object op het gebied van gebruik, beschikbaarheid en/of comfort dient te vervullen, is in het geding. • Duurzaamheid: door vroegtijdige slijtage en verval gaat een onderdeel of object minder lang mee dan gewenst. • Leefbaarheid en toonbaarheid: het aanzicht daalt beneden de grens van wat (door inwoners) minimaal als wenselijk wordt beschouwd. In iAsset kunnen assetmanagers de prioriteit per kapitaalgoed bepalen. 3.1.2 Assetmanagement beheert budgetten, financiën en control ondersteunen en toetsen Voor het financieel beheer van civieltechnische kunstwerken werkt de gemeente volgens een vaste rolverdeling. Die rolverdeling ziet er als volgt uit: • De strategisch assetmanager stelt als budgethouder op basis van de (financiële) kaders in de gemeentebegroting en de beheerplannen budgetten op voor klein onderhoud, groot onderhoud en vervangingen. Daarbij wordt de adviseur ondersteund door de betrokken controller. • Het budgetbeheer is belegd bij het team assetmanagement. Eén van de tactische assetmanagers richt zich specifiek op civieltechnische kunstwerken en draagt zorg voor de betalingen aan betrokken aannemers en het bewaken van de administratie. Wanneer een specifieke onderhouds- of vervangingsopgave als project wordt aangemerkt, is het budgetbeheer belegd bij het team projecten, dat daarover wel rapporteert aan het team assetmanagement. • De betrokken controller toetst de financiën aan de (wettelijke) kaders en controleert daarbij periodieke rapportages die het team assetmanagement over de financiën aanlevert. Daarbij vraagt de controller ook facturatieoverzichten op bij de budgetbeheerder. Bovengenoemde rolverdeling sluit aan bij hoe deze er in vergelijkbare gemeenten uitziet. Uit de gevoerde gesprekken komt naar voren dat deze functionarissen intensief samenwerken, in de voorbereiding, verantwoording en (financiële) evaluatie van nieuwe investeringen en bij de voorbereiding op de P&C-stukken. Wel benoemen gesprekspartners als algemeen aandachtspunt dat het in de praktijk een uitdaging is om technische uitgangspunten voor beheer en onderhoud goed financieel te kunnen vertalen. Dit heeft te maken met onzekere factoren als prijsstijgingen waar de 50 Westenberg (2023). Rapportage instandhoudingsinspectie, bijlage prioriteiten. Rekenkamer Nissewaard | Een toekomstbestendige aanpak? | 41. gemeente geen of beperkt invloed op heeft, maar ook met de financiële ruimte die de gemeentebegroting biedt. Daar gaat de rekenkamer in de volgende paragraaf nader op in. 3.2 Financiële methodiek omtrent civieltechnische kunstwerken Kernbevinding: Voor het reguliere beheer en onderhoud van civieltechnische werken heeft de gemeente vaste bestemmingsreserves en afschrijvingstermijnen ingericht. De kapitaallasten voor vervangingsinvesteringen worden gedekt uit de stelpost beheer. Momenteel heeft de gemeente een bezuinigingstaakstelling voor het beheer van de openbare ruimte. De gemeente bezuinigt daarin op het assetmanagement en databeheer, hoewel de gemeente wel investeert in onderhoud en vervanging van kapitaalgoederen (waaronder bruggen) in de komende jaren. 3.2.1 De gemeente werkt met vaste reserves en afschrijvingstermijnen De gemeente Nissewaard heeft na het vaststellen van het IBOR door de raad, vaste bestemmingsreserves ingericht voor het beheer van de openbare ruimte (een reserve Beheer en een reserve Groot Onderhoud). De gemeente voldoet aan de kaders die zijn gesteld in het BBV voor de begrotingssystematiek van beheer en onderhoud van de openbare ruimte. Middelen voor (dagelijks) beheer en onderhoud worden jaarlijks via de begroting vastgesteld en zijn grotendeels gelijk, terwijl de beheer- en vervangingskosten per begrotingsjaar kunnen verschillen. De bestemmingsreserve is ingericht om die fluctuaties te kunnen opvangen, zodat het beheer financieel stabieler wordt. Daarnaast kapitaliseert de gemeente vervangingsinvesteringen in meerjarenperspectief (kapitaallasten). Kapitaallasten voor vervangingsinvesteringen worden gedekt uit de stelpost beheer.51 Deze stelpost ontwikkelt zich de komende jaren als volgt:52 2026 2027 2028 2029 € 269.156 € 28.083 € 564.052 € 693.113 De nota activabeleid (vastgesteld door de gemeenteraad op 28 april 2021) benoemt de BBV-kaders voor beheerplannen.53 Het BBV schrijft voor dat de financiële consequenties met betrekking tot beheer en beheerplannen zijn opgenomen in een bestemmingsreserve of een voorziening. Een voordeel van een voorziening is dat de lasten van groot onderhoud gelijkmatig verdeeld (egaliseren) kunnen worden over meerdere begrotingsjaren. Bij het gebruik van een voorziening is het verplicht om een actueel beheerplan te hebben (zoals de rekenkamer ook al in hoofdstuk 1 benoemde). De gemeente Nissewaard heeft per categorie kapitaalgoederen bepaald of er gebruik wordt gemaakt van een bestemmingsreserve of een voorziening voor groot onderhoud. Voor civieltechnische kunstwerken wordt gebruikgemaakt van de budgetposten dagelijks onderhoud kunstwerken (onderverdeeld in incidenteel onderhoud, reiniging en inspecties) en groot onderhoud kunstwerken.54 Voor civieltechnische kunstwerken hanteert de gemeente vaste afschrijvingstermijnen, die zijn vastgelegd in de door de raad vastgestelde nota activabeleid:55 51 Gemeente Nissewaard (2014). IBOR, p. 23: link. 52 Gemeente Nissewaard (2025). Programmabegroting 2026, beheer openbare ruimte: link. 53 Gemeente Nissewaard (2021). Nota activabeleid, p. 13. 54 Gemeente Nissewaard (2021). Beheer- en onderhoudsplan civieltechnische werken 2021-2024, p. 19. 55 Gemeente Nissewaard (2021). Nota activabeleid, p. 15. Rekenkamer Nissewaard | Een toekomstbestendige aanpak? | 42. Type kunstwerk Afschrijvingstermijn Beweegbare bruggen 20 jaar Duikers 30 jaar Elektrische installaties en slagbomen 10 jaar Vaste bruggen (beton/staal) 60 jaar Vaste bruggen (hout) 30 jaar Fonteinen 5 jaar Voor elke categorie geldt dat bij het einde van de technische levensduur wordt beoordeeld wat de technische staat is. Wanneer de kwaliteit van de kapitaalgoederen op dat moment nog afdoende is (binnen de kaders van de vastgestelde kwaliteitsniveaus), schuift de gemeente de vervanging door.56 3.2.2 De gemeente bezuinigt op het beheer van de openbare ruimte, maar investeert in het kader van de vervangingsopgave Begrotingstechnisch valt het beheer van de openbare ruimte, waaronder van civieltechnische werken, onder het programma schoon, heel en veilig. Vanaf 2025 hanteert de gemeente een bezuinigingstaakstelling voor een deel van het beheer en onderhoud van de openbare ruimte. In het kader van de bezuinigingen is het budget voor het onderhoud van civieltechnische werken vanaf 2025 met €13.000 verlaagd. Ook heeft de gemeente vanaf 2026 twee bezuinigingstaakstellingen voor het assetmanagement (in totaal €500.000) en met betrekking tot het (verder) op orde brengen van het databeheer voor de openbare ruimte (in totaal €200.000). Tegelijkertijd investeert de gemeente wel in het kader van de vervangingsopgave waar de gemeente voor staat: vanaf 2026 investeert de gemeente in totaal €225.000 in vervangingsinvesteringen, en bovendien heeft de gemeente vanuit de reserve Beheer middelen gestort in de voorziening Groot Onderhoud voor de periode 2023 tot en met 2027, respectievelijk €883.000, €1.772.000, €1.194.000, €1.333.000 en € 1.207.000. Dit laat zien dat de gemeente ondanks bezuinigingen wel vanuit de reserves ruimte heeft om op de lange termijn te blijven investeren. Nieuw coalitieakkoord: inzet op integrale aanpak vervangingen en langere termijnstrategie In het coalitieakkoord voor de raadsperiode 2026-2030 is afgesproken dat de gemeente Nissewaard de komende jaren streeft naar een integrale aanpak van de vervangingsopgave. Dat wil zeggen dat de gemeente beheer en onderhoud, vervangingen en nieuwe projecten waar mogelijk samen oppakt. Ook is in het coalitieakkoord afgesproken dat de gemeente langere afschrijvingstermijnen voor kapitaalgoederen (met name scholen) wil hanteren, evenals een restwaarde, om meer financiële ruimte te creëren en de investeringen beter aan te laten sluiten op de daadwerkelijke levensduur van kapitaalgoederen.57 Dit sluit ook aan bij de overwegingen die de gemeente maakte bij de vervangingsopgave van fiets- en voetgangersbruggen. 56 Gemeente Nissewaard (2021). Nota activabeleid, p. 13. 57 Gemeente Nissewaard (juni 2026). Coalitieakkoord 2026-2030: link. Rekenkamer Nissewaard | Een toekomstbestendige aanpak? | 43. Bijlage. Onderzoeksverantwoording Verloop van het onderzoek Op 8 september 2025 voerde het onderzoeksteam een startgesprek met betrokken ambtenaren. In dit startgesprek lichtte het team de onderzoeksopzet toe en zijn afspraken gemaakt over het delen van documentatie en gegevens. In de loop van het najaar van 2025 heeft de rekenkamer diverse documenten en gegevens ontvangen. Op 11 november 2025 heeft het onderzoeksteam een aanvullend gesprek gevoerd met betrokken ambtenaren om nadere afspraken te maken over het plannen van interviews en het delen van nadere gegevens. Hierna startten de daadwerkelijke onderzoekswerkzaamheden, waarbij als eerste een documentanalyse is uitgevoerd. In december 2025 heeft het team interviews gehouden over de kaders voor beheer en onderhoud en financieel beheer. In januari 2026 zijn twee casussen geselecteerd voor nadere verdieping. Selectiecriteria daarbij waren: actualiteit, bruikbaarheid en zeggingskracht over het huidige beheer en onderhoud, spreiding over onderwerp, en omvang. In februari en maart 2026 is de casusstudie uitgevoerd en zijn aanvullende gesprekken gevoerd. De conceptnota van bevindingen is in juli 2026 afgerond en op 17 juli 2026 aan de organisatie aangeboden voor een feitenverificatie (ambtelijk wederhoor). De ambtelijke reactie is op 30 september 2026 ontvangen en vervolgens verwerkt. Hierna heeft de rekenkamer conclusies en aanbevelingen vastgesteld. De rekenkamer bood het rapport inclusief conclusies en aanbevelingen op 8 oktober 2026 aan het college aan voor een bestuurlijke reactie. Deze is op 12 november 2026 ontvangen en integraal opgenomen in dit rapport. Hierna bood de rekenkamer het eindrapport op 13 november 2026 aan de gemeenteraad aan. Geraadpleegde documentatie Voor de geraadpleegde schriftelijke documentatie verwijst de rekenkamer naar de voetnoten in de rapportage. Gehouden interviews Voor dit onderzoek heeft de rekenkamer vijf interviews gehouden met betrokken functionarissen. Hieronder geeft de rekenkamer een overzicht van deze interviews: Datum gesprek Functie Organisatie 23 december 2025 Teamleider assetmanagement Gemeente Nissewaard Eenheidsmanager ruimtelijke ontwikkeling 23 december 2025 Financieel adviseur ruimtelijke ontwikkeling Gemeente Nissewaard Strategisch financieel adviseur 5 februari 2026 Bestuurlijk portefeuillehouder Gemeente Nissewaard Bestuursadviseur Teamleider assetmanagement 26 maart 2026 Projectleider beheer en onderhoud bruggen Gemeente Nissewaard 26 maart 2026 Civieltechnisch projectleider Adviesbureau Inkoopadviseur Gemeente Nissewaard Rekenkamer Nissewaard | Een toekomstbestendige aanpak? | 44.

Tekst uit PDF geëxtraheerd